II UKN 457/99 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 31 marca 2000 r.

II UKN 457/99

Warunkiem objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym osób

prowadzących działalność gospodarczą jest zgłoszenie działalności do ubezpieczenia społecznego, połączone z jej rzeczywistym prowadzeniem na podstawie wpisu do ewidencji lub koncesji. Nie jest natomiast takim warunkiem

zgłoszenie działalności w urzędzie skarbowym w celu wymierzenia podatku.

Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar,

Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 31 marca 2000 r. sprawy z wniosku

Bożeny D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w C. o ustalenie obowiązku ubezpieczenia z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, na

skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia

10 lutego 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w C. w decyzji z dnia 6 kwietnia

1998 r. ustalił, że Bożena D. nie podlega od dnia 1 sierpnia 1997 r. i nadal ubezpieczeniu społecznemu przewidzianemu w ustawie z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin

(jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.) i w związku z tym odmówił

wypłaty zasiłku chorobowego za okres od 17 września do 28 grudnia 1997 r. Podstawę wydania powyższej decyzji stanowiło ustalenie, że mimo wpisania do ewidencji

działalności gospodarczej dnia 30 lipca 1997 r., wnioskodawczyni nie podjęła tej

działalności.

Sąd Wojewódzki w Katowicach wyrokiem z dnia 25 czerwca 1998 r. zmienił w

ten sposób zaskarżoną decyzję, że ustalił, iż ubezpieczona Bożena D. podlegała

ubezpieczeniu społecznemu od dnia 1 do 22 sierpnia 1997 r. oraz od 17 września do

28 grudnia 1997 r. i oddalił odwołanie wnioskodawczyni w pozostałej części. Sąd

pierwszej instancji ustalił, że na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej z dnia 30 lipca 1997 r. wnioskodawczyni rozpoczęła działalność gospodarczą w

zakresie handlu obwoźnego – sprzedaży artykułów przemysłowych pochodzenia

krajowego i zagranicznego od dnia 1 sierpnia 1997 r. Działalność tę prowadziła do

dnia 22 sierpnia 1997 r. Od dnia 17 września 1997 r. wnioskodawczyni korzystała ze

zwolnienia lekarskiego z powodu choroby, a od dnia 29 grudnia 1997 r. – z urlopu

macierzyńskiego. Skoro więc wnioskodawczyni prowadziła działalność gospodarczą

do dnia 22 sierpnia 1997 r., a zachorowała w ciągu miesiąca od zaprzestania tej

działalności, tj. 17 września 1997 r., to zgodnie z art. 7 ustawy z dnia 18 grudnia

1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą

oraz art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych

z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U.

z 1983 r. Nr 30, poz.143 ze zm.) nabyła prawo do zasiłku chorobowego w czasie od

17 września do 28 grudnia 1997 r., gdyż podlegała ubezpieczeniu społecznemu od 1

do 22 sierpnia 1997 r.

W apelacji od wyroku Sądu Wojewódzkiego organ rentowy twierdził, że wnioskodawczyni pozorowała prowadzenie działalności, na co wskazywały ujawnione

podczas kontroli poważne nieprawidłowości w dokumentowaniu handlu obwoźnego

oraz rażące sprzeczności w oświadczeniach wnioskodawczyni składanych przez nią

samą. Sam fakt rezerwacji przez męża wnioskodawczyni dwustanowiskowego miejsca na targowisku w O. nie potwierdza prowadzenia działalności gospodarczej wnioskodawczyni, zwłaszcza że nie przedstawiła dowodu uiszczenia opłaty targowiskowej,

chociaż podawała, iż sprzedaży dokonywała na targowiskach w O., W. i w K. Nie

podała również jednoznacznie daty rozpoczęcia działalności gospodarczej, mianowicie w zgłoszeniu do ubezpieczenia i do protokołów podała datę 1 sierpnia 1997

r., natomiast w Urzędzie Skarbowym w O. - 18 sierpnia 1997 r., choć do tej daty była

już siedmiokrotnie na targowisku. Z ewidencji przychodów wynikało też, że w okresie

od 1 do 22 sierpnia 1997 r. wnioskodawczyni była na targowiskach 11 razy, natomiast z przedstawionych później przez jej męża dowodów w postaci ewidencji przychodów wynikały 3 dodatkowe wyjazdy na targowiska we wrześniu 1997 r., przedłużające działalność do dnia 6 września 1997 r. Zdaniem organu rentowego, wyjazdy

