II UKN 567/00 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 7 listopada 2001 r.

II UKN 567/00

Podstawa zarobkowania, a w konsekwencji tytuł emerytalnego ubezpieczenia społecznego mogą stanowić usprawiedliwione kryterium dyferencjacji

ubezpieczonych w zakresie prawa do świadczeń. Wyłączenie z ubezpieczenia

społecznego rolników prawa do wcześniejszej emerytury z tytułu stałej opieki

nad dzieckiem wymagającym takiej opieki nie dyskryminuje tej grupy zawodowej.

Przewodniczący SSN Maria Tyszel, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar, Barbara

Wagner (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 7 listopada 2001 r. sprawy z wniosku

Jadwigi P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w R. o prawo

do wcześniejszej emerytury, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Warszawie z dnia 13 czerwca 2000 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 13 czerwca 2000 r. [...] zmienił

zaskarżony apelacją przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. wyrok

Sądu Okręgowego w Radomiu z dnia 11 sierpnia 1999 r. [...], zmieniający decyzje

apelującego organu rentowego z dnia 30 grudnia 1998 r. oraz z dnia 17 czerwca

1999 r. i przyznający Jadwidze P. prawo do wcześniejszej emerytury od dnia 1 grudnia 1998 r., w ten sposób, że oddalił odwołanie ubezpieczonej od tych decyzji.

Sąd ustalił, że Jadwiga P., urodzona 27 lipca 1960 r., złożyła w dniu 1 grudnia

1998 r. w Oddziale ZUS w R. wniosek o przyznanie wcześniejszej emerytury z tytułu

wychowywania wymagającej stałej opieki córki Eweliny (ur. 27 kwietnia 1985 r.). Zakład Ubezpieczeń Społecznych ustalił, że wnioskodawczyni posiada staż ubezpieczeniowy wynoszący - łącznie z pracą w gospodarstwie rolnym - 20 lat, 9 miesięcy i

5 dni, w tym okres składkowy 3 lata i 11 miesięcy oraz nieskładkowy 2 lata, 4 miesiące i 26 dni. Po ograniczeniu okresu nieskładkowego do 1/3 okresów składkowych, jej

okres ubezpieczenia wyniósł 19 lat, 7 miesięcy i 29 dni. Ponieważ ubezpieczona nie

spełniła warunku nabycia prawa do wcześniejszej emerytury określonego w § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej

opieki w związku z art. 26 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, organ rentowy decyzją z dnia 30 grudnia 1998 r. odmówił jej przyznania wnioskowanego świadczenia. W dniu 19 kwietnia 1999 r. Jadwiga P. ponownie złożyła wniosek o wcześniejszą emeryturę, przedkładając zaświadczenie, że obowiązkowi ubezpieczenia rolniczego podlegała nie od 1 stycznia 1986

r., lecz od 15 marca 1985 r. Organ rentowy ustalił okres zatrudnienia wnioskodawczyni na 20 lat, 5 miesięcy i 16 dni, ale odmówił decyzją z dnia 17 czerwca 1999 r.

przyznania świadczenia z tego względu, że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 15

maja 1989 r. utraciło moc obowiązującą z dniem 1 stycznia 1999 r. Po wejściu w życie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118) prawo do wcześniejszej emerytury z

tytułu opieki nad dzieckiem zachowały osoby, które do 31 grudnia 1998 r. ukończyły

50 lat (art. 186) albo ukończyły 45 lat i korzystają z pomocy ośrodka opieki społecznej (art. 157 ust. 7).

Sąd pierwszej instancji uznał, że wprawdzie rozporządzenie z dnia 15 maja

1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących

się dziećmi wymagającymi stałej opieki utraciło moc obowiązującą z dniem 1 stycznia 1999 r., a wnioskodawczyni nie spełnia warunków do przyznania świadczenia

przewidzianych w art. 186 lub art. 157 ust. 7 ustawy z 17 grudnia 1998 r., ale skoro

przed tą datą spełniała warunki wymagane do nabycia prawa do żądanego świadczenia, to, zgodnie z zasadą ochrony praw nabytych, należy jej je przyznać.

