II UKN 668/99 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 23 sierpnia 2000 r.

II UKN 668/99

Prawo wdowy do renty rodzinnej po zmarłym inwalidzie wojennym nie

zależy od tego, czy pobierał on przed śmiercią świadczenie pieniężne na podstawie ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i

wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68 ze

zm.).

Przewodniczący SSN Barbara Wagner (sprawozdawca), Sędziowie SN: Beata

Gudowska, Józef Iwulski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 23 sierpnia 2000 r. sprawy z wniosku

Czesławy S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Z. o

rentę rodzinną, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Białymstoku z dnia 22 września 1999 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok w ten sposób, że zmienił wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 12 maja 1999 r.

[...] i zmieniając decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w Z. z dnia 12

lutego 1999 r. przyznał wnioskodawczyni Czesławie S. prawo do renty rodzinnej po

zmarłym inwalidzie wojennym Janie S.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 22 września 1999 r. [...] oddalił apelację Czesławy S. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Białymstoku z dnia 12 maja 1999 r. [...], oddalającego odwołanie

apelującej od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w Z. (z dnia 12

lutego 1999 r.), odmawiającej prawa do renty rodzinnej po zmarłym inwalidzie wojennym Janie S.

Art. 24 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i

wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 13, poz. 68 ze zm.),

przewiduje prawo do renty rodzinnej po żołnierzach formacji wymienionych w art. 6,

którzy polegli w walce z wrogiem lub zmarli wskutek następstw zranień, kontuzji i

innych obrażeń lub chorób doznanych w okolicznościach wskazanych w art. 7, po

osobach, które poległy w okolicznościach określonych w art. 8 lub zmarłych wskutek

następstw zranień i kontuzji doznanych w tych okolicznościach oraz po zmarłym inwalidzie wojennym. Art. 6, 7 i 8 ustawy precyzują, że inwalidą wojennym jest żołnierz

lub osoba, która została zaliczona do jednej z grup inwalidztwa powstałego w

związku z działaniami wojennymi w latach 1939 - 1945 lub mającymi charakter wojennych.

W ocenie Sądu, zmarły 1 lutego 1984 r. Jan S. nie spełniał warunków do

uznania go za inwalidę wojennego w rozumieniu powołanych przepisów. Ubiegał się

o rentę inwalidy wojennego, lecz jego wnioski z 1957 r. oraz z 1959 r. zostały załatwione odmownie. Pomimo to, Janowi S. wydano w 1966 r. legitymację inwalidy wojennego. Podstawę do wydania tego dokumentu stanowiły przepisy dekretu z dnia 14

sierpnia 1954 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin

(jednolity tekst: Dz.U. z 1958 r. Nr 23, poz. 98), oraz okólnika ZUS Nr 59 z dnia 31

grudnia 1962 r. - RP 571/62, zgodnie z którymi inwalidzi wojenni, którzy nie zostali

zaliczeni do żadnej grupy inwalidów i z tego tytułu otrzymali jednorazową odprawę

zachowywali prawo do świadczeń w naturze. Prawo tych osób do świadczeń w naturze utrzymywał art. 60 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów

wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 11). „Nie były to świadczenia z racji inwalidztwa, bowiem zmarły nie był inwalidą wojennym. Również jego

śmierć 1.02.1984 r. nie pozostawała w związku przyczynowym z działaniami wojennymi w latach 1939 – 1945.”

Czesława S. zaskarżyła ten wyrok kasacją. Wskazując jako jej podstawy naruszenia prawa materialnego, a to : art. 24 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. „

wskutek nietrafnej odmowy zastosowania go”, art. 61 ust. 2, art. 56 ust. 2 i art. 57 tej

ustawy „wskutek pominięcia ich w sprawie”, oraz naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 316 § 1 KPC „wskutek ustalenia stanu rzeczy z pominięciem

dowodów zebranych w sprawie”, wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Pełnomocnik skarżącej wywodził, że Sąd ustalając, iż Jan S. nie był w chwili

śmierci inwalidą wojennym pominął fakt, iż doznał on trwałego kalectwa ramienia

prawego wskutek ran odniesionych w dniu 15 sierpnia 1920 r. w bitwie pod Radzyminem, czyli „ w walce z wrogiem na froncie” (art. 7 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 29 maja

1974 r.). Legitymacja inwalidy wojennego jest zaświadczeniem w rozumieniu art. 217

§ 2 KPC oraz dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 244 KPC jednoznacznie

stwierdzającym inwalidztwo wojenne. Wobec tego fakt czy mąż skarżącej był inwalidą wojennym nie wymaga ponownego ustalenia. Inwalidztwo wojenne nabył w okresie obowiązywania ustawy z dnia 17 marca 1932 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych, a nawet wcześniej. Zachował je na mocy kolejnych późniejszych aktów prawnych (art. 46 dekretu z 14 sierpnia 1954 r., art. 58 i 59 ustawy z dnia 23 stycznia

1968 r.). Ostatecznie, art. 61 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r., którego Sąd nie

zastosował, jest podstawą do przyznania Janowi S. renty inwalidy wojennego z mocy

ustawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Okolicznością w sprawie bezsporną jest, że urodzony 27 października 1898 r.

