II UKN 393/98 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 16 grudnia 1998 r.

II UKN 393/98

Rozmiar przypadających w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem

inwalidztwa okresów nieskładkowych, wymienionych w art. 6 ust. 2 ustawy z

dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze

zm.), podlega ustawowemu ograniczeniu do jednej trzeciej uwzględnionych

okresów składkowych z całego okresu ubezpieczenia.

Przewodniczący: SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Andrzej Kijowski, Andrzej Wasilewski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 16 grudnia 1998 r. sprawy z wniosku

Teresy K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w G. o rentę,

na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z dnia 23 kwietnia 1998 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku wyrokiem z dnia 23 kwietnia 1998 r. oddalił apelację wnioskodawczyni Teresy K. od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z

siedzibą w Gdyni z dnia 21 października 1997 r. [...], oddalającego jej odwołanie od

decyzji organu rentowego z dnia 8 listopada 1996 r., odmawiającej przyznania prawa

do renty inwalidzkiej. Sąd Apelacyjny nie potwierdził stanowiska Sądu pierwszej instancji, że wnioskodawczyni nie spełnia wymagania powstania inwalidztwa w okresie

objętym ochroną prawa ubezpieczeń społecznych. Sąd drugiej instancji ustalił, iż w

dacie powstania inwalidztwa, tj. we wrześniu 1994 r. wnioskodawczyni sprawowała

opiekę nad synem urodzonym w dniu 12 marca 1992 r., a zatem jej inwalidztwo powstało w okresie nieskładkowym, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 6 a ustawy z dnia

17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), wskutek

czego spełniony został warunek powstania inwalidztwa w okresie objętym ochroną

prawa ubezpieczeń społecznych (art. 6 ust. 2 tej ustawy). Jednakże stwierdzone naruszenie prawa materialnego nie miało wpływu na zgodność z prawem zaskarżonego

wyroku Sądu Wojewódzkiego, ponieważ wnioskodawczyni nadal nie spełnia warunku

legitymowania się pięcioletnim okresem ubezpieczenia w ostatnim dziesięcioleciu

przed datą powstania inwalidztwa. W okresie od 1 października 1984 r. do 30 września 1994 r. wnioskodawczyni udowodniła jedynie 4 lata 3 miesiące i 16 dni okresów

składkowych oraz nieskładkowych, a w konsekwencji nie spełnia wszystkich ustawowych wymagań koniecznych do nabycia prawa do renty inwalidzkiej w myśl art. 32

ustawy o z.e.p.

W kasacji wnioskodawczyni podniesiono zarzut naruszenia art. 212 KPC i art.

5 KPC przez nieudzielenie jej „potrzebnych pouczeń i wskazówek, w szczególności

dotyczących celowości ustanowienia pełnomocnika procesowego, gdyż te okoliczności mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy”. Na rozprawie kasacyjnej pełnomocnik wnioskodawczyni w ramach nowego uzasadnienia podstaw kasacyjnych

wskazał, że niekorzystanie z koniecznej pomocy prawnej przez wnioskodawczynię

spowodowało nierozważenie przez Sąd drugiej instancji kwestii sposobu właściwego

zaliczania okresów nieskładkowych do jej stażu ubezpieczeniowego, które powinny

być uwzględnione w wymiarze nie przekraczającym jednej trzeciej wszystkich okresów składkowych i bez nieuzasadnionego ograniczenia jedynie do okresów składkowych przypadających w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem inwalidztwa

wnioskodawczyni.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Nowe dopuszczalne uzasadnienie podstaw kasacyjnych przedłożone na rozprawie kasacyjnej (art. 39311 zdanie drugie KPC) czyni uzasadnioną skargę kasacyjną. Już w postępowaniu apelacyjnym Sąd drugiej instancji prawidłowo skorygował

oczywiste naruszenie prawa materialnego przez Sąd Wojewódzki, który pominął jednoznaczną regulację prawną określoną w art. 6 ust. 2 w związku z art. 4 ust. 1 pkt 6 a

ustawy rewaloryzacyjnej, skoro wnioskodawczyni sprawująca w dacie powstania inwalidztwa opiekę nad dzieckiem w wieku do lat 4 spełniła ustawowy warunek powstania inwalidztwa w okresie ubezpieczenia (art. 32 pkt 3 ustawy o z.e.p. w związku z

art. 6 ust. 2 ustawy rewaloryzacyjnej). Równocześnie Sąd Apelacyjny nie rozważył

treści art. 4 ust. 2 ustawy rewaloryzacyjnej, przez co bezpodstawnie ograniczył nieskładkowy okres opieki nad najmłodszym synem wnioskodawczyni do jednej trzeciej

uwzględnionych okresów składkowych przypadających wyłącznie w okresie ostatniego dziesięciolecia przed powstaniem jej inwalidztwa. Tymczasem art. 4 ust. 2 ustawy

rewaloryzacyjnej nie daje podstaw prawnych do innego ograniczania wpływu okresów nieskładkowych na ustalenie prawa i wysokości świadczeń emerytalno-rentowych poza to, które wynika z wyraźnego brzmienia tego przepisu. Dlatego w ocenie

