II UKN 374/99 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 8 lutego 2000 r.

II UKN 374/99

Konwencja Generalna pomiędzy Polską a Francją o zabezpieczeniu

społecznym, Układ dodatkowy dotyczący systemu zabezpieczenia społecznego

stosowanego do pracowników górnictwa i przedsiębiorstw zrównanych z górnictwem, Układ dodatkowy dotyczący sposobu przekazywania funduszów i

Protokół ogólny, podpisane w Paryżu dnia 9 czerwca 1948 r. (Dz.U. z 1949 r. Nr

24, poz. 158 ze zm.) nie dają podstaw do objęcia obywatela Francji ubezpieczeniem społecznym z mocy art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25).

Przewodniczący SSN Roman Kuczyński, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 8 lutego 2000 r. sprawy z wniosku

Richarda L. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi

Regionalnemu w C. o objęcie ubezpieczeniem społecznym rolników, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 22 grudnia

1998 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 16 grudnia 1997 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddział Regionalny w C. stwierdziła, że wnioskodawca Richard L. nie podlega

ubezpieczeniu społecznemu rolników z uwagi na to, że nie posiada obywatelstwa

polskiego.

Odwołanie wnioskodawcy od tego wyroku zostało oddalone wyrokiem Sądu

Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie z dnia 30

marca 1998 r. [...]. Sąd ustalił, że wnioskodawca jest obywatelem Francji, posiada

kartę stałego pobytu w Polsce i jest wraz z żoną właścicielem gospodarstwa rolnego.

Na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25) ubezpieczeniu podlegają wyłącznie obywatele polscy, zatem wnioskodawca nie mając obywatelstwa polskiego, nie może być objęty ubezpieczeniem.

Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy od tego wyroku Sąd Apelacyjny-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyrokiem z dnia 22 grudnia 1998 r.

[...] oddalił apelację. Sąd Apelacyjny podzielił ocenę prawną sądu pierwszej instancji

uznając za nieuzasadniony zarzut sprzeczności tej oceny z konstytucyjną zasadą

równości wobec prawa. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997

r. (Dz.U. Nr 78 poz. 483) w art. 37 ust. 1 stanowi, że kto znajduje się pod władzą

Rzeczypospolitej korzysta z wolności i praw zapewnionych w Konstytucji, jednak w

art. 37 ust. 2 znajduje się zapis, że wyjątki od tej zasady odnoszące się do cudzoziemców określa ustawa. Uregulowanie to jest zbieżne z art. 25 ustawy z dnia 25

czerwca 1997 r. o cudzoziemcach (Dz.U. Nr 114, poz. 739 ze zm.), który to przepis

stanowi, że cudzoziemiec podczas pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej

ma takie same prawa i obowiązki jak obywatel polski, o ile przepisy niniejszej ustawy

lub innych ustaw nie stanowią inaczej. Powołana w uzasadnieniu wyroku Sądu

pierwszej instancji ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolników nie obejmuje cudzoziemców. Regulacja ta nie jest sprzeczna z umowami międzynarodowymi. Ratyfikowane przez Polskę konwencje genewskie dotyczą wyłącznie pracowników najemnych. Konwencja generalna zawarta między Polską a Francją w Paryżu dnia 9

czerwca 1948 r. ratyfikowana 18 listopada 1948 r. (Dz.U. z 1949 r. Nr 24, poz. 158 ze

zm.) dotyczy także tylko pracowników najemnych, co wynika z jej przepisu art. 1 § 1.

Przepis art. 2 § 1 pkt 2 obejmuje ustawodawstwo ogólne dotyczące ubezpieczenia

na wypadek choroby, wypadków w zatrudnieniu, a także ustawodawstwo ogólne dotyczące ubezpieczenia robotników i pracowników umysłowych na wypadek inwalidztwa, starości lub przedwczesnej śmierci, ubezpieczenia rodzinnego, ubezpieczenia górników i innych zawodów. Konwencja znajduje zastosowanie do pracowników

najemnych w rolnictwie, nie ma jednak zastosowania do samych rolników.

