II UKN 49/01 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 7 lutego 2002 r.

II UKN 49/01

Wydzierżawienie gospodarstwa rolnego na podstawie umowy zawartej

na okres krótszy niż 10 lat, albo bez zachowania formy pisemnej lub też bez

wpisania tej umowy do ewidencji gruntów i budynków, nie stwarza przewidzianej w art. 28 ust. 3 pkt 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) podstawy

do odstąpienia od zawieszenia wypłaty renty z tytułu niezdolności do pracy w

gospodarstwie rolnym.

Przewodniczący SSN Maria Tyszel, Sędziowie SN: Beata Gudowska (sprawozdawca), Zbigniew Myszka.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 lutego 2002 r. sprawy

z wniosku Gertrudy S. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w K. o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, na skutek

kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 19

kwietnia 2000 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Gertruda S. odwołała się od dwu decyzji Oddziału Regionalnego Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w K. z dnia 12 kwietnia 1999 r. - od decyzji ustalającej, że renta inwalidzka rolnicza pobierana przez nią od dnia 19 czerwca 1992 r.,

podlegała zawieszeniu w części uzupełniającej (w okresie od dnia 1 maja 1996 r. do

dnia 31 stycznia 1999 r.) z powodu niezaprzestania prowadzenia działalności rolniczej, oraz od decyzji stwierdzającej pobranie nienależnych świadczeń w kwocie

8.764,88 zł, ze zobowiązaniem do ich zwrotu na podstawie art. 138 ust. 1 i ust. 2 pkt

1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z funduszu ubezpieczeń

społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.).

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 30 września 1999 r. odwołanie oddalił, ustalając, że ubezpieczona stała się właścicielką gospodarstwa rolnego o powierzchni ponad 3 ha (1,94 ha przeliczeniowych) w drodze dziedziczenia i objęła je w posiadanie

na podstawie sądowego działu spadku po matce (postanowienie Sądu Rejonowego

w Pszczynie z dnia 27 kwietnia 1995 r.). Kilka lat wcześniej ojciec ubezpieczonej wydzierżawiał to gospodarstwo Kazimierzowi U., a ubezpieczona dzierżawę potwierdziła, najpierw ustnie, a następnie pisemną umową z dnia 8 marca 1999 r., zarejestrowaną w ewidencji gruntów w dniu 10 marca 1999 r. W tym bezspornym stanie

faktycznym Sąd Okręgowy w Katowicach stwierdził, że ubezpieczona, jako prowadząca działalność rolniczą, nie miała - z mocy art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7,

poz. 25 ze zm.) - prawa do pobierania pełnej renty. O okolicznościach powodujących

zawieszenie renty oraz o obowiązku zawiadomienia o zmianach w stanie własności

gospodarstwa rolnego ubezpieczona była pouczona przez organ rentowy w druku

decyzji, więc była świadoma swych obowiązków, a przez ich zaniechanie dopuściła

do wypłaty przez organ rentowy świadczeń nienależnych.

Apelacja ubezpieczonej została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego w

Katowicach z dnia 19 kwietnia 2000 r. Sąd uznał, że zasady zawieszania i zwrotu

nienależnie pobranych świadczeń zostały ubezpieczonej przedstawione w informacji

zawartej w decyzji przyznającej rentę z dnia 10 września 1992 r., w punkcie 5 pouczenia, w którym - po wymienieniu świadczeń uznanych za nienależnie pobrane wskazano na obowiązek zawiadomienia organu rentowego o prowadzeniu gospodarstwa rolnego w celu ustalenia, czy po stronie świadczeniobiorcy zachodzą okoliczności powodujące zawieszenie prawa do świadczeń lub przesłanki do stwierdzenia, że w ujawnionym stanie faktycznym działalność rolnicza nie jest prowadzona.

Mimo tego pouczenia, ubezpieczona nie zawiadomiła o nabyciu spadku, w którego

skład wchodziło gospodarstwo rolne, czym spowodowała nienależne świadczenie

przez Kasę, które jest zobowiązana zwrócić.

Kasacja ubezpieczonej została oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 28 ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r.

o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz art. 138 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

przez zastosowanie tego przepisu w sytuacji, gdy ubezpieczona była niewłaściwie

pouczona o braku prawa do pobierania renty w całości. W uzasadnieniu tej podstawy

kasacyjnej skarżąca podniosła, że do zawarcia umowy dzierżawy nie jest wymagana

forma pisemna i że taka forma czynności prawnej nie jest również konieczna do

przyjęcia, że rencista zaprzestał działalności rolniczej, skoro rzeczywiście gospodarstwo wydzierżawił.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia przepisu art. 138 ust. 2 pkt 1 o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, uzasadniony twierdzeniem o jego błędnym zastosowaniu, gdyż „ubezpieczona nie była właściwie pouczona o braku prawa do pobierania świadczeń”, nie znajduje usprawiedliwienia w przytoczonej podstawie kasacyjnej, ograniczonej do naruszenia prawa materialnego. Zarzut ten, jako odnoszący

się do stanu faktycznego, mógłby być rozważany tylko w ramach podstawy naruszenia przepisów prawa procesowego, a tej skarżąca nie podniosła. Tak więc trzeba

przyjąć, że w ustalonym stanie faktycznym powołany przepis zastosowano prawidłowo, w szczególności dlatego, że świadczenia zostały skarżącej wypłacone, mimo

zaistnienia okoliczności powodujących zawieszenie ich wypłaty (por. art.138 ust 2

