II UKN 565/01 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 20 sierpnia 2002 r.

II UKN 565/01

Ubezpieczonemu, co do którego obowiązuje wymaganie posiadania pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego w ostatnim dziesięcioleciu

przed zgłoszeniem wniosku lub powstaniem niezdolności do pracy, uwzględnia

się okresy nieskładkowe w rozmiarze nie wyższym niż jedna trzecia okresów

składkowych przypadających w tym dziesięcioleciu.

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Herbert Szurgacz, Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 sierpnia 2002 r.

sprawy z wniosku Teresy K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w W. o rentę z tytułu niezdolności do pracy, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 24 maja 2001 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 26 czerwca 2000 r.

[...] i odwołanie oddalił.

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 10 września 1999 Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w

W. odmówił przyznania wnioskodawczyni Teresie K. prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy wobec braku takiej niezdolności.

Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawczyni Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyrokiem z dnia 26 czerwca 2000 r. [...]

zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał wnioskodawczyni prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy od 6 października 1999 r. na okres dwóch lat. Na podstawie opinii biegłych lekarzy Sąd ustalił, że wnioskodawczyni jest częściowo niezdolna do pracy od 6 października 1999 r., zatem spełnia określony w art. 57 ustawy

z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz-

nych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) warunek niezdolności do pracy. Spełnia ona

również pozostałe wymagane warunki, w szczególności ma pięcioletni okres zatrudnienia w ostatnim dziesięcioleciu obliczony w ten sposób, że do okresów składkowych z tego dziesięciolecia doliczono okresy nieskładkowe w wymiarze jednej trzeciej okresów składkowych z całego okresu zatrudnienia.

W apelacji od tego wyroku organ rentowy zarzucił, że warunek posiadania

pięciu lat okresów składkowych i nieskładkowych w ostatnim dziesięcioleciu nie został spełniony, gdyż okresy składkowe wynoszą 3 lata, 7 miesięcy i jeden dzień, a

okresy nieskładkowe mogą być uwzględnione tylko w wymiarze 1/3 okresów składkowych czyli 1 roku, 2 miesięcy i 11 dni. Łącznie udowodniony okres wynosi 4 lata, 9

miesięcy i 12 dni.

Wyrokiem z dnia 24 maja 2001 r. [...] Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu oddalił apelację. Sąd Apelacyjny ustalił, że okresy

składkowe i nieskładkowe wnioskodawczyni w ostatnim dziesięcioleciu liczone łącznie przekraczają okres 5 lat, jednak same okresy składkowe wynoszą 3 lata, 7 miesięcy i 1 dzień. Zgodnie z art. 5 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach okresy nieskładkowe uwzględnia się w wymiarze 1/3 okresów składkowych. Powołując się na

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1998 r., II UKN 393/98 (OSNAPiUS z

2000 r. nr 4, poz. 158) Sąd Apelacyjny uznał, że ograniczenie to dotyczy całego

okresu zatrudnienia a nie ostatniego dziesięciolecia. Okresy składkowe wnioskodawczyni w ciągu całego okresu zatrudnienia wynoszą 6 lat, 2 miesiące i 6 dni, zatem z

okresów nieskładkowych w ostatnim dziesięcioleciu można uwzględnić 2 lata i 22

dni. Łącznie okresy składkowe i podlegające uwzględnieniu okresy nieskładkowe w

ostatnim dziesięcioleciu przekraczają pięć lat, zatem warunek określony w art. 57 pkt

2 ustawy o emeryturach i rentach został spełniony.

Wyrok ten zaskarżył kasacją Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w W. i

wskazując jako podstawę kasacji błędną wykładnię art. 5 ust. 2 w związku z art. 57

pkt 2 oraz art. 58 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.)

wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu

pierwszej instancji i oddalenie odwołania. Zdaniem organu rentowego prawidłowa

wykładnia powołanych przepisów prowadzi do wniosku, że przy ustalaniu wymaganego pięcioletniego okresu w ostatnim dziesięcioleciu okresy nieskładkowe mogą

być doliczone tylko w wymiarze 1/3 okresów składkowych przypadających w tym

dziesięcioleciu. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 czerwca

1999 II UKN 606/98 (OSNAPiUS 2000 nr 17, poz. 659).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzeczeniach wydanych na tle przepisów art. 32 pkt 2 i 33 ust. 1 pkt 5 i ust.

2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich

rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) warunkujących prawo do renty osoby, która

stała się niezdolna do pracy w wieku powyżej 30 lat, od posiadania pięcioletniego

okresu zatrudnienia w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed złożeniem wniosku o

rentę, stanowisko Sądu Najwyższego nie jest jednolite. W wyroku z dnia 16 grudnia

1998 r., II UKN 393/98 (OSNAPiUS 2000 nr 4, poz. 158) Sąd Najwyższy stwierdził,

że rozmiar przypadających w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem inwalidztwa

okresów nieskładkowych wymienionych w art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 17 października

1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o

zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) podlega ustawowemu

ograniczeniu do jednej trzeciej uwzględnionych okresów składkowych z całego

okresu ubezpieczenia. Pogląd ten Sąd uzasadnił literalnym brzmieniem art. 6 ust. 1

pkt 2 powołanej ustawy, mającego z mocy art. 6 ust. 2 zastosowanie do renty. Przepis ten stanowi, że przy ustalaniu prawa do tego świadczenia warunek posiadania

wymaganego okresu zatrudnienia jest spełniony, jeżeli pracownik udowodni określoną liczbę okresów składkowych uzupełnionych okresami nieskładkowymi w rozmiarze nie większym niż określony w art. 4 ust. 2. Na podstawie tego ostatniego przepisu przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń okresy nieskładkowe uwzględnia się

w rozmiarze jednej trzeciej uwzględnionych okresów składkowych. Pod pojęciem

„uwzględnionych okresów składkowych” rozumie się - zdaniem Sądu Najwyższego wszystkie posiadane przez pracownika okresy składkowe bez nieuzasadnionego dalszego ograniczenia rozmiaru uwzględnianych okresów nieskładkowych do jednej

trzeciej okresów nieskładkowych przypadających wyłącznie w ostatnim dziesięcioleciu. Odmienny pogląd zaprezentował Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 czerwca

1999 r., II UKN 606/98 (OSNAPiUS 2000 nr 17, poz. 659), stwierdzając, że przy

ubieganiu się o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy uwzględnieniu podlegają - poza okresami składkowymi - okresy nieskładkowe z tego samego dziesięciolecia. Ograniczenie tych ostatnich okresów do 1/3 okresów składkowych dotyczy

tylko tego dziesięciolecia, a nie całego okresu ubezpieczenia. Taka interpretacja art.

6 ust. 1 i 2 ustawy rewaloryzacyjnej wynika zdaniem Sądu Najwyższego z treści

przepisów art. 32 pkt 2 i 33 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 ustawy o z. e. p., gdyż przy ustalaniu

prawa do renty na podstawie tych ostatnich przepisów bierze się pod uwagę okresy

składkowe uzupełnione okresami nieskładkowymi w odpowiednim rozmiarze z wymaganego przez prawo okresu, to jest z ostatniego dziesięciolecia.

Przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) nie usunęły wątpliwości

interpretacyjnych. Regulacje dotyczące warunków wymaganych do przyznania renty

z tytułu niezdolności do pracy są takie same jak w ustawie o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników. Podobne są również do określonych w ustawie rewaloryzacyjnej

zasady uwzględniania okresów składkowych i nieskładkowych. Analiza tych przepisów przemawia za słusznością stanowiska zaprezentowanego w ostatnim z powołanych orzeczeń. Podobnie, jak na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy rewaloryzacyjnej, na podstawie art. 5 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach osobom, co do których

obowiązuje wymóg posiadania pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego

w ostatnim dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku lub powstaniem niezdolności

do pracy, uwzględnia się okresy nieskładkowe w rozmiarze nie wyższym niż jedna

trzecia okresów składkowych przypadających w tym dziesięcioleciu.

Przepis art. 57 pkt 2 określa jako jeden z warunków przyznania prawa do renty

z tytułu niezdolności do pracy posiadanie wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego. Zgodnie z art. 58 ust. 1 wymagany okres zatrudnienia oznacza określoną liczbę lat w zależności od tego, w jakim wieku osoba ubiegająca się o przyznanie renty stała się niezdolna od pracy. Dla osób, których niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej trzydziestu lat, okres ten wynosi 5 lat z zawartym w ust. 2

tego przepisu zastrzeżeniem, że okres ten powinien przypadać w ciągu ostatniego

dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. Dla osób, które stały się niezdolne do pracy po ukończeniu 30

lat, określony w art. 57 pkt 2 wymóg oznacza posiadanie pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego w określonym przedziale czasowym, natomiast okresy

składkowe i nieskładkowe przypadające w innym przedziale czasowym nie są brane

pod uwagę przy ustalaniu prawa.