te zostały dopisane do ewidencji przychodów już po przeprowadzeniu kontroli i

słusznie nie zostały uznane przez Sąd Wojewódzki. Ponadto wnioskodawczyni nie

przedstawiła dowodów zakupu od męża (prowadzącego także działalność gospodarczą) towarów jakoby sprzedawanych w sierpniu 1997 r., jak również ewidencji sprzedaży dziennej, którą była obowiązana prowadzić dla celów podatkowych. Złożony

przez męża wnioskodawczyni w dniu 2 lutego 1998 r. notes, zawierający rozchód

dzienny towaru między innymi w okresie od 2 do 6 września 1997 r., nasuwa podejrzenie, że jego treść została dopisana po przeprowadzeniu kontroli. Przytaczając

podane wyżej twierdzenia i zarzuty strona pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego

wyroku i oddalenie odwołania wnioskodawczyni.

Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 10 lutego 1999 r. oddalił apelację. Uznał, że brak jest w sprawie dowodów świadczących o tym, że wnioskodawczyni jakoby pozorowała prowadzenie działalności gospodarczej. Wprawdzie w apelacji strona pozwana przytoczyła szereg przykładów wskazujących na nieprawidłowości w prowadzeniu działalności gospodarczej, jednak nie podała żadnego przekonywającego argumentu na to, że działalność ta w okresie od 1 do 22 sierpnia 1997 r.

faktycznie nie była prowadzona. Nie może być wystarczającym argumentem brak

dowodu opłaty targowiskowej, podawanie przez wnioskodawczynię różnych terminów rozpoczęcia działalności gospodarczej, brak dokumentów świadczących o zakupie towarów bądź też sposób uiszczania podatku. Nieprawidłowości te mogą powodować konsekwencje karno-skarbowe, ale nie są wystarczającym dowodem nieprowadzenia przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej. Zresztą w postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym wnioskodawczyni złożyła wystawiony dnia 30

lipca 1997 r. na jej nazwisko rachunek Firmy Handlowej „A.” na zakup odzieży damskiej o wartości 1.360,00 zł. Do wątpliwości organu rentowego, wyrażających się w

stwierdzeniu, że na podstawie „sprawozdania i załączonych protokołów nie można

jednoznacznie ustalić, czy Bożena D. prowadziła działalność gospodarczą czy też

nie”, Sąd Apelacyjny odniósł się w ten sposób, że „uzyskanie zaświadczenia o wpisie

do ewidencji działalności gospodarczej w zakresie handlu obwoźnego od 1.8.1997 r.,

uzyskanie statystycznego numeru identyfikacyjnego Regon oraz numeru identyfikacji

podatkowej, dokonanie zgłoszenia do ubezpieczenia społecznego i uiszczenie podatku w Urzędzie Skarbowym” uznał za rozstrzygające dla sprawy. Dlatego też podzielił stanowisko Sądu Wojewódzkiego co do tego, że od 1 do 22 sierpnia 1997 r.

wnioskodawczyni prowadziła działalność gospodarczą w zakresie handlu obwoźnego

i z tego tytułu podlegała ubezpieczeniu społecznemu przewidzianemu w art. 1

ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących

działalność gospodarczą oraz ich rodzin.

W kasacji od wyroku Sądu Apelacyjnego organ rentowy zarzucił naruszenie

prawa materialnego polegające na błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu

art. 1 ust. 1 oraz art. 3 ust. 1 wskazanej wcześniej ustawy wskutek niesłusznego

przyjęcia, że wnioskodawczyni podlegała ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w czasie od 1 do 22 sierpnia 1997 r., mimo iż

nie podjęła tej działalności. Organ rentowy zarzucił ponadto naruszenie przepisów

postępowania, tj. art. 233 § 1 KPC, gdyż Sąd niedostatecznie wyjaśnił okoliczności

sprawy i nietrafnie ocenił materiał dowodowy. Zdaniem organu rentowego, na wnioskodawczyni – a nie na organie rentowym – ciążył obowiązek udowodnienia, że spełniała warunki do objęcia jej ubezpieczeniem społecznym, Tymczasem wnioskodawczyni nie przedstawiła dowodów opłat targowych, okazując jedynie dowód opłaty za

