II UKN 636/99 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 13 lipca 2000 r.

II UKN 636/99

1. Przepis art. 235 KH nie wyłącza prawa wspólnika do głosowania nad

podjęciem uchwały zgromadzenia wspólników powołującej pełnomocnika do

zawarcia umowy o pracę.

2. Umowa o pracę zawarta dla pozoru jest nieważna (art. 83 § 1 KC w

związku z art. 300 KP) i nie może podlegać ocenie w aspekcie jej celu na podstawie art. 58 § 1 KC.

Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Maria Tyszel, Barbara

Wagner (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 13 lipca 2000 r. sprawy z wniosku

Małgorzaty M.-Ł., Tomasza S., Mirosława Krzysztofa D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o objęcie ubezpieczeniem społecznym pracowniczym, na skutek kasacji zainteresowanej Małgorzaty M.-Ł. od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 24 sierpnia 1999 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Białymstoku do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 24 sierpnia 1999 r. [...] oddalił

apelację Małgorzaty Jadwigi M.-Ł., Tomasza S. i Mirosława Krzysztofa D. od wyroku

Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 14

maja 1999 r. [...], zmieniającego zaskarżone przez apelujących decyzje Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w B., odmawiające objęcia ich obowiązkiem

pracowniczego ubezpieczenia społecznego od 1 września 1998 r., i ustalającego, że

wnoszący apelację podlegają temu obowiązkowi od 1 marca 1999 r., a w pozostałej

części oddalającego odwołanie.

Sąd ustalił, że czterech wspólników Spółki z o.o. „M.S.” uchwałą walnego

zgromadzenia wspólników z dnia 28 marca 1997 r. powołało Michalinę K., zatrudnioną w Spółce na stanowisku głównego księgowego w wymiarze ½ etatu, na pełnomocnika do szczególnej czynności, tj. do zawarcia w dniu 28 marca 1997 r. umów o

pracę z członkami Zarządu – Mirosławem D., Małgorzatą M.-Ł. i Tomaszem S. Mirosław D. posiada 180 udziałów w Spółce, wspólnicy Małgorzata M.-Ł. i Tomasz S. –

po 90 udziałów oraz wspólnik Maciej Ryszard M., zatrudniony na stanowisku asystenta projektanta, 40 udziałów. Zdaniem Sądu, uchwała o powołaniu pełnomocnika,

ze względu na treść art. 235 i 236 KH, była faktycznie uchwałą trzech wspólników.

W ocenie Sądu, umowy o pracę zawarte z ubezpieczonymi przez wyznaczonego przez nich do dokonania tych czynności pełnomocnika były czynnościami pozornymi (art. 83 § 1 KC) i miały na celu obejście prawa. Dlatego, na zasadzie art. 58

§ 1 KC, były nieważne. Były to faktycznie umowy o pracę zawarte „ z samym sobą”,

sprzecznie z art. 235 KH. Sytuacja powyższa uległa zmianie z dniem 1 marca 1999 r.

po zawarciu z wnioskodawcami nowych umów o pracę przez przewodniczącego

Rady Nadzorczej, zgodnie z art. 203 KH. W okresie od 1 września 1998 r. do 28 lutego 1999 r. Mirosław D., Małgorzata M.-Ł. i Tomasz S. nie podlegali pracowniczemu

ubezpieczeniu społecznemu, lecz ubezpieczeniu z tytułu prowadzenia działalności

gospodarczej.

Małgorzata Jadwiga M.-Ł. zaskarżyła ten wyrok kasacją. Wskazując jako jej

podstawy naruszenie prawa materialnego, a to art. 203, 235, 236 KH i art. 22 § 1 KP

przez ich błędną wykładnię oraz art. 58 § 1 i art. 83 § 1 KC przez ich niewłaściwe

zastosowanie, a także naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie art. 233 §

1 KPC, wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji oraz o zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych.

Zdaniem skarżącej, błędne jest stanowisko Sądu, że uchwała wspólników z

dnia 28 marca 1997 r., ze względu na treść art. 235 i 236 KH, była faktycznie

uchwałą trzech wspólników. Była to, i faktycznie i prawnie, uchwała zgromadzenia

wspólników. Pozycja formalna wspólnika jest odmienna od statusu zgromadzenia

wspólników. Nie ma przepisu, który zakazywałby głosowania wspólnikowi w sprawie

powołania pełnomocnika do zawarcia z nim umowy o pracę. Art. 235 KH dotyczy

wyłącznie głosowania wspólników przy powzięciu uchwał dotyczących ich odpowiedzialności wobec spółki, przyznania wynagrodzenia oraz umów i sporów między nimi

a spółką. Jest to przepis szczególny i nie może być wykładany rozszerzająco. Art.