Jan S. brał jako ochotnik udział w „walkach orężnych przeciw państwom zaborczym i

nieprzyjacielskim o niepodległość Polski po 1 sierpnia 1914 r.” i został ranny w bitwie

pod Radzyminem w dniu 15 sierpnia 1920 r., za co został odznaczony Krzyżem Walecznych. Zarówno przepisy ustawy z dnia 8 marca 1921 r. o zaopatrzeniu inwalidów

wojennych i ich rodzin oraz o zaopatrzeniu rodzin po poległych i zmarłych, których

śmierć znajduje się w związku przyczynowym ze służbą wojskową (Dz.U. Nr 32, poz.

195), jak i ustawy z dnia 17 marca 1932 r. o zaopatrzeniu inwalidzkim (jednolity tekst:

Dz.U. z 1945 r. Nr 22, poz. 131) przewidywały, że 15 % „utrata zdolności zarobkowej

wskutek uszkodzenia zdrowia z powodu choroby lub kalectwa nabytych wskutek

służby” stanowiła inwalidztwo wojenne. Inwalida wojenny otrzymywał rentę, której

wysokość ustalana była w zależności od stopnia inwalidztwa w relacji do renty zasadniczej inwalidy zupełnego (powyżej 94% utraty zdolności zarobkowej). Z dniem

31 marca 1949 r. zawieszono prawo do zaopatrzenia pieniężnego tym inwalidom

wojennym, których utrata zdolności zarobkowej wynosiła mniej niż 25%, o ile nie

mieli prawa do „dodatku na pielęgnację” (art. 71 ustawy z 17 marca 1932 r.).

Dekretem z 14 sierpnia 1954 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1958 r. Nr 23, poz. 98), wprowadzone

zostały dla inwalidów wojennych grupy inwalidzkie. Do grupy III - najniższej - zalicze-

ni zostali inwalidzi wojenni, których uszczerbek na zdrowiu wynosił co najmniej 45%

(art. 45 dekretu). Inwalidzi uznani na podstawie przepisów obowiązujących przed

dniem 1 lipca 1954 r. za inwalidów wojennych zachowali ten charakter (art. 43 dekretu). Ci z nich, którzy nie zostali zaliczeni do żadnej grupy inwalidzkiej (a zatem,

których niezdolność do pracy wynosiła mniej niż 45%) utracili prawo do świadczeń

pieniężnych, zachowując prawo do świadczeń w naturze, zaś tytułem rekompensaty

utraconych świadczeń pieniężnych wypłacono im jednorazową odprawę w wysokości

36 miesięcznej renty (art. 47 dekretu).

Ustawa z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 11) utrzymała uprawnienia inwalidów wojennych, którzy nie zostali zaliczeni do żadnej z grup inwalidzkich, do świadczeń w naturze (art. 60). Co więcej, jej art. 58 stanowił, że „ Inwalidzi uznani na podstawie przepisów obowiązujących przed wejściem w życie ustawy za inwalidów wojennych zachowują ten charakter”. Przez przepisy obowiązujące przed wejściem w życie ustawy

z dnia 23 stycznia 1968 r. należy rozumieć przepisy wszystkich poprzedzających ją

aktów prawnych, a nie tylko dekretu obowiązującego bezpośrednio przed tą datą, tj.

przed 1 stycznia 1968 r. W przepisach wprowadzających i przejściowych (rozdział

12) oraz przepisach końcowych ustawy (rozdział 13) znajdują się bowiem odniesienia albo tylko do dekretu albo do przepisów obowiązujących przed wejściem w życie

ustawy. Sformułowania „przepisy obowiązujące przed wejściem w życie ustawy” i

„przepisy dekretu” nie mogą być znaczeniowo tożsame. Kwestia czy zwrot „ przepisy

obowiązujące przed wejściem w życie ustawy” znaczy tylko przepisy dekretu, czy

także aktów prawnych obowiązujących przed 1 lipca 1954 r. nie ma jednak zasadniczego znaczenia, uwzględniając art. 43 dekretu, zawierający w odniesieniu do inwalidów wojennych sprzed 1 lipca 1954 r. identyczną regulację jak art. 58 ustawy z dnia

23 stycznia 1968 r.

Także ustawa z dnia 29 maja 1974 r. zachowała prawo do świadczeń w naturze inwalidów wojennych nie pobierających świadczeń pieniężnych (art. 61 ust. 1).