rezerwację dwóch stanowisk przez jej męża Jerzego D., podawała różne terminy

rozpoczęcia działalności gospodarczej, zgłosiła wniosek o wpis do ewidencji działalności gospodarczej będąc w ciąży, nie okazała dowodów zakupu towarów, a rachunek wystawiony przez Firmę Handlową „A.”, złożony dopiero w postępowaniu apelacyjnym, nie został ujęty w książce przychodów. Wszystkie te okoliczności, niedostatecznie rozważone przez Sąd Apelacyjny, przemawiają za nierozpoczęciem działalności gospodarczej. Tym samym nie było podstaw do zastosowania art. 1 ustawy

o działalności gospodarczej.

Z tego względu organ rentowy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania albo o jego zmianę przez ustalenie,

że wnioskodawczyni nie podlega ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej.

W odpowiedzi na kasację wnioskodawczyni zażądała jej oddalenia, wyjaśniając, że jednorazowych opłat targowych nie przechowywała, gdyż koszty korzystania z

miejsc na targowiskach nie są odliczane od podatku. Prowadziła „natomiast książkę

przychodów dla ryczałtowców”, okazała rachunki na zakup towarów oraz dzienne

rozchody asortymentu i zapłaty podatku, a także uzyskała wpis prowadzonej działalności gospodarczej do ewidencji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja okazała się niezasadna. Przede wszystkim należy zauważyć, że po

wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach spór w sprawie ograniczał się do kwestii,

czy wnioskodawczyni faktycznie rozpoczęła działalność gospodarczą i czy prowadziła ją w czasie od 1 do 22 sierpnia 1997 r. Wbrew stanowisku strony pozwanej,

Sądy obu instancji nie popełniły błędu ustalając tę okoliczność. Ze sprawozdania z

kontroli doraźnej z dnia 13 lutego 1998 r., przeprowadzonej przez inspektora Wydziału Kontroli ZUS Oddziału w C. Janinę M., wynika bowiem, że wnioskodawczyni

rozpoczęła działalność w zakresie handlu obwoźnego od dnia 1 sierpnia 1997 r. i

prowadziła (osobną) książkę ryczałtową. Do dnia 22 sierpnia 1997 r. w książce tej

znalazło się 11 zapisów świadczących o prowadzeniu handlu i uzyskiwaniu obrotów.

Jednak w ocenie inspektora, czynności wnioskodawczyni w dniu, w którym zajmowała się handlem, zabierały jej każdorazowo 5 godzin, co daje łącznie 55 godzin,

czyli rozmiar czasu nie wystarczający do ubezpieczenia społecznego. Również ze

sprawozdania z kontroli doraźnej sporządzonego dnia 4 marca 1998 r. przez zastępcę kierownika Wydziału Kontroli ZUS Ryszarda W. wynika, że w rejestrze rozchodów prowadzonym przez wnioskodawczynię został odnotowany utarg w kwocie

1.683 zł pochodzący ze sprzedaży towarów w dniach 1,2,5,7,8,12,14,19,21 i 22

sierpnia 1997 r., chociaż w jego ocenie wnioskodawczyni nie udowodniła swego

pobytu na targowiskach w te dni, gdyż nie okazała kwitów opłat targowych za sierpień 1997 r., zaś przedłożone kwity wpłaty podatku od obrotu za sierpień i wrzesień

1997 r. do Urzędu Skarbowego w O. zawierały błędy w wyliczeniu należności.

W świetle faktów opisanych w sprawozdaniach, a pomijając ocenę tych faktów

przez osoby, które sporządziły sprawozdania, należy stwierdzić, że istniały podstawy

do ustalenia przez Sąd Apelacyjny, iż wnioskodawczyni rozpoczęła działalność gospodarczą od dnia 1 sierpnia 1997 r. i działalność tę faktycznie prowadziła. Nie jest

więc trafny zarzut strony pozwanej zawarty w kasacji, że Sąd Apelacyjny naruszył

art. 233 § 1 KPC, gdyż niedostatecznie wyjaśnił okoliczności sprawy i nietrafnie ocenił materiał dowodowy. Nie może bowiem wzruszyć dokonanych ustaleń brak pokwitowań na uiszczenie przez wnioskodawczynię opłaty targowej, skoro były to opłaty

jednorazowe, nie wymagające przechowywania ze względu na możliwość odliczenia

ich od podatku. Nie przemawia także przeciwko dokonanym ustaleniom nieprawidłowe – zdaniem strony pozwanej – wyliczenie przez wnioskodawczynię podatku od

obrotu. Jest to bowiem sprawa między wnioskodawczynią a organami podatkowymi.