235 i 236 KH nie mogą zatem stanowić podstawy ani do zakwestionowania ważności

powołania pełnomocnika, ani do zakwestionowania ważności umów o pracę zawartych przez pełnomocnika z będącymi wspólnikami członkami zarządu.

Skarżąca wywodziła dalej, że pozorność czynności prawnej i nieważność

czynności prawnej mającej na celu obejście prawa są dwiema różnymi instytucjami

prawnymi. Sąd nie zakwalifikował jednoznacznie zawartych przez pełnomocnika

umów o pracę, powołując jednocześnie art. 83 § 1 i art. 58 § 1 KC. Przy ustaleniu

pozorności czynności prawnej sąd powinien ustalić jaka czynność była czynnością

ukrytą. Zarówno działanie pozorne, jak i zawarcie umowy w celu obejścia prawa wymagają świadomego działania składającego oświadczenie woli. Oświadczenia woli

skarżącej są jednoznaczne. Sąd niewłaściwie je wyłożył, zakładając, że miała ona

zamiar dokonać czynności pozornej oraz w celu obejścia prawa.

Zgodnie z art. 203 KH, dopuszczalne jest zawarcie umowy z członkiem zarządu przez pełnomocnika. Przy przyjęciu rozumowania Sądu niemożliwe byłoby zastosowanie art. 203 KH do powoływania pełnomocników do zawierania umów z członkami zarządu będącymi jednocześnie udziałowcami w spółkach wieloosobowych.

Umowy te bowiem zawsze byłyby zawierane „z samym sobą”. W Spółce „M.S.” jest

czterech udziałowców, z których żaden nie jest udziałowcem większościowym. Nie

ma powodu, by trzech z nich traktować łącznie jako jedną całość.

Co do braku podporządkowania przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych przez członków Zarządu, zainteresowana podniosła, że osoby zarządzające

zakładem w imieniu pracodawcy nie podlegają nigdy podporządkowaniu „służbowemu”. Powołanie Rady Nadzorczej nie wprowadziło podległości zarządu temu organowi. Rada Nadzorcza nie ma bowiem żadnych kompetencji w procesie zarządzania

spółką.

Sąd przyjął za udowodnione, że skarżąca działała w celu obejścia prawa oraz

dokonała czynności prawnej pozornej. W materiale dowodowym brak jest jakichkolwiek podstaw do przyjęcia tych faktów za dowiedzione. Brak także ustaleń czy pozorne było ustanowienie pełnomocnika zarządu (co wymagałoby unieważnienia

uchwały zgromadzenia wspólników), czy pozorne było zawarcie umowy przez pełnomocnika prawidłowo ustanowionego przez Walne Zgromadzenie. Sąd nie przeprowadził postępowania dowodowego w zakresie badania woli stron i nie dokonał

ustaleń w tym przedmiocie. Nie rozważył zatem wszechstronnie całego zebranego w

sprawie materiału dowodowego, przez co uchybił art. 233 KPC, a które to uchybienie

wpłynęło istotnie na wynik sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zaskarżonym wyrokiem Sąd odmówił objęcia Małgorzaty M.-Ł. pracowniczym

ubezpieczeniem społecznym ustalając, że umowa o pracę zawarta z nią w dniu 28

marca 1997 r. przez pełnomocnika Spółki, powołanego uchwałą wspólników dla dokonania tej czynności prawnej, była nieważna. Z motywów zaskarżonego wyroku nie

wynika jednoznacznie jaką podstawę prawną nieważności umowy przyjął Sąd – czy

stanowi ją art. 235 i 236 KH (brak prawidłowego umocowania Michaliny K.), czy art.

83 § 1 KC (zawarcie umowy dla pozoru), czy art. 58 § 1 KC (zawarcie umowy o

pracę w celu obejścia ustawy).

Trafny jest prezentowany w kasacji pogląd, że pozycja prawna zgromadzenia

wspólników spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i poszczególnych wspólników

jest odmienna. Świadczy o tym już choćby tylko systematyka Kodeksu handlowego,

który w rozdziale II („Prawa i obowiązki wspólników”) działu XI („Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością”) normuje prawa i obowiązki wspólników, zaś w rozdziale III

(„Władze spółki”) oddział 3 („Zgromadzenie wspólników”) kompetencje zgromadzenia

wspólników. Zgromadzenie wspólników jest organem spółki, który tworzą wspólnicy osoby fizyczne lub prawne. Uchwała zgromadzenia wspólników nie traci charakteru

aktu pochodzącego od tego organu tylko dlatego, że została podjęta głosami wspólników posiadających łącznie większość udziałów. Wywód Sądu zmierzający do wykazania, że pełnomocnika do zawarcia z zainteresowaną umowy o pracę ustanowiło

nie zgromadzenie wspólników, lecz faktycznie trzej wspólnicy, gdyż posiadali łącznie

90% udziałów, co w konsekwencji powoduje, że umowa o pracę została zawarta

przez „samego z sobą” i dlatego nieskutecznie, nie jest trafny.

