II UKN 675/00 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 14 grudnia 2001 r.

II UKN 675/00

Brak zgłoszenia do obowiązkowego ubezpieczenia społecznego osoby

spełniającej warunki podlegania temu ubezpieczeniu, nie eliminuje jej z niego,

ale rodzi powinność dokonania tej czynności z urzędu przez organ ubezpieczeń społecznych.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk,

Zbigniew Myszka (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2001 r. sprawy z wniosku

Damiana B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w G. o rentę

rodzinną, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku

z dnia 25 maja 2000 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu i sprawę przekazał temu Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku wyrokiem

z dnia 25 maja 2000 r. oddalił apelację wnioskodawcy Damiana B. od wyroku Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu z dnia 5 sierpnia

1999 r. oddalającego jego odwołanie od decyzji organu rentowego z dnia 27 sierpnia

i 19 listopada 1998 r. odmawiającej mu przyznania prawa do renty rodzinnej po

zmarłym ojcu Teofilu S. W sprawie tej ustalono, iż okolicznością niesporną jest, że

wnioskodawca, urodzony 9 października 1981 r., był synem Teofila S., urodzonego

25 lipca 1933 r. w C.-D., zmarłego w dniu 19 maja 1997 r. w Kanadzie. Teofil S. był

obywatelem polskim, do dnia 1 lipca 1983 r. członkiem Polskiej Prowincji Misjonarzy

[...] w P. Jego odejście z tej Prowincji było stopniowe, jakiś czas był kapelanem woj-

skowym w I., a przed wyjazdem do Kanady nie zamieszkiwał w żadnym z domów

Prowincji. Wyjazd do Kanady w celach duszpasterskich w 1983 r. nastąpił na jego

życzenie za przyzwoleniem władz prowincjonalnych, jakkolwiek nie należał już do

Prowincji Misjonarzy [...] w P. W Kanadzie był księdzem w Parafii [...] w M. i wieloletnim nauczycielem języka polskiego oraz organizatorem kursów dla nauczycieli w

Polskim Centrum Kultury [...] w M. Był osobą znaną wśród miejscowej Polonii, publikował w miejscowej prasie, a także był tłumaczem publikacji religijnych. Poza sporem

było również to, że matka wnioskodawcy - Łucja B. - opłacała za Teofila S. składki na

ubezpieczenie społeczne duchownych od 1983 r. do września 1989 r. Następnie, w

związku z wejściem w życie nowych przepisów o ubezpieczeniu duchownych, zaniechała dalszych wpłat składek na prośbę Teofila S. Z pisma Rozwoju Zasobów Ludzkich Programu Bezpieczeństwa Dochodów w Kanadzie z dnia 18 listopada 1998 r.

wynika, że Teofil S. nie miał uprawnień do świadczeń z kanadyjskiego systemu

ubezpieczeniowego, albowiem nie opłacał jakichkolwiek składek na poczet emerytur

lub rent. Natomiast Polska Prowincja Misjonarzy [...] w P., której podlegali również

misjonarze przebywający w Kanadzie, nie opłacała składek na jego ubezpieczenie

społeczne dlatego, że uznała, iż z dniem wyjazdu do Kanady, tj. od 1 lipca 1983 r.

przestał być jej członkiem, stąd nie był zgłaszany do ubezpieczenia w organie rentowym w P.

Na podstawie takich ustaleń Sąd pierwszej instancji przyjął, że ponieważ Teofil S. do chwili śmierci był duchownym katolickim, to miałby do niego zastosowanie

art. 4 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o ubezpieczeniu społecznym duchownych,

przewidujący jego stosowanie do obywateli polskich przebywających i pełniących

funkcje kościelne za granicą, tyle że z żadnych dokumentów nie wynikało pełnienie

przez niego funkcji kościelnych w Kanadzie „na misjach”. Ponadto „Teofil S. pracował

w Kanadzie, przynależąc do Misjonarzy [...] M.N. w Kanadzie, jednakże tego okresu

nie można uwzględnić gdy zważy się, że ubezpieczenie jego ustało 01.07.1983 r.,

składki za niego opłacała Łucja B. do 1985 r., zaś zmarł w dniu 19.05.1997 i nie był

ubezpieczony”. Wobec braku potwierdzenia ubezpieczenia do chwili zgonu - syn

Teofila S. nie spełnił przesłanek zawartych w art. 37 ustawy o z.e.p. koniecznych do

przyznania mu renty rodzinnej.

Sąd Apelacyjny uznał natomiast, że Teofil S., który jako obywatel polski pełnił

do chwili śmierci funkcje kościelne, spełniał warunki określone w art. 1 i 4 ustawy z

dnia 17 maja 1989 r. o ubezpieczeniu społecznym duchownych, albowiem przepisy

te nie formułują wymagania, aby duchowny pełnił funkcje kościelne za granicą „na

polecenie lub za oddelegowaniem przez właściwe władze kościelne”. Równocześnie

jednak Teofil S. nie był osobą ubezpieczoną w rozumieniu przepisów tej ustawy, ponieważ nie zostały spełnione warunki tego ubezpieczenia określone w jej art. 27 i 31

ust. 1 pkt 2, gdyż nie został zgłoszony do tego ubezpieczenia, „co skądinąd jest

oczywiste, skoro od 1 lipca 1983 r. przestał być członkiem Polskiej Prowincji [...] i nie

została opłacona za niego składka przez właściwe władze zakonne. Co więcej matka

ubezpieczonego za zgodą i aprobatą zaprzestała opłacania za Teofil S. składek dokładnie w okresie wejścia w życie ustawy”. Skoro zatem Teofil S. nie był osobą ubezpieczoną w myśl przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym duchownych, to

jego syn nie jest uprawniony do renty rodzinnej.

W kasacji pełnomocnik wnioskodawcy podniósł następujące zarzuty: 1. naruszenia prawa materialnego w postaci błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania

art. 27 i art. 37 pkt 2 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o ubezpieczeniu społecznym duchownych - przez przyjęcie, iż Teofil S. nie był osobą ubezpieczoną i nie spełnił przesłanek z art. 27 i art. 31 tej ustawy, 2. naruszenia przepisów postępowania mających

istotny wpływ na wynik sprawy - art. 233 § 1 KPC przez brak wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego. W ocenie skarżącego, skoro Sąd drugiej

instancji przyjął, iż Teofil S. spełnił określone w art. 1 i 4 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym duchownych warunki podlegania temu ubezpieczeniu, to konsekwentnie

powinien zostać uznany za osobę ubezpieczoną ze skutkami wynikającymi z art. 27 i

art. 31 tej ustawy. Ponadto w sprawie nie ustalono, czy Teofil S. po dniu 1 lipca 1983

r. przestał być członkiem Polskiej Prowincji Misjonarzy [...] w P. i czy był zgłoszony

przez tę Prowincję, bądź przez kanadyjską Prowincję tego Zakonu, do ubezpieczenia

społecznego, skoro należy wykluczyć sytuacje, że należący do tego Zakonu polscy

duchowni, którzy pełnią funkcje kościelne za granicą nie są zgłaszani do polskiego

systemu ubezpieczenia społecznego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest zasadna. Wstępnie należało wskazać, że sprawa była rozpoznawana pod rządem przepisów ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o ubezpieczeniu społecznym duchownych (Dz.U. Nr 29, poz. 156 ze zm., zwanej dalej ustawą o ubezpieczeniu duchownych lub ustawą), która objęła obowiązkowymi ubezpieczeniami spo-

łecznymi duchownych Kościoła Katolickiego oraz innych kościołów i związków wyznaniowych (art. 1). Jej przepisy miały także zastosowanie do duchownych - obywateli polskich przebywających za granicą, pełniących tam funkcje kościelne lub odbywających studia na uczelniach zagranicznych (art. 4 ustawy). Nie ulega wątpliwości,

że Teofil S. spełniał warunki podlegania obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, skoro do dnia swojej śmierci pozostawał w stanie duchownym, tj. nigdy z niego

nie występował, a jego zwierzchnie władze zakonne nie podjęły decyzji o pozbawieniu go statusu prawnego osoby duchownej, tj. w szczególności jako „właściwe władze kościelne” nie zawiadomiły organu ubezpieczeń społecznych o ustaniu warunków do objęcia go ubezpieczeniem społecznym duchownych (art. 30 ust. 3 pkt 2