Rozpoznając apelację organu rentowego od tego wyroku Sąd drugiej instancji

stwierdził, że jest ona zasadna, albowiem Sąd pierwszej instancji nie rozważył

wszystkich przesłanek nabycia prawa do wcześniejszej emerytury określonych w § 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. Rozporządzenie zostało wydane na podstawie art. 27 ust. 3 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i

ich rodzin. Odstępując od powszechnego wymogu osiągnięcia wieku emerytalnego

zawiera regulację szczególną. Wcześniejsza emerytura przysługuje matce, która nie

mogła lub nie może kontynuować zatrudnienia ze względu na konieczność sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem. „Ustalenia faktyczne co do przebiegu zatrudnienia i ubezpieczenia wnioskodawczyni nie pozwalają na przyjęcie, że spełnia ona

warunki określone w § 1 powołanego rozporządzenia”. Jadwiga P. z dniem 21 kwietnia 1981 r. zaprzestała wykonywania pracy nakładczej i od następnego dnia podjęła

pracę w charakterze domownika w gospodarstwie rolnym teściów, a następnie od 15

marca 1985 r. - po przejęciu gospodarstwa przez męża - została objęta ubezpieczeniem społecznym rolników. Córkę Ewelinę urodziła w okresie ubezpieczenia z tytułu

prowadzenia gospodarstwa rolnego. Przepisy o ubezpieczeniu społecznym rolników

nie przewidywały wówczas (ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników i ich rodzin, jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 24, poz.133 ze zm.) i

nie przewidują obecnie (ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) możliwości przyznania wcześniejszej emerytury z tytułu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem.

„Brak jest też podstaw do przyjęcia, by osobę, która urodziła i wychowywała dziecko

wymagające stałej opieki w trakcie trwania ubezpieczenia z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego traktować jako matkę, która nie mogła lub nie może kontynuować zatrudnienia z powodu stanu zdrowia swojego dziecka”.

Jadwiga P. zaskarżyła ten wyrok kasacją. Wskazując jako jej podstawę naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię rozporządzenia Rady Ministrów z

dnia 15 maja 1989 r. „przez przyjęcie, że osoba objęta ubezpieczeniem rolników w

części okresu zatrudnienia i płacąca składkę ubezpieczeniową z tytułu prowadzenia

gospodarstwa rolnego bezpośrednio po urodzeniu się dziecka nie objęta jest prawem

do wcześniejszej emerytury w oparciu o Rozporządzenie powołane na wstępie”, pełnomocnik skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie wniosku

Jadwigi P. do rozpoznania Oddziałowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w R. W

uzasadnieniu zarzutów wywodził, że jednym z warunków nabycia prawa do wcześniejszej emerytury jest posiadanie okresu zatrudnienia określonego w art. 26 ust. 1

pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i

ich rodzin. Przepis ten nie uzależnia sposobu ustalania stażu ubezpieczeniowego od

jego struktury. „W niniejszej sprawie należy przyjąć, że matka w dniu złożenia wniosku o wcześniejszą emeryturę nie może dalej kontynuować zatrudnienia. Bez znaczenia jest okoliczność czy po urodzeniu chorego dziecka mogła pracować czy nie”.

Wykładnia przepisów rozporządzenia dokonana przez Sąd Apelacyjny dyskryminuje,

zdaniem pełnomocnika skarżącej, osoby korzystające z ubezpieczenia społecznego

rolniczego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podstawę prawną rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w

sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się

dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149 ze zm.), powoływanego

dalej jako „rozporządzenie”, stanowi art. 27 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.),

powoływanej dalej jako „ustawa o z.e.p.”. Wynika stąd, że wcześniejsza emerytura

na warunkach w nim określonych przysługuje tylko osobom podlegającym przepisom

tej ustawy, a zatem pracownikom, tj. osobom pozostającym w stosunku pracy „w

myśl Kodeksu pracy” (art. 5 pkt 1) oraz niektórym osobom nie będącym pracownikami, w tym osobom, które z tytułu działalności zawodowej objęte są odrębnymi

przepisami o ubezpieczeniu społecznym, jeżeli - bez uwzględnienia okresów tej

działalności - spełniają warunki do świadczeń określonych w ustawie (art. 2 pkt 2).