Wreszcie nie może mieć decydującego znaczenia okoliczność, że w Urzędzie Skar-

bowym w O. wnioskodawczyni zgłosiła rozpoczęcie działalności gospodarczej w dniu

18 sierpnia 1997 r., natomiast wniosek o objęcie jej ubezpieczeniem społecznym,

złożony w Oddziale ZUS w C., pochodził z dnia 1 sierpnia 1997 r., ponieważ z punktu

widzenia podlegania obowiązkowemu ubezpieczeniu osób prowadzących działalność

gospodarczą istotne znaczenie ma fakt dokonania zgłoszenia do ubezpieczenia

społecznego, połączony z faktycznym prowadzeniem działalności gospodarczej na

podstawie formalnego wpisu tej działalności do ewidencji. Należy poza tym zaznaczyć, co zauważył także Sąd Apelacyjny, że organ rentowy, wydając decyzję niekorzystną dla wnioskodawczyni, nie twierdził kategorycznie, że nie prowadziła ona

działalności gospodarczej, lecz że na podstawie „sprawozdania i załączonych protokołów nie można jednoznacznie ustalić, czy Bożena D. prowadziła działalność gospodarczą czy też nie”.

Z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym

osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z

1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.) wynika, że warunkiem objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym osób wymienionych w tytule ustawy jest – oprócz posiadania

przez nie obywatelstwa polskiego – prowadzenie na własny rachunek działalności

gospodarczej na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej (lub koncesji). Organ rentowy nie kwestionował tego, że wnioskodawczyni uzyskała wpis prowadzonej przez siebie działalności do ewidencji oraz że stało się to dnia 30 lipca

1997 r., z mocą od 1 sierpnia 1997 r. Tak więc wskazany w art. 1 ust. 1 ustawy z 18

grudnia 1976 r. warunek formalny został niewątpliwie spełniony. Za nietrafne należało jednak uznać stanowisko strony pozwanej, przywiązujące tak duże znaczenie

do daty zgłoszenia przez wnioskodawczynię działalności w Urzędzie Skarbowym w

O., która była późniejsza (18 sierpnia 1997 r.) niż data zgłoszenia przez nią działalności do ewidencji (30 lipca 1997 r.). Zgłoszenie bowiem działalności w celu wymierzenia podatku od prowadzonej działalności nie jest warunkiem wymaganym ustawą

o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą, w

związku z czym data tego zgłoszenia mogłaby być tylko pośrednim dowodem i to nie

wyłącznym, wskazującym na czas prowadzenia przez wnioskodawczynię działalności gospodarczej. Trzeba poza tym zauważyć, że strona pozwana nie kwestionowała

również i tego, że wnioskodawczyni zgłosiła wniosek o objęcie jej ubezpieczeniem

społecznym od dnia 1 sierpnia 1997 r. i okoliczność tę podawała kilkakrotnie w

swoich pismach, znajdujących się w aktach sprawy i w aktach organu rentowego.

Według art. 3 ust. 1 ustawy z 18 grudnia 1976 r. obowiązek ubezpieczenia powstaje

z dniem rozpoczęcia działalności rodzącej obowiązek ubezpieczenia, a ustaje z

dniem, w którym nastąpiło zaprzestanie działalności. Z punktu widzenia tego przepisu istotne znaczenie ma zatem rozpoczęcie i prowadzenie działalności, o której stanowi art. 1 ustawy, czyli takiej, która jest prowadzona na własny rachunek i na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej lub na podstawie koncesji, określonych w przepisach o działalności gospodarczej. Te zaś okoliczności zostały w

sprawie wyjaśnione i ustalone. Nie jest więc zasadny zarzut kasacji, według którego

w stanie faktycznym sprawy Sąd Wojewódzki wydał wyrok z naruszeniem art. 1 ust.

1 i art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób

prowadzących działalność gospodarczą. Oznacza to, że kasacja oparta na drugiej z

powołanych w niej podstaw również nie mogła odnieść skutku.

Z tych względów i z mocy art. 39312 KPC Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.