Według art. 235 KH wspólnicy nie mogą głosować przy podejmowaniu uchwał

dotyczących ich odpowiedzialności, przyznania im wynagrodzenia, umów i sporów

pomiędzy nimi a spółką. Ma rację skarżąca, że przepis ten ogranicza uprawnienia

wspólników i wobec tego należy go wykładać ściśle. Nie można zatem obejmować

zakresem przedmiotowym wyłączeń innych czynności niż wymienione w tym przepisie. Wyłączenie prawa wspólnika do głosowania przy podejmowaniu uchwały zgromadzenia wspólników nie obejmuje ustanowienia pełnomocnika spółki do zawierania

umów ze wspólnikami – członkami zarządu. W przeciwnym razie art. 203 KH nie

mógłby znaleźć zastosowania do zawierania umów ze wspólnikami - członkami zarządu spółki kilkuosobowej (jak w rozpoznawanej sprawie). Umowy takie mogłaby

zawierać tylko Rada Nadzorcza, która przecież jest wybierana także przez zgromadzenie wspólników.

Michalina K. została powołana na pełnomocnika Spółki prawidłowo. Dla takiej

oceny bez znaczenia jest podniesiona przez Sąd okoliczność, że była ona pracownikiem Spółki ( główną księgową zatrudnioną w połowie wymiaru czasu pracy). Ani

przepisy Kodeksu cywilnego, ani przepisy Kodeksu handlowego, ani dokumenty wewnętrzne Spółki nie wprowadzają ograniczeń podmiotowych, które wziął pod uwagę

Sąd. Prawidłowość powołania Michaliny K. jako pełnomocnika do zawarcia umowy o

pracę z zainteresowaną mogłaby zostać zakwestionowana tylko poprzez unieważnienie uchwały zgromadzenia wspólników z dnia 28 marca 1997 r. w trybie przewidzianym w art. 240 i nast. KH.

Zgodnie z art. 203 KH, umowę z członkami zarządu, także umowę o pracę,

może skutecznie zawrzeć pełnomocnik Spółki powołany przez zgromadzenie wspólników. Skoro Michalina K. została prawidłowo ustanowiona pełnomocnikiem zgromadzenia wspólników i zawarła z Małgorzatą M.-Ł. umowę o pracę, to czynność tę

należy traktować jako prawnie skuteczną, chyba, że zachodziłyby okoliczności uzasadniające przyjęcie wadliwości oświadczeń woli obu stron lub jednej z nich.

Sąd przyjął, że umowa o pracę zawarta przez Michalinę K. - pełnomocnika

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością „M.S.” ustanowionego przez zgromadzenie

wspólników z Małgorzatą M.-Ł. – członkiem zarządu tejże Spółki, była czynnością

prawną pozorną, dokonaną w celu obejścia prawa i dlatego nieważną. Zgodzić się

trzeba ze skarżącą, że pozorność czynności prawnej i dokonanie czynności prawnej

w celu obejścia prawa są różnymi instytucjami prawnymi. W kontekście obejścia

prawa można rozważać zasadnie tylko skuteczność czynności prawnej dokonanej

niewadliwie. Ustalenie, że umowa o pracę została zawarta dla pozoru, a zatem, że

jest nieważna z mocy art. 83 § 1 KC, czyni bezprzedmiotową jej ocenę ( jako czynności nieistniejącej) w aspekcie art. 58 KC.

Oświadczenie woli jest nieważne jeżeli zostało złożone drugiej stronie za jej

zgodą dla pozoru. Gdy zostało ono złożone dla ukrycia innej czynności prawnej,

ważność oświadczenia woli ocenia się według właściwości tej czynności (art. 83 § 1

KC). Zakwalifikowanie czynności prawnej jako dokonanej dla pozoru wymaga wyjaś-

nienia i ustalenia, która ze stron złożyła oświadczenie woli dla pozoru (pełnomocnik

Spółki za zgodą zainteresowanej, czy zainteresowana za zgodą pełnomocnika) oraz

jaka czynność prawna została pod pozorem umowy o pracę ukryta i ewentualnie czy

ta ukryta umowa jest prawnie skuteczna. Z kolei zakwalifikowanie czynności jako

zmierzającej do obejścia ustawy wymaga wyjaśnienia i ustalenia, jakie przepisy

prawa strony zamierzały obejść przez dokonanie czynności i czy miały taki zamiar.

Trafnie podniosła skarżąca, że Sąd nie dokonał ustaleń koniecznych do prawidłowego zastosowania w sprawie art. 58 § 1 i art. 83 §1 KC.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39313 KPC,

orzekł jak w sentencji.