Ratyfikowany przez Polskę Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych Społecznych i Kulturalnych otwarty do podpisu w Nowym Jorku z dnia 19 grudnia 1966 r.

(Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169) w art. 9 stanowi, że państwa-strony Paktu uznają

prawo każdego do zabezpieczenia społecznego, włączając w to ubezpieczenie społeczne. Jednakże, zdaniem Sądu Apelacyjnego, przepis ten nie może być uznany za

stanowiący prawo podmiotowe wnioskodawcy do objęcia go ubezpieczeniem społecznym rolników. Pakt stanowi bowiem zespół praw, do zapewnienia których strony

Paktu zobowiązują się dążyć w miarę swoich możliwości. Wynika to z treści przepisu

art. 2, stanowiącego, że strony Paktu zobowiązują się podjąć odpowiednie kroki indywidualnie i w ramach współpracy międzynarodowej w celu osiągnięcia pełnej realizacji praw uznanych w niniejszym Pakcie wszelkimi odpowiednimi sposobami, włączając w to w szczególności podjęcie kroków ustawodawczych. Ratyfikowanie Paktu

zobowiązuje Polskę do podjęcia działań ustawodawczych zmierzających między innymi do zapewnienia wszystkim obywatelom ubezpieczenia społecznego, jednak

sam Pakt nie może być podstawą do objęcia wnioskodawcy ubezpieczeniem społecznym rolników. Pakt jest przykładem umowy międzynarodowej, która nie może

być bezpośrednio stosowana, bowiem stosowanie jej jest uzależnione od wydania

ustawy. Ustawy umożliwiającej objęcie cudzoziemców ubezpieczeniem społecznym

rolników do chwili obecnej brak.

Wyrok ten zaskarżył kasacją wnioskodawca i wskazując jako podstawę kasacji

naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

przepisów art. 37 i 91 Konstytucji Rzeczypospolitej, art. 25 ustawy z dnia 25 czerwca

1997 r. o cudzoziemcach (Dz.U. Nr 114, poz. 739) i art. 2, 9 i 26 Międzynarodowego

Paktu Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z 19 grudnia 1966 r. (Dz.U.

z 1977 r. Nr 38, poz. 169) wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do

istoty sprawy przez objęcie wnioskodawcy ubezpieczeniem społecznym rolników. W

uzasadnieniu kasacji wnioskodawca podniósł zarzut, że powołane akty prawne gwarantują wszystkim równość wobec prawa bez żadnej dyskryminacji do jednakowej

ochrony prawnej. W przypadku wnioskodawcy istnieje dyskryminacja ze względu na

obywatelstwo, gdyż wnioskodawca nabył gospodarstwo rolne, którego prowadzenie

stwarza obowiązek ubezpieczenia, o czym został pouczony w akcie notarialnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Żądanie wnioskodawcy dotyczy objęcia go ubezpieczeniem społecznym rolników. Zgłoszenie wniosku w tej sprawie w Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wskazuje na to, że wnioskodawca żąda objęcia go ubezpieczeniem na zasadach określonych w ustawie z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25). Podstawą odmowy uwzględ-

nienia tego żądania był przepis art. 1 ust. 1 tej ustawy, stanowiący , że ubezpieczenie na podstawie ustawy obejmuje rolników mających obywatelstwo polskie. W kasacji nie zarzuca się naruszenia przepisów omawianej ustawy. Zarzuty naruszenia

prawa materialnego dotyczą innych aktów prawnych, co może sugerować, że zdaniem wnoszącego kasację prawidłowe zastosowanie wymienionych w kasacji przepisów prowadziłoby do uwzględnienia żądania wnioskodawcy. Jednym z tych przepisów jest art. 91 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej , który stanowi w ust. 1, że ratyfikowana umowa międzynarodowa stanowi część krajowego porządku prawnego i

jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie uzależnione jest od wydania

ustawy. W ust. 2 jest zapis, że umowa międzynarodowa ratyfikowana za uprzednią

zgodą wyrażoną w ustawie ma pierwszeństwo przed ustawą, jeżeli ustawy tej nie da

się pogodzić z umową. Kolejny ust. 3 stanowi, że jeżeli wynika to z ratyfikowanej

przez Rzeczypospolitą Polską umowy konstytuującej organizację międzynarodową,

prawo przez nią stanowione jest stosowane bezpośrednio, mając pierwszeństwo w

przypadku kolizji z ustawami. Przepis Konstytucji ustalający pierwszeństwo umów

międzynarodowych przed ustawami został powołany w kasacji w celu wykazania, że

niekorzystny dla wnioskodawcy i jego zdaniem dyskryminujący go przepis art. 1 ust.

