II UKN 65/00 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 22 listopada 2000 r.

II UKN 65/00

Okres zatrudnienia obywatela polskiego w Belgii w charakterze naukowego pracownika najemnego wynagradzanego ze środków publicznych

belgijskiego skarbu państwa w ramach szczególnego systemu zaopatrzenia

funkcjonariuszy służb publicznych, nie podlega zaliczeniu do okresu ubezpieczenia przy ustalaniu lub uzyskaniu prawa do emerytury z polskiego systemu

ubezpieczeń społecznych.

Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka

(sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 22 listopada 2000 r. sprawy z wniosku

Henryka T. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Biuru Rent Zagranicznych w W. o emeryturę, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 19 października 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z dnia 19 października 1999 r. oddalił apelację Henryka T. od wyroku Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 11 stycznia 1999 r. [...], oddalającego odwołanie wnioskodawcy od decyzji Biura Rent Zagranicznych ZUS w W. odmawiającej przyznania mu prawa do emerytury. W sprawie tej

ustalono, że wnioskodawca, urodzony 17 marca 1924 r. w Polsce, zamieszkały w

Belgii, w dniu 9 maja 1990 r. wystąpił za pośrednictwem R.V.P. o stwierdzenie jego

prawa do polskiej emerytury z tytułu zatrudnienia w Polsce i Belgii. Ta belgijska instytucja ubezpieczeniowa potwierdziła okres ubezpieczenia wnioskodawcy na terytorium Belgii w wymiarze 2 lat i 9 miesięcy od 1 stycznia 1966 r. do 30 września 1968 r.

Biuro Rent Zagranicznych ZUS w W., ustalając przebieg ubezpieczenia i zatrudnie-

nia w Polsce, uznało wnioskodawcy łącznie 21 lat i jeden miesiąc okresów ubezpieczenia w Polsce. Po uwzględnieniu potwierdzonego okresu ubezpieczenia wnioskodawcy w Belgii jego łączny staż emerytalny wyniósł 23 lata i 10 miesięcy. W sprawie

sporna była możliwość zaliczenia dalszych okresów zatrudnienia wnioskodawcy w

Belgii: od 1 października do 31 grudnia 1965 r. oraz od 1 października 1968 r. do 31

marca 1989 r. w łącznym rozmiarze 20 lat i 9 miesięcy. W tych okresach wnioskodawca był pracownikiem naukowym Katolickiego Uniwersytetu w L., tyle że jego

praca nie była wynagradzana ze środków własnych tego Uniwersytetu, ale z funduszu belgijskiego Skarbu Państwa. Z tego tytułu podlegał on systemowi ubezpieczenia

społecznego urzędników państwowych i świadczenie emerytalne za te okresy otrzymuje on z Ministerstwa Finansów Belgii.

Na podstawie takich ustaleń Sąd drugiej instancji stwierdził, że zatrudnienie

wnioskodawcy w spornych okresach nie podlega uwzględnieniu do stażu ubezpieczenia wymaganego do przyznania mu prawa do polskiej emerytury, albowiem postanowienia Konwencji Generalnej zawartej pomiędzy Polską Rzecząpospolitą Ludową a Królestwem Belgii o zabezpieczeniu społecznym (Dz.U. z 1967 r. nr 40, poz.

201), mają zastosowanie w stosunku do pracowników najemnych obywateli stron

Konwencji objętych ustawodawstwami o zabezpieczeniu społecznym wymienionymi

w art. 2 Konwencji, do których należą ustawodawstwo dotyczące pensji starczej i na

przeżycie robotników i pracowników umysłowych oraz ustawodawstwo dotyczące

pensji starczej i na przeżycie robotników górników i z nimi zrównanych (art. 2 § 1 pkt

b i c Konwencji). Wnioskodawca wykonujący zatrudnienie na terenie Belgii podlegał

ustawodawstwu, o jakim mowa w art. 2 § 1 pkt b Konwencji jedynie w okresie od 1

stycznia 1966 r. do 30 września 1968 r., tj. w rozmiarze 2 lat i 9 miesięcy i jedynie ten

okres ubezpieczenia potwierdzony przez belgijską instytucję ubezpieczeniową, która

wypłaca mu świadczenia emerytalne z tego tytułu, mógł być uwzględniony przy

ustalaniu prawa do polskiej emerytury. Natomiast pozostałe sporne okresy pracy najemnej wnioskodawcy wykonywanej na terenie Belgii były objęte systemem zaopatrzenia funkcjonariuszy belgijskich służb publicznych, jaki nie został wymieniony

wśród ustawodawstw, do których stosuje się postanowienia Konwencji. Te sporne

okresy nie zostały uwzględnione przez belgijską instytucję ubezpieczeniową do stażu

ubezpieczenia, o jakim mowa w art. 2 § 1 pkt b Konwencji, a z tytułu pracy w tych

okresach wnioskodawca korzysta z zaopatrzenia belgijskiego Skarbu Państwa, a nie

z belgijskiej instytucji ubezpieczeniowej.