Wszystkie akty prawne obowiązujące po wejściu w życie dekretu z dnia 14 sierpnia

1954 r. używają na określenie osób, które nie zostały zaliczone do żadnej z grup inwalidzkich, a które zachowały prawo do świadczeń w naturze, terminu inwalida wojenny. W kontekście przepisów przejściowych wszystkich aktów prawnych poprzedzających ustawę z dnia 29 maja 1974 r. usprawiedliwiony i logiczny był zabieg

techniczno - legislacyjny, polegający na tym, że ustawa ta łączy inwalidztwo wojenne

tylko ze zdarzeniami z okresu II wojny światowej 1939 – 1945, przenosząc je wyjątkowo na czas akcji zbrojnych poprzedzających 1 września 1939 r. (art. 8 pkt 1, 4 i 5)

lub toczących się po 8 maja 1945 r. (art. 6 ust. 1 pkt 2). Tej kategorii inwalidów wojennych ustawy przedwojenne dotyczyć bowiem nie mogły. Dekret z 1954 r. zawierał

natomiast definicję inwalidy wojennego bardzo ogólną; był nim żołnierz, który stał się

inwalidą w związku z działaniami wojennymi lub mającymi charakter wojennych (art.

3 ust. 4). Art. 6 i 8 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. definiują inwalidę wojennego jako

osobę, która została zaliczona do jednej z grup inwalidów w związku z wymienionymi

w tych przepisach działaniami wojennymi lub działaniami mającymi charakter wojennych. Art. 7 ustawy określa okoliczności w jakich nastąpiło zranienie, kontuzja, inne

obrażenie lub choroba, by uznać ich skutki w postaci utraty zdolności do pracy (inwalidztwo) za pozostające w związku z działaniami wojennymi lub mającymi charakter

wojennych. Zakładając, że kwalifikacji inwalidztwa jako wojennego dokonuje się tylko

na podstawie powołanych przepisów ustawy z dnia 29 maja 1974 r., poza pojęciem

inwalidy wojennego pozostawaliby np. wszyscy uczestnicy I wojny światowej. Takiej

intencji nie sposób racjonalnemu ustawodawcy przypisać. Inwalidą wojennym jest nie

tylko ten kto uzyskał taki status na podstawie przepisów ustawy z dnia 29 maja 1974

r., ale i ten kto zachował status inwalidy wojennego nabyty na podstawie któregokolwiek z aktów prawnych wcześniejszych. Przymiotu inwalidy wojennego nie należy

przeto łączyć z prawem do świadczeń pieniężnych (renty). Już historycznie bardziej

uzasadniony byłby pogląd, że inwalidztwo wojenne związane jest z prawem do

świadczeń w naturze z tego tytułu. (Na gruncie ustaw przedwojennych wypłata renty

skapitalizowanej, w formie rzeczowej lub pieniężnej, powodowała utratę prawa do

świadczeń rentowych). Inwalidą wojennym jest po prostu ten kto biorąc udział w

działaniach wojennych lub mających taki charakter wskutek zranień, kontuzji, obrażeń lub chorób doznał uszczerbku na zdrowiu w stopniu ograniczającym jego zdolność do samodzielnego zarobkowania. Ustawodawca w poszczególnych okresach

historycznych dokonywał konkretyzacji tych przesłanek w różny sposób, respektując

wszakże w każdym przypadku regulacje poprzednie (art. 68 ustawy z dnia 17 marca

1932 r., art. 46 dekretu z dnia 14 sierpnia 1954 r., art. 58 ustawy z dnia 23 stycznia

1968 r., art. 61 ustawy z dnia 29 maja 1974 r.). Kto raz uzyskał przymiot inwalidy

wojennego nie tracił go wskutek zmiany stanu normatywnego.

Skoro Janowi S. wydano w dniu 23 lutego 1966 r. legitymację inwalidy wojennego „na stałe” (nr 2115), a nie spełniał kryteriów inwalidztwa wojennego wynikają-

cych z przepisów dekretu z dnia 14 sierpnia 1954 r. (jego niezdolność do pracy z

tego tytułu nie sięgała 45%), to musiał on być inwalidą wojennym przed wejściem w

życie tego dekretu (przed 1 lipca 1954 r.). Jest przy tym obojętne czy status inwalidy

nabył na podstawie ustawy z dnia 18 marca 1921 r., czy ustawy z dnia 17 marca

1932 r. Obydwa te akty ustanawiały bowiem niemal identyczne przesłanki inwalidztwa wojennego i jednakowo kształtowały prawo do świadczeń rentowych. Z decyzji

Prezydium Powiatowej Rady Narodowej z dnia 9 lutego 1958 r. wynika, że odmówiono mu prawa do renty inwalidy wojennego nie ze względu na brak inwalidztwa wojennego, ale wobec dwukrotnego niezgłoszenia się na komisję lekarską w celu ustalenia stopnia inwalidztwa. Przez odmowę przyznania renty inwalidy wojennego po 1

lipca 1954 r. Jan S. nie utracił jednak statusu inwalidy wojennego uzyskanego przed

tą datą, zachowując prawo do przewidzianych dekretem świadczeń w naturze.