1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, nie powinien być stosowany jako

niezgodny z umową międzynarodową. W takim przypadku powinna być wskazana

regulująca odmiennie tę samą kwestię umowa międzynarodowa, która miałaby

pierwszeństwo przed ustawą. Jako tego rodzaju umowę międzynarodową wnioskodawca wskazał Międzynarodowy Pakt Praw Gospodarczych, Społecznych i Kulturalnych z dnia 19 grudnia 1966 r. Nie jest to jednak umowa, której postanowienia

mogą być stosowane bezpośrednio. Pakt określa zespół norm w zakresie praw i wolności jednostki, które państwa – sygnatariusze Paktu zobowiązują się stosować w

wewnętrznym ustawodawstwie i przy stosowaniu prawa wewnętrznego. Jednym z

takich praw jest określone w art. 9 prawo do zabezpieczenia społecznego. Jednakże

nie ma tu żadnych wskazań do jednolitych uregulowań w tym zakresie w państwach

zawierających Pakt. Zgodnie z art. 2 ust. 2 państwa – strony Paktu zobowiązują się

podjąć zgodnie z własnym trybem konstytucyjnym odpowiednie kroki w celu realizacji

praw wskazanych w Pakcie. Oznacza to, że regulacji prawnych dokonuje się w ramach przyjętego w danym państwie systemu. Postanowienia Paktu nie zobowiązują

państw sygnatariuszy do objęcia własnym systemem prawnym obywateli innych

państw. Te kwestie mogą być regulowane na zasadach wzajemności dwustronnymi

umowami międzynarodowymi. Tylko taka umowa zawierająca szczegółowe uregulowania w zakresie ubezpieczenia społecznego miałaby pierwszeństwo przed

ustawą.

Mając to na uwadze Sąd Apelacyjny dokonał szczegółowej analizy Konwencji

Generalnej zawartej między Polską a Francją 9 czerwca 1948 r. w Paryżu ratyfikowanej 18 listopada 1948 r. Konwencja ta nie daje podstaw do objęcia obywatela

Francji ubezpieczeniem społecznym na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, bowiem nie zawiera postanowień w zakresie zabezpieczenia lub ubezpieczenia społecznego osób prowadzących na własny rachunek

działalność rolniczą. Przepis ustawy zawierający warunek posiadania obywatelstwa

polskiego nie jest więc sprzeczny z powołanymi umowami międzynarodowymi. Nie

jest on także sprzeczny ze wskazanymi w kasacji przepisami Konstytucji i ustawy o

cudzoziemcach. Przepis art. 37 ust. 1 Konstytucji formułuje zasadę równego korzystania z wolności i praw zapewnionych w Konstytucji, przy czym zasada ta dotyczy

każdego, kto znajduje się pod władzą Rzeczypospolitej Polskiej, a nie tylko obywateli

polskich. Jednocześnie przepis art. 37 ust. 2 przewiduje wyjątki od tej zasady odnoszące się do cudzoziemców, które pozostawia do uregulowania ustawą. Wynika z

tego, że cudzoziemcy mają takie same prawa jak obywatele polscy, jeżeli ustawa nie

zawiera odmiennego uregulowania. Odmienne uregulowanie wyłączające cudzoziemców z obowiązku ubezpieczenia społecznego rolników i praw wynikających z

tego ubezpieczenia znajduje umocowanie w Konstytucji. Sformułowanie zawarte w

art. 37 ust. 1: „każdy kto znajduje się pod władzą Rzeczypospolitej Polskiej” nie zostało użyