II UKN 517/98 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 8 kwietnia 1999 r.

II UKN 517/98

Sąd kontrolujący decyzję o nałożeniu podwyższonej składki na ubezpieczenie społeczne może dane służące wyliczeniu wzrostu kategorii ryzyka

ustalać na podstawie wszelkich środków dowodowych (§ 5 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia

społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego, jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm.).

Przewodniczący: SSN Barbara Wagner, Sędziowie SN: Beata Gudowska

(sprawozdawca), Stefania Szymańska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 1999 r. sprawy z wniosku

Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Handlowego „T.-P.” Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S. o

zapłatę dodatkowej składki na ubezpieczenie społeczne, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 23 czerwca 1998 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku i przekazał

sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach procesu.

Uzasadnienie

Okręgowy Inspektor Pracy, w związku z wynikami kontroli wskazującymi na

pogorszenie warunków pracy w Przedsiębiorstwie Produkcyjno-Handlowym "T.-P."

Sp. z o.o. w K., zwrócił się do Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w S. o

wymierzenie temu ubezpieczonemu składki na ubezpieczenie społeczne pracowników podwyższonej o 5% podstawy jej wymiaru. Organ ubezpieczeń społecznych

wniosek ten uwzględnił decyzją z dnia 9 stycznia 1997 r., która stała się przedmiotem

odwołania ubezpieczonego przedsiębiorstwa. Odwołanie to uwzględnił Sąd Woje-

wódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni wyrokiem z dnia 15 grudnia 1997 r. przyjmując, że wniosek Inspektora opierał się na

błędnym wyliczeniu, a przez to zawyżeniu wskaźnika kategorii ryzyka (Kzx ) za rok

1995 o liczbę 6, 25. Wynikało ono - zdaniem Sądu pierwszej instancji - z dokonania

niezgodnych z rzeczywistością ustaleń i przyjęcia, że w porównywanym z nim roku

1993 r. przedsiębiorstwo nie zatrudniało pracowników w warunkach zagrożenia

czynnikami szkodliwymi dla zdrowia, gdy tymczasem 59 osób wykonywało pracę

przy obrabiarkach drewna w narażeniu na hałas. Kolejny błąd - jak ustalił ten Sąd sprowadzał się do zawyżenia o 84 osoby liczby pracowników zagrożonych czynnikami mechanicznymi.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku podzielił zawarty w apelacji Oddziału Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych zarzut błędnego i sprzecznego z pozostałym materiałem

dowodowym oznaczenia spornej liczby pracowników zatrudnionych w warunkach

narażenia na hałas. Sąd drugiej instancji wskazał, że inne dane - według których

liczba ta równa była zeru - pochodziły od ubezpieczonego, który w trakcie kontroli

posłużył się sprawozdaniem statystycznym (Z-10) i uznał, że tę tylko wielkość można

przyjąć jako podstawę wyliczeń, skoro ubezpieczony nie przeprowadził odpowiednich

badań dla wykazania rzeczywistej liczby pracowników zatrudnionych w narażeniu na

czynniki szkodliwe w środowisku pracy. Zdaniem tego Sądu podstawą ustalenia, czy

nastąpiło narażenie na hałas przekraczający dopuszczalne normy, jest przeprowadzony pomiar, a nie domniemania czynione na podstawie odwołania się do innych

okresów. Równocześnie Sąd Apelacyjny dokonał korekty liczby pracowników zagrożonych szkodliwymi czynnikami mechanicznymi, a w konsekwencji zmienił zaskarżony wyrok i ograniczył podwyższenie składki do 3% podstawy wymiaru.

Kasację od tego wyroku ubezpieczone przedsiębiorstwo złożyło na podstawach:

1. naruszenia prawa materialnego - § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (tekst jednolity: Dz.U. z 1993 r., Nr 68,

poz. 330 ze zm.) - przez niewłaściwe jego zastosowanie, oraz

2. naruszenia przepisów postępowania - art. 233 § 1, 231, 245, 328 § 2 i art.

47714a KPC, które to uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy.

Wnioski kasacji sprowadzały się do żądania uchylenia zaskarżonego wyroku

Sądu Apelacyjnego w całości i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie - w przypadku uznania, iż zachodzi jedynie naruszenie przepisów prawa materialnego - do jego zmiany przez uwzględnienie odwołania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią przepisu § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29

stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie

społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i

świadczeń z ubezpieczenia społecznego (tekst jednolity: Dz.U. z 1993 r. Nr 68, poz.

330 ze zm.) okręgowy inspektor pracy może wystąpić do oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o wymierzenie dodatkowej składki (w wysokości od

1% do 7% podstawy wymiaru) takiemu zakładowi pracy, w którym stwierdził pogorszenie warunków pracy, wyrażające się wzrostem kategorii ryzyka Kzx. Według

wzoru określonego w rozporządzeniu, dla wyliczenia wzrostu kategorii ryzyka w danym roku kalendarzowym, bierze się pod uwagę dane dotyczące odpowiednich przekroczeń norm czynników szkodliwych w środowisku pracy z dwóch kolejnych lat bezpośrednio poprzedzających rok, dla którego dokonuje się obliczenia. Jednym z istotnych wskaźników dla wyliczenia przedmiotowego wzrostu jest kategoria ryzyka K4,

czyli liczba pracowników zatrudnionych w warunkach zagrożenia, które występują w

razie przekroczenia najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych.

Prawo nie reguluje, na jakich danych źródłowych należy się oprzeć przy ustalaniu wysokości tego wskaźnika. Najczęściej stanowią je wyniki pomiarów stężeń i

natężeń czynników szkodliwych w miejscu, które pracodawca przeznacza na wykonywanie pracy, przeprowadzonych według zasad określonych w rozporządzeniu Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 9 lipca 1996 r. w sprawie badań i pomiarów

czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. Nr 86, poz. 394)

przez odpowiednie podmioty wymienione w rozporządzeniu Ministra Zdrowia i Opieki

Społecznej z dnia 12 lipca 1996 r. w sprawie wykazu jednostek upoważnionych do

przeprowadzenia badań materiałów i procesów technologicznych w celu ustalenia

stopnia ich szkodliwości dla zdrowia oraz zakresu tych badań (Dz.U. Nr 101, poz.

473), zgodnie ze wskazaniami właściwego państwowego inspektora sanitarnego,

udzielonymi pracodawcy po rozpoczęciu lub zmianie prowadzonej działalności.

Uzyskanie tych danych stanowi przedmiot, wynikającego z art. 207 § 1 KP

obowiązku dbania o stan bezpieczeństwa i higieny pracy, który obciąża pracodawcę

na zasadzie art. 227 § 2 pkt 2 KP i konsekwencjami z art. 207 § 1 KP. W sporze o

ustalenie sankcyjnej składki na ubezpieczenie społeczne wyniki odpowiednich badań

mają wyłącznie charakter dowodowy, toteż Sąd Najwyższy uznał, że ich brak stanowi

jedynie przeszkodę dla określenia faktycznych przekroczeń norm czynników szkodliwych na podstawie wyników badań prowadzonych w wyżej opisanym trybie. Nie powinno jednak budzić wątpliwości, że dokonanie takich ustaleń jest możliwe.

Nie ma w postępowaniu sądowym ograniczeń dowodowych, toteż sąd dokonujący kontroli decyzji ZUS o nałożeniu podwyższonej składki na ubezpieczenie

społeczne zatrudnionych pracowników może ustalać dane służące wyliczeniu wzrostu kategorii ryzyka na podstawie wszelkich zaoferowanych przez strony dowodów.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku przyjął natomiast, że skoro ubezpieczony nie przeprowadził w 1993 r. stosownych pomiarów celem ustalenia liczby pracowników narażonych

na czynniki szkodliwe związane ze środowiskiem pracy w hałasie, to liczba ich równała się zeru. Argumentował, że "dla ustalenia kategorii ryzyka bierze się pod uwagę

stan faktyczny a nie hipotetyczny", co wskazywałoby na zamierzenie ustalenia faktycznej liczby osób zatrudnionych w warunkach tego zagrożenia, jednakże nie dążył

do określenia rzeczywistej ich liczby w konkretnym czasie. Postąpił niekonsekwentnie, bowiem z jednej strony założył istnienie - w braku odpowiednich pomiarów dokonanych przez właściwe laboratoria - zakazu dokonania ustaleń w tej mierze na podstawie innych źródeł dowodowych, w szczególności wskazywanych przez powoda

zeznań świadków, czy informacji wydziału kadr, a z drugiej strony za miarodajny

uznał dowód informację statystyczną sporządzoną bez tych pomiarów.

Założenie Sądu drugiej instancji, związane z ustanowieniem ograniczeń dowodowych, spowodowało ustalenie, że w 1993 r. powód nie zatrudniał żadnego pracownika na stanowisku, na którym występowało przekroczenie najwyższego dopuszczalnego natężenia hałasu. Z zebranego materiału dowodowego wynikało natomiast,

że na początku 1993 r. na tych samych stanowiskach pracy (przy maszynach do obróbki drewna), na których w 1995 r. występują przekroczenia dopuszczalnych norm

hałasu byli zatrudnieni pracownicy przejęci przez ubezpieczonego od poprzednika –

I.P. – K. S.A. Uzasadnione i logiczne - bez względu na fakt przeprowadzenia bądź

też nieprzeprowadzenia odpowiednich pomiarów hałasu - jest więc stwierdzenie, że

także w zakładzie ubezpieczonego w 1993 r. na stanowiskach przy obsłudze maszyn

do obróbki drewna zatrudniona była określona liczba pracowników. Twierdzenie odmienne nie ma uzasadnionej podstawy, zwłaszcza że omawiane dane można ustalić

także na podstawie innych źródeł, w żadnym zaś wypadku nie wolno opierać się na

dowolnej lub arbitralnej ocenie co do rzeczywistego występowania określonych

przesłanek uzasadniających wymierzenie sankcyjnej składki na ubezpieczenia społeczne.

W tym stanie rzeczy zasadnie podniesiono w kasacji, że ustalenia faktyczne,

oparte na domniemaniu wyprowadzonym zresztą z treści informacji sporządzonej dla

celów statystycznych, były wynikiem wadliwego zastosowania art. 233 § 1 KPC oraz

błędnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, stanowiącej o przekroczeniu

granic swobody zakreślonej w art. 233 § 1 KPC, a w konsekwencji o naruszeniu tego

przepisu. Zgodnie z nim bowiem sąd powinien oceniać wiarygodność i moc dowodów

według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału, ale bez jakiejkolwiek dowolności w ich ocenie oraz w sposób odpowiadający zasadom logiki i doświadczenia społecznego. W rozpoznawanej sprawie Sąd

drugiej instancji naruszył wskazane wyżej zasady, co miało bezpośredni wpływ na

wynik sprawy, w związku z czym Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 393 13 KPC

- jak w sentencji.