Art. 24 ustawy zaopatrzeniowej, poza wyraźnym wskazaniem na prawo do

renty rodzinnej po inwalidach wojennych w rozumieniu jej art. 6 i 8 w związku z art. 7,

wymienia w punkcie 3, jako samodzielną, odrębną kategorię, inwalidów wojennych.

Należy stąd wnosić, że art. 6 i 8 w związku z art. 7 ustawy nie wyczerpują treści pojęcia inwalidy wojennego. A zatem, że pojęcie inwalidy wojennego jest szersze niż

osoby pobierającej rentę z tytułu inwalidztwa wojennego. Zasadność tego wniosku

potwierdza art. 61 ust.1 ustawy nazywając inwalidami także tych poszkodowanych w

działaniach wojennych lub mających charakter działań wojennych, którzy doznali

uszczerbku na zdrowiu w stopniu nie powodującym zaliczenia ich do jednej z grup

inwalidów. Gdyby przyjąć, za Sądami obu instancji, taką interpretację art. 24 ustawy,

że prawo do renty rodzinnej przysługuje uprawnionym członkom rodziny tylko po

osobach będących inwalidami wojennymi w rozumieniu art. 6 i 8 w związku z art. 7

ustawy zaopatrzeniowej, punkt 3 tego przepisu byłby zbędny. Nie można by też

przypisać mu jakiegokolwiek znaczenia prawnego. Wszak kategoria inwalidy wojennego (punkt 3) obejmowałaby zakresem znaczeniowym tylko osoby wymienione w

punktach 2 i 3. Ratio legis art. 24 pkt 3 polega właśnie na tym, że przepis ten łączy

prawo do renty rodzinnej nie tylko ze śmiercią inwalidy wojennego, za którego uważa

się osobę spełniającą warunki określone w art. 6 w związku z art. 7 (art. 24 ust. 1 pkt

1) lub w art. 8 w związku z art. 7 ustawy (art. 24 ust. 1 pkt 2), ale także takich inwalidów wojennych, którzy warunków wskazanych w tych przepisach wprawdzie nie

spełniają, ale spełniali warunki do uznania ich za inwalidów wojennych na podstawie

przepisów obowiązujących uprzednio i uzyskany wówczas status inwalidy wojennego

zachowali.

Zgodnie z art. 61 ust. 2 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. „inwalidom uznanym w

myśl przepisów obowiązujących przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy za

inwalidów wojennych z tytułu utraty zdolności zarobkowej od 25 do 44%, pozostającej w związku ze służbą w Wojsku Polskim lub w armiach sojuszniczych, przyznaje

się, w razie zaliczenia do I lub II grupy inwalidów z powodu inwalidztwa nie pozostającego w związku z działaniami lub mającymi charakter wojennych, rentę inwalidzką

w wysokości przewidzianej dla III grupy inwalidów wojennych”. Sądy obu instancji, a

także organ rentowy, dokonując kwalifikacji prawnej i oceny ustalonego stanu faktycznego przepis ten pominęły.

W piśmie z dnia 6 stycznia 1960 r. (odpowiedź na podanie z dnia 20 października 1959 r.) odmówiono Janowi S. przeprowadzenia badań lekarskich jako inwalidzie wojennemu, ze względu na to, że jego inwalidztwo wynosi 25%. W chwili śmierci

(1 lutego 1984 r.) był on całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym (był

inwalidą I grupy). Gdyby więc nawet podzielić pogląd, błędny zdaniem Sądu Najwyższego w składzie orzekającym w rozpoznawanej sprawie, że status inwalidy wojennego należy wiązać w każdym przypadku z zaliczeniem do jednej z grup inwalidzkich, to Jan S. – inwalida wojenny w 25% i zarazem inwalida I grupy z ogólnego

stanu zdrowia - w dniu 1 lutego 1984 r. był, z mocy prawa, inwalidą wojennym III

grupy. Trafny jest przeto zarzut kasacji, że Sąd drugiej instancji uchybił art. 61 ust. 2

ustawy z dnia 29 maja 1974 r. przez jego niezastosowanie.

Uwzględniając szczególne okoliczności sprawy, zwłaszcza zaś wiek skarżącej, jej prawo do świadczenia wywodzone ze zdarzeń zaistniałych przed ponad

trzech ćwierćwieczami, Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39315 KPC, orzekł jak w

sentencji.