W kasacji wnioskodawcy podniesiono zarzuty naruszenia przepisów art. 1, art.

2 pkt. 1 lit b, art. 4 § 1 oraz art. 16 § 1 Konwencji polsko-belgijskiej z dnia 26 listopada 1965 r. o zabezpieczeniu społecznym przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie. Zdaniem skarżącego o możliwości zaliczenia do stażu ubezpieczenia

dodatkowo 20 lat i 9 miesięcy zatrudnienia wnioskodawcy na Katolickim Uniwersytecie w L. powinien przesądzić charakter wykonywanej pracy najemnej, a nie wynagradzanie go za tę pracę ze środków Ministerstwa Finansów Belgii i otrzymywanie

emerytury za te okresy z belgijskiego państwowego organu emerytalnego, a nie z

belgijskiej instytucji ubezpieczeniowej. Objęcie wnioskodawcy za te okresy specjalnym systemem zabezpieczenia na starość przewidzianym dla urzędników państwowych nie może pozbawiać go możliwości korzystania z dobrodziejstw postanowień

Konwencji. Takiego wyłączenia nie przewiduje jej art. 3, a wnioskodawca jako pracownik najemny, który nigdy nie piastował funkcji urzędnika państwowego, nie może

być pozbawiony uprawnień emerytalnych wynikających z Konwencji tylko dlatego, że

podczas okresów zatrudnienia w Belgii był objęty różnymi systemami ubezpieczenia

na starość. W kasacji postawiono także zarzut sprzeczności istotnych ustaleń Sądu,

że praca wnioskodawcy w spornych okresach ubezpieczenia nie miała charakteru

zatrudnienia najemnego i nie podlegała postanowieniom Konwencji. Z uwagi na to,

że po uwzględnieniu spornych okresów wnioskodawca legitymuje się stażem

ubezpieczeniowym w wymiarze 43 lat i 7 miesięcy, skarżący domagał się uchylenia

zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania temu Sądowi i orzeczenia o kosztach postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie może być uwzględniona, albowiem okres zatrudnienia obywatela

polskiego na terenie Belgii w charakterze naukowego pracownika najemnego, który

był wynagradzany z funduszów publicznych belgijskiego Skarbu Państwa i przez to

objęty szczególnym systemem zaopatrzenia funkcjonariuszy służb publicznych, nie

może być wliczony do okresu ubezpieczenia przy ustaleniu lub uzyskaniu prawa do

emerytury z polskiego systemu ubezpieczeń społecznych. Wynika to z prawidłowo

dokonanej przez Sąd Apelacyjny wykładni postanowień Konwencji Generalnej między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Królestwem Belgii o zabezpieczeniu społecz-

nym, sporządzonej w Brukseli dnia 26 listopada 1965 r. (Dz.U. Z 1967 r. Nr 40, poz.

201 ze zm., powoływanej dalej jako polsko-belgijska Konwencja o zabezpieczeniu

społecznym lub Konwencja).

Wstępnie trzeba podkreślić, że polskim systemem ubezpieczeń społecznych

objęci są pracownicy lub inne osoby fizyczne podlegające obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowemu na podstawie polskiego ustawodawstwa na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej (aktualnie art. 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r.

o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). Oznacza to,

że świadczenia z polskiego systemu ubezpieczeń społecznych można co do zasady

nabyć jedynie z tytułu okresów zatrudnienia, służby, innego rodzaju działalności lub

pełnienia określonej funkcji czy innej ustawowo określonej podstawie ubezpieczenia

społecznego na obszarze Państwa Polskiego. Natomiast okresy zatrudnienia (ubezpieczenia) poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej mogą być objęte dobrowolnymi

ubezpieczeniami w przypadkach wyraźnie wskazanych w polskim systemie ubezpieczeń społecznych (art. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) i wówczas są

objęte polskim ustawodawstwem emerytalno-rentowym tak jak okresy zatrudnienia

(lub równorzędne z nimi) wykonywane na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej. Inne

okresy zatrudnienia (ubezpieczenia) poza obszarem Polski mogą być brane pod

uwagę przy ustalaniu, przyznawaniu lub utrzymaniu świadczeń emerytalno-rentowych z polskiego ubezpieczenia społecznego tylko na podstawie postanowień międzynarodowych konwencji o zabezpieczeniu społecznym, które na umówionych zasadach dopuszczają uwzględnianie wzajemnie uzgodnionych okresów ubezpieczenia przy przyznawaniu świadczeń na podstawie ustawodawstw każdego z umawiających się Państw - stron konwencji. Oznacza to na ogół, że obywatele każdego z

umawiających się Państw korzystają ze świadczeń przysługujących im na podstawie

narodowych systemów zabezpieczenia (ubezpieczenia) społecznego, które z uwagi

na wiążące umowy międzynarodowe powinny uwzględniać konwencyjnie określone

zasady wzajemnego zaliczania okresów ubezpieczenia na terenie umawiających się

stron. To z kolei oznacza, że przy ustalaniu, przyznawaniu lub utrzymaniu świadczeń

emerytalno-rentowych z każdego z narodowych systemów ubezpieczenia (zabezpieczenia ) społecznego obywatelom umawiających się Państw nie można uwzględnić

innych niż konwencyjnie określone, okresy ubezpieczenia na terenie każdego z tych

Państw.