Sądu Najwyższego przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń wymienione w art. 6

ust. 2 ustawy rewaloryzacyjnej i przypadające w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem inwalidztwa okresy nieskładkowe podlegają ustawowemu ograniczeniu do

rozmiaru jednej trzeciej wszystkich uwzględnionych, tj. posiadanych przez wnioskodawczynię okresów składkowych z całego okresu ubezpieczenia, bez nieuzasadnionego dalszego (kolejnego) ograniczenia rozmiaru uwzględnianych okresów nieskładkowych do jednej trzeciej okresów składkowych przypadających wyłącznie w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem inwalidztwa wnioskodawczyni. Warto bowiem

zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 2 ustawy rewaloryzacyjnej warunek posiadania wymaganego pracowniczego okresu ubezpieczenia uważa się za spełniony,

jeżeli pracownik udowodni liczbę lat składkowych określoną w tych przepisach (wymienionych w art. 1 pkt 1 tej ustawy), która może być uzupełniona okresami nieskładkowymi w rozmiarze określonym już tylko według samoistnej treści art. 4 ust. 2

ustawy, a więc w rozmiarze nie przekraczającym jednej trzeciej uwzględnionych, tj.

wszystkich posiadanych przez pracownika okresów składkowych, bez nieuzasadnionego dalszego ograniczenia rozmiaru uwzględnianych okresów nieskładkowych do

jednej trzeciej okresów składkowych przypadających wyłącznie w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem zdarzenia ubezpieczeniowego. Na wykładnię rozszerzającą ograniczenia dotyczące okresów nieskładkowych wymienionych w art. 6 ust. 2

ustawy rewaloryzacyjnej - poza treść jej art. 4 ust. 2 - nie pozwala już szczególny

charakter tego wyjątkowego przepisu prawa, którego prymat stosowania w relacji do

art. 33 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 ustawy o z.e.p. wynika z art. 45 ust. 1 ustawy rewaloryza-

cyjnej, dopuszczającej stosowanie tylko niesprzecznych z tą ustawą wcześniejszych

przepisów aktów prawa ubezpieczeń społecznych.

Jeżeli zważyć, że w rozpoznawanej sprawie Sąd Wojewódzki przeoczył wyraźną regulację art. 6 ust. 2 ustawy rewaloryzacyjnej, a Sąd Apelacyjny nie dostrzegł

kontrowersyjności wykładni art. 4 ust. 2 tej ustawy, co zostało podniesione w granicach zarzutów kasacyjnych, dotyczących obowiązku sądu zwrócenia uwagi na celowość ustanowienia pełnomocnika procesowego, który w procedurze kasacyjnej zasygnalizował właściwe rozumienie treści art. 4 ust. 2 ustawy rewaloryzacyjnej, to naruszenie art. 212 KPC wpłynęło w tej konkretnej sprawie w istotny sposób na wynik

sprawy. Według interpretacji Sądu Najwyższego należało bowiem uwzględnić nieskładkowy okres sprawowania opieki nad synem Pawłem, przypadający w ostatnim

dziesięcioleciu przed powstaniem inwalidztwa wnioskodawczyni, w rozmiarze jednej

trzeciej wszystkich okresów składkowych wnioskodawczyni, która przepracowała 16

lat 3 miesiące i 20 dni, co może wpłynąć na przyznanie jej uprawnień rentowych.

Wobec braku skutecznego wskazania w kasacji naruszenia przepisów prawa materialnego Sąd Najwyższy, uznając istotne naruszenie przepisu prawa procesowego,

orzekł kasatoryjnie (art. 39313 § 1 KPC).

Notka

W wyroku z dnia 15 czerwca 1999 r., II UKN 606/98 (teza opublikowana na okładce

OSNAPiUS 1999 r. nr 17) Sąd Najwyższy przyjął odmienną wykładnię, że przy ubieganiu się o prawo

do renty inwalidzkiej (renty z tytułu niezdolności do pracy) uwzględnieniu podlegają - poza okresami

składkowymi - okresy nieskładkowe z tego samego dziesięciolecia. Ograniczenie tych okresów nieskładkowych do 1/3 uwzględnionych okresów składkowych dotyczy tylko tego dziesięciolecia, a nie

całego okresu ubezpieczenia.