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z

art. 52 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników). Okolicznością taką jest,

określone w art. 28 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, kontynuowanie prowadzenia działalności rolniczej. Od zasady zawieszalności - w takim wypadku - wypłaty świadczeń ustawodawca, kierując się racjami

społecznymi, przewidział wyjątki. Skonstruował je w ten sposób, że w niektórych wypadkach prowadzenia działalności rolniczej uznał, iż emeryt lub rencista zaprzestał

jej prowadzenia, jeżeli sam (albo jego małżonek) jest właścicielem (współwłaścicielem) gospodarstwa rolnego składającego się z gruntów opisanych w art. 28 ust. 4 pkt

1 - 7 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. I tak, domniemywa się, że działalność rolnicza nie jest prowadzona, jeżeli własnością lub w posiadaniu rolnika są

użytki rolne, które ze względu na powierzchnię nie podlegają opodatkowaniu podatkiem rolnym, dział specjalny, od którego podatek nie przekracza połowy stawki podatku rolnego od 1 ha przeliczeniowego, grunty stale wyłączone z produkcji rolniczej

oraz grunty i działy specjalne należące do małżonka, z którym emeryt lub rencista

zawarł związek małżeński po ustaleniu renty lub emerytury rolnej. Uznaje się, że

działalność rolnicza nie jest prowadzona również gdy rolnik jest nieformalnym właści-

cielem gruntu nie będącego w jego posiadaniu ani w posiadaniu jego małżonka albo

dzierżawi grunty Skarbu Państwa.

Przy ocenie zawieszenia wypłaty świadczeń nie uwzględnia się - jako prowadzenia działalności rolniczej - również sytuacji, w której uprawniony do świadczeń

rolnik, odda na co najmniej 10 lat w dzierżawę grunty będące jego własnością lub w

jego posiadaniu innej osobie niż jego małżonek, zstępny lub pasierb albo osoba pozostająca z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (albo też małżonek tych

osób), na podstawie umowy pisemnej, zgłoszonej do ewidencji gruntów i budynków

(art. 28 ust. 4 pkt 3 ustawy). Odczytując ten przepis a contario należy przyjąć, że w

każdej sytuacji, która nie została opisana w art. 28 ust. 4 ustawy emeryt lub rencista,

jako właściciel (współwłaściciel) lub posiadacz gospodarstwa rolnego, nie zaprzestał

prowadzenia działalności rolniczej.

Zarówno zasada, jak i wyjątki od niej są jasne. W wyroku z dnia 27 maja 1997

r., II UKN 145/97 (OSNAPiUS 1998 nr 8, poz. 247), Sąd Najwyższy stwierdził, że nabycie własności gospodarstwa rolnego w drodze dziedziczenia nie stanowi, bez prowadzenia działalności rolniczej, podstawy do zawieszenia wypłaty świadczeń z

ubezpieczenia społecznego. Przyjął, że przesłanką zawieszenia świadczeń jest prowadzenie odziedziczonego gospodarstwa rolnego, przy czym uznał ją za spełnioną

wówczas, gdy dziedzic objął gospodarstwo rolne w posiadanie. Wymaga podkreślenia, że wydzierżawiający gospodarstwo rolne nie pozbawia się władztwa nad rzeczą

służącego właścicielowi (art. 337 KC, por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 1993 r., II CRN 130/93, BSN 1994 nr 1, poz. 21); nie wyzbywa się także posiadania (samoistnego lub zależnego) gruntu, więc jego sytuacja odpowiada hipotezie

art. 28 ust. 1 ustawy. Odmienna ocena stanu faktycznego jest możliwa - z woli ustawodawcy - tylko wówczas, gdy umowa dzierżawy została zawarta w sposób określony w art. 28 ust.4 pkt 3 ustawy. Mówiąc inaczej, wydzierżawienie gospodarstwa rolnego na podstawie umowy dzierżawy zawartej na okres krótszy niż 10 lat lub bez zachowania formy pisemnej, czy bez wpisania tej umowy do ewidencji gruntów i budynków, nie stwarza przewidzianej w art. 28 ust. 3 pkt 4 ustawy z dnia 20 grudnia

1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, podstawy do odstąpienia od zawieszenia wypłaty renty z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. Forma

ta nie ma wpływu ważność umowy dzierżawy ani nie jest istotna dla celów dowodowych, lecz jej zachowanie stanowi warunek sine qua non wywołania skutku, polegającego na wyłączeniu rolnika wydzierżawiającego swe gospodarstwo z kręgu poję-

ciowego „osób prowadzących działalność rolniczą”, nie mających prawa do pobierania świadczeń w całości.

Zdaniem Sądu Najwyższego w składzie orzekającym w niniejszej sprawie,

wskazany przepis należy interpretować w zgodzie z innym domniemaniem prawnym,

ustanowionym w art. 38 pkt 1 rolniczej ustawy ubezpieczeniowej, który pozwala na

„przeniesienie” przymiotu osoby prowadzącej gospodarstwo rolne z jego właściciela i

posiadacza na jego dzierżawcę tylko pod warunkiem, że dzierżawa jest zarejestrowana w ewidencji gruntów i budynków.

Skoro więc skarżąca w drodze spadkobrania stała się właścicielką gospodarstwa rolnego i objęła je w posiadanie w wyniku działu spadku oraz dała wyraz woli

tego posiadania przez wydzierżawienie gospodarstwa, znalazła się w kręgu osób

prowadzących gospodarstwo rolne, o których mowa w art. 28 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, a z tego kręgu nie została wyłączona na warunkach

przewidzianych w art. 28 ust. 4 pkt 3 tej ustawy, zanim nie dokonała rejestracji pisemnie zawartej umowy dzierżawy.

Z tego względu Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39312 KPC).