Wniosek taki potwierdza tytuł rozporządzenia, z którego niewątpliwie wynika, że

prawo do wcześniejszej emerytury przysługuje pracownikom, a zatem ubezpieczonym z tytułu zatrudnienia w ramach stosunku pracy.

Zgodnie z § 1 ust. 1 rozporządzenia, wcześniejsza emerytura przysługuje

„matce, która nie mogła lub nie może kontynuować zatrudnienia”, jeżeli ma okres

zatrudnienia wskazany w art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p. i sprawuje osobistą

opiekę nad dzieckiem „wymagającym jej stałej opieki oraz pielęgnacji lub pomocy w

czynnościach samoobsługowych”. Brak możliwości kontynuowania zatrudnienia nie

oznacza braku możliwości kontynuowania jakiejkolwiek działalności zarobkowej, ale

zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Skoro przeszkodą w kontynuowaniu zatrudnienia ma być sprawowanie osobistej opieki nad dzieckiem, to ustanie zatrudnienia

musi pozostawać w związku z koniecznością sprawowania tejże opieki. Taki związek

nie może – oczywiście - powstać przed urodzeniem dziecka. Zatem osoba, która w

chwili urodzenia dziecka nie pozostawała w stosunku pracy, nie mogła doznać przeszkód w kontynuowaniu tego stosunku. Rozwiązanie stosunku pracy nakładczej na

wniosek ubezpieczonej, w dniu 21 kwietnia 1981 r. nie pozostawało w związku z koniecznością sprawowania osobistej opieki nad urodzoną w dniu 27 kwietnia 1985 r.

córką Eweliną. Kontynuacja zatrudnienia to jego ciągłość, trwanie w przyszłości. Nie

wystarczy zatem, by konieczność sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem

szczególnej troski była przeszkodą w podjęciu zatrudnienia - po raz pierwszy lub ponownie. Przy tym, wcześniejsza emerytura nie była jedynym świadczeniem przysługującym tylko pracownikom. Ubezpieczonym z innych tytułów, w tym także rolnikom,

nie przysługiwało np. prawo do zasiłku opiekuńczego. Wcześniejsza emerytura z tytułu stałej opieki nad wymagającym jej dzieckiem i zasiłek opiekuńczy to świadczenia, przy całej ich odmienności, funkcjonalnie zbliżone. Różni je czas trwania potrzeby, ale nie jej rodzaj.

Zarzut dyskryminacji rolników nie jest uzasadniony. Praca świadczona w ramach stosunku pracy jest pracą wykonywaną na rzecz osoby trzeciej i pod jej kierownictwem (art. 22 KP). Charakteryzuje ją nie tylko podporządkowanie ekonomiczne, ale i organizacyjne. Znaczy to obowiązek pozostawania w wyznaczonym czasie

w dyspozycji pracodawcy w miejscu wykonywania pracy lub w innym miejscu wskazanym przez niego (art. 128 KP). Pracodawcy przysługuje kompetencja do wydawania wiążących pracownika poleceń dotyczących sposobu, miejsca i czasu wykonywania pracy (art. 100 § 1 KP). On wydaje regulamin pracy określający porządek

pracy w zakładzie (art. 104 KP), którego przestrzeganie stanowi jeden z podstawowych obowiązków pracownika (art. 100 § 2 pkt 2 KP). Zupełnie inna jest sytuacja

osób prowadzących działalność gospodarczą - rolniczą lub pozarolniczą - na własny

rachunek. Ubezpieczeni z tych tytułów, sami są organizatorami własnej pracy. Mają

możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym

swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad chorym

dzieckiem.

Podstawa zarobkowania, a w konsekwencji tytuł ubezpieczenia, mogą stanowić uzasadnione kryterium dyferencjacji statusu ubezpieczonych w zakresie prawa

do świadczeń. Dlatego też ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) nie wprowadza w odniesieniu

do osób nie będących pracownikami lub członkami rolniczych spółdzielni albo kółek

rolniczych przymusu ubezpieczenia chorobowego, ograniczając także podmiotowy

zakres dobrowolnego ubezpieczenia tego rodzaju (art. 11), zaś zasiłek opiekuńczy

przysługuje tylko podlegającym obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu (art. 32

ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. Nr 60, poz. 636 ze zm.).

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312 KPC,

orzekł jak w sentencji.