Przepis art. 5 ust. 2 stanowi, że przy ustalaniu prawa do emerytury i renty oraz

obliczaniu ich wysokości okresy nieskładkowe uwzględnia się w wymiarze nie przekraczającym jednej trzeciej udowodnionych okresów składkowych. Okresy uwzględ-

niane przy ustalaniu prawa do świadczeń nie zawsze pokrywają się z okresami

uwzględnianymi przy ustalaniu wysokości świadczeń. Niektóre okresy uwzględniane

są w wymiarze wyższym niż lata kalendarzowe tylko przy ustalaniu prawa do świadczeń (np. art. 5 ust. 3), w innych przypadkach niektóre okresy uwzględniane są w

zwiększonym wymiarze tylko przy ustalaniu wysokości świadczeń (np. art. 52). W

związku z tym zasady obliczania okresów składkowych i nieskładkowych muszą być

stosowane oddzielnie przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty i oddzielnie przy

ustalaniu wysokości tych świadczeń. Odnosząc te zasady do ustalania okresów

składkowych i nieskładkowych osób, o których mowa w art. 58 ust. 2, należy uznać,

że udowodnione okresy składkowe wymagane do uzyskania prawa do renty są to

okresy mieszczące się w ostatnim dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku lub

powstaniem niezdolności do pracy. Innych okresów, niemieszczących się w tym

dziesięcioleciu, nie udowadnia się żądając ustalenia prawa, są one uwzględniane

dopiero przy ustalaniu wysokości świadczenia, jeżeli prawo zostanie przyznane.

Wymagane okresy nieskładkowe muszą mieścić się w tym samym przedziale czasowym i uwzględniane są w wymiarze jednej trzeciej okresów składkowych. Z treści

omawianych przepisów nie wynika, aby oprócz wymaganego okresu składkowego (w

określonym dziesięcioleciu) należało udowodnić niewymagane do przyznania prawa

okresy składkowe, przypadające w innym przydziale czasowym, tylko po to, aby

zwiększyć wymiar okresów nieskładkowych. Przy takiej konstrukcji uznawałoby się

za spełniony warunek posiadania wymaganego okresu w stosunku do osoby, która w

ostatnim dziesięcioleciu nie ma żadnego okresu składkowego, lecz udowodniła pięcioletni okres nieskładkowy w tym dziesięcioleciu i piętnastoletni okres składkowy w

innym przedziale czasowym. Wprawdzie przepis art. 57 ust. 1 mówi o wymogu posiadania okresu składkowego i nieskładkowego, jednak okresy te nie są traktowane

równorzędnie. Dla spełnienia tego wymogu wystarczające jest wykazanie samych

okresów składkowych w określonym wymiarze, natomiast nie wystarczy wykazanie

samych okresów nieskładkowych. Przepis art. 5 ust. 2 nakazuje bowiem ustalanie

wymiaru tych ostatnich okresów w odniesieniu do okresów składkowych, musi być

zatem wykazany jakikolwiek okres składkowy, aby można było obliczyć okres nieskładkowy podlegający uwzględnieniu.

W konsekwencji należy uznać, że Sąd Apelacyjny ustalił prawidłowo wymiar

okresów składkowych wnioskodawczyni - 3 lata, 7 miesięcy i 1 dzień - lecz na skutek

błędnej wykładni art. 5 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach zastosował nieprawi-

dłowe zasady obliczania okresów nieskładkowych. Przy właściwym ustaleniu tych

ostatnich okresów wynoszą one 1 rok, 2 miesiące i 11 dni, zatem łącznie okres

składkowy i nieskładkowy jest niższy od wymaganych pięciu lat.

Uznając opartą na naruszeniu prawa materialnego kasację za uzasadnioną

Sąd Najwyższy na podstawie art. 39315 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu pierwszej instancji i oddalił odwołanie.