Odnosząc te ogólne sygnalizacje do postanowień polsko-belgijskiej Konwencji

o zabezpieczeniu społecznym, trzeba wskazać, że znajdują one zastosowanie w zakresie ustawodawstw o zabezpieczeniu społecznym wymienionych art. 2, który (w

katalogach zamkniętych) wyczerpująco wylicza narodowe ustawodawstwa o zabezpieczeniu społecznym, do których stosuje się postanowienia Konwencji. Są to ustawodawstwa objęte powszechnym systemem zabezpieczenia społecznego w każdym

z umawiających się Państw oraz dodatkowo jedynie ustawodawstwa szczególne

(specjalne) górników i z nimi zrównane. Dla zastosowania postanowień Konwencji

nie wystarczy zatem sam status prawny osoby zainteresowanej będącej pracownikiem najemnym lub z takim statusem zrównanym, ale konieczne jest równoczesne

(łączne) objęcie takiej osoby jednym z ustawodawstw o zabezpieczeniu społecznym,

do których stosuje się Konwencję. Skoro Henryk T. w spornym okresie nie był objęty

żadnym z belgijskich ustawodawstw określonych w art. 2 § 1 Konwencji, a w szczególności ustawodawstwem dotyczącym pensji starczej i na przeżycie robotników i

pracowników umysłowych (art. 2 § 1 pkt 1b Konwencji), ale był objęty innym systemem, a mianowicie systemem zaopatrzenia belgijskich funkcjonariuszy publicznych

(ustalenie to wiąże Sąd Najwyższy, skoro skarżący nie podniósł zarzutów naruszenia

prawa procesowego - por. wyrok z dnia 21 marca 1997 r., I PKN 58/97, OSNAPiUS

1997 Nr 22, poz. 436), to jego status najemnego pracownika naukowego (umysłowego) nie wystarcza do objęcia go postanowieniami Konwencji. W systematyce Postanowień Ogólnych Konwencji zawartych w jej art. 1-5, należy przyjąć, że art. 3 - który

stanowi, iż postanowień Konwencji nie stosuje się do zawodowych urzędników dyplomatycznych i konsularnych, łącznie z urzędnikami wchodzącymi w skład kancelarii, do marynarzy marynarki handlowej i do pracowników innych niż pracownicy najemni lub zrównani z najemnymi - jedynie dodatkowo wyłącza wymienione w nim

kategorie ubezpieczonych, w tym także tych, którzy mogliby być objęci pozytywnym

katalogiem oddziaływania art. 1 i 2 Konwencji. Również zarzuty naruszenia art. 4 § 1

i art. 16 Konwencji były oczywiście chybione, albowiem regulacje zawarte w tych postanowieniach Konwencji mają zastosowanie tylko do ubezpieczonych objętych

przedmiotowym zasięgiem oddziaływania Konwencji, określonym w zamkniętym katalogu narodowych ustawodawstw ujętych w art. 2 Konwencji. Skoro skarżący nie był

w spornym okresie objęty żadnym z belgijskich ustawodawstw, do których stosuje się

postanowienia Konwencji (art. 1 i 2 § 1 Postanowień Ogólnych Konwencji), to nie ma

oparcia powoływanie się przez niego na jakiekolwiek inne postanowienia tej umowy

międzypaństwowej, która nie reguluje jego sytuacji w spornym okresie podlegania

specjalnemu systemowi zaopatrzenia funkcjonariuszy belgijskich służb publicznych,

nie będących powszechnym systemem zabezpieczenia społecznego pracowników

umysłowych ani specjalnym systemem zabezpieczenia górników i z nimi zrównanych. Z powodu braku w polsko-belgijskiej Konwencji o zabezpieczeniu społecznym

podstaw do zaliczenia tego spornego okresu do stażu emerytalnego według zasad

polskiego systemu ubezpieczenia społecznego, skarżący nie legitymuje się wymaganym według prawa polskiego 25 letnim stażem ubezpieczenia. Przeto nie zostały

naruszone wskazane w uzasadnieniu kasacji normy art. 26 i art. 101 ust. 1 pkt 2

ustawy o z.e.p.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił kasację na podstawie art.

393 KPC.