ustawy). Co więcej, organy prowincjalne „przyzwoliły” mu na wyjazd za granicę w

celach duszpasterskich, co nie stanowi warunku podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu duchownych, albowiem norma art. 4 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym duchownych nie formułowała wymagania, ażeby duchowny pełnił funkcje kościelne za granicą „na polecenie lub za oddelegowaniem przez właściwe władze kościelne”. Nie podlega także kwestii, że Teofil S. przebywał za granicą jako duchowny obywatel polski, który pełnił w Kanadzie funkcje kościelne, a ponadto prowadził działalność duszpasterską wśród Polonii i z tego tytułu następowało ustawowe

zwolnienie z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Warto podkreślić, że prowadzenie działalności duszpasterskiej wśród Polonii przez duchownych będących obywatelami polskimi jest samodzielną przesłanką korzystania z

ustawowego zwolnienia od obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, odrębną od wykonywania funkcji kościelnych w ramach przebywania na misjach

w rozumieniu art. 30 ust. 4 ustawy. Oznacza to, że ustawowe zwolnienie z obowiązku opłacania składek za duchownych obywateli polskich pełniących funkcje kościelne

za granicą dotyczy polskich obywateli pełniących równocześnie działalność duszpasterską wśród Polonii, bądź funkcje kościelne w ramach misji, bez konieczności, a

przede wszystkim bez możliwości prowadzenia działalności wśród Polonii, która

może nie zamieszkiwać na obszarze prowadzonej działalności misyjnej.

Sąd Najwyższy miał ponadto na uwadze, że duchowni podlegający obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym byli zobowiązani sami dokonać zgłoszenia do

ubezpieczenia, tyle że za pośrednictwem swojej zwierzchniej instytucji diecezjalnej

lub zakonnej (art. 27 ust. 1). Po zgłoszeniu do ubezpieczenia Zakład Ubezpieczeń

Społecznych zawiadamiał o dacie, od której osoba duchowna została objęta ubez-

pieczeniem, o kwocie podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie i o jej miesięcznej

wysokości oraz wydawał legitymację ubezpieczeniową (art. 27 ust. 2 ustawy). Takie

regulacje oznaczały, że po wejściu w życie ustawy o ubezpieczeniu społecznym duchownych Teofil S. był zobowiązany sam zgłosić się do ubezpieczenia korzystając z

pośrednictwa swojej zwierzchniej władzy diecezjalnej lub zakonnej i wówczas mógłby

uzyskać potrzebne mu informacje o zakresach ochrony z tytułu obowiązkowego

podlegania ubezpieczeniom społecznym duchownych. Tymczasem z ustaleń faktycznych w rozpoznawanej sprawie wynika, że do dnia wejścia w życie przepisów tej

ustawy opłacał on składki na dobrowolne ubezpieczenie emerytalne duchownych za

pośrednictwem Łucji B., która zaprzestała ich opłacania za zgodą i aprobatą Teofila

S. „dokładnie w okresie wejścia w życie ustawy”. Brak wyraźnego zgłoszenia organowi ubezpieczeń społecznych przez Teofila S. o podleganiu obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu duchownych powodował wprawdzie niespełnienie warunków

prawidłowego zgłoszenia do tego ubezpieczenia przewidzianych w art. 27 ust. 1 i 2

ustawy, co jednakże nie oznaczało prawidłowości konkluzji, którą wywiódł Sąd Apelacyjny, że nie zostały spełnione „podstawy prawne do bycia ubezpieczonym” przez

Teofila S. Trzeba tu podkreślić, że Sąd ten nietrafnie zarzucił Teofilowi S. naruszenie

art. 31 ust. 1 pkt 2 ustawy, przewidującego obowiązek opłacania składek na jego

ubezpieczenie społeczne przez przełożonych domów zakonnych lub klasztorów,

skoro nie była to jego powinność, a ponadto za okresy wykonywania przez niego

funkcji kościelnych w Kanadzie i prowadzenia działalności duszpasterskiej wśród

Polonii nie było obowiązku opłacania składek.

Powyższe prowadziło do stwierdzenia, że Teofil S. od daty wejścia w życie

ustawy o ubezpieczeniu społecznym duchownych do dnia śmierci spełniał warunki

podlegania temu obowiązkowemu ubezpieczeniu (art. 1 i 4 ustawy), a w okresie prowadzenia działalności duszpasterskiej wśród Polonii, obejmowało go ustawowe

zwolnienie z obowiązku opłacania składek na swoje ubezpieczenie społeczne (art.

30 ust. 4 in principio ustawy). Brak prawidłowego wypełnienia przezeń obowiązku

dokonania zgłoszenia za pośrednictwem zwierzchniej instytucji diecezjalnej lub zakonnej (art. 27 ustawy) nie przekreślał zatem podstaw prawnych „bycia” przezeń

ubezpieczonym i nie eliminował go z podlegania temu obowiązkowemu tytułowi

ubezpieczeń społecznych. W przypadkach braku zgłoszenia do obowiązkowego

ubezpieczenia społecznego organ tych ubezpieczeń miał zawsze podstawy prawne i

powinność stwierdzenia z urzędu obowiązku ubezpieczenia społecznego (art. 11 ust.

1 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.). W aktualnym stanie

prawnym taką powinność wyznacza norma art. 37 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 162 ze zm.).

Według Sądu Najwyższego okoliczności zaprzestania opłacania składek przez Teofila S. stanowiły przejaw jego woli zgłoszenia poddania się oddziaływaniu ustawy o

ubezpieczeniu społecznym duchownych, w ramach którego za okresy prowadzenia

działalności duszpasterskiej wśród Polonii następowało zwolnienie z obowiązku

opłacania składek - których korzystając z posiadanej wiedzy o tym ustawowym zwolnieniu - Teofil S. świadomie zaprzestał opłacać. Powyższe rozważania prowadzą do

wniosku, że brak zgłoszenia do obowiązkowego ubezpieczenia społecznego nie eliminuje z tego ubezpieczenia osoby spełniającej warunki podlegania obowiązkowemu

tytułowi ubezpieczenia społecznego, ale rodzi powinność dokonania zgłoszenia z

urzędu przez organ ubezpieczeń społecznych. Potwierdzało to zasadność kasacyjnych zarzutów błędnej wykładni art. 27 ustawy i niewłaściwego zastosowania art. 31

ust. 1 pkt 2 ustawy, który z uwagi na ustawowe zwolnienie okresów prowadzenia

działalności duszpasterskiej wśród Polonii przez Teofila S. z obowiązku opłacania

składek (art. 30 ust. 4 ustawy), bezpodstawnie był powołany w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

Przy ocenie prawa do renty rodzinnej syna zmarłego Teofila S. Sąd Najwyższy

rozważył ponadto art. 20 ustawy, który w ust. 1 stanowił, że ilekroć przepisy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa

oraz o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin uzależniają prawo do

świadczeń lub ich wysokość od posiadania ustalonego okresu zatrudnienia - przy

ustalaniu świadczeń na podstawie ustawy przez taki okres rozumie się okres ubezpieczenia i okresy zaliczane do okresu ubezpieczenia, natomiast ust. 2 stanowił, że

jeżeli przepisy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników uzależniają prawo do

świadczeń od osiągnięcia wieku emerytalnego lub powstania inwalidztwa w okresie

zatrudnienia lub po jego ustaniu - przy ustalaniu prawa do świadczeń przez taki

okres rozumie się okres ubezpieczenia. Z zacytowanych dyspozycji mogłoby wynikać, że przy ustalaniu prawa do renty rodzinnej wnioskodawcy, które ma charakter

uprawnienia pochodnego, tj. zależnego od praw do ewentualnej emerytury lub renty

Teofila S. (art. 37 ustawy o z.e.p), decydują wyłącznie okresy ubezpieczenia, a nie

mogą być uwzględnione okresy zaliczane do okresów ubezpieczenia społecznego

duchownych (art. 21 ust. 2), tyle że sama ustawa przesądza, iż za okres ubezpieczenia w rozumieniu jej art. 20, uważa się miesiące kalendarzowe, za które ubezpieczony opłacił składki na ubezpieczenie, ale także te, w których nastąpiło zwolnienie

od opłacania składek (art. 21 ust. 1). Oznacza to, że wnioskodawca może nabyć

prawo do renty rodzinnej po zmarłym ojcu, który spełniał warunki wymagane do uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy w rozumieniu art. 32 w związku z art. 37

ust. 2 ustawy o z.e.p.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 13 KPC wyrokował kasatoryjnie w celu ustalenia prawa Damiana B. do renty rodzinnej na podstawie wniosku rentowego złożonego w sierpniu 1998 r., co wymaga sprawdzenia

spełniania przezeń warunków osoby uprawnionej w ujęciu normatywnym z art. 39

ustawy o z.e.p. (w aktualnym stanie prawnym - art. 68 ustawy z dnia 17 grudnia 1998

r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. Nr 162,

poz. 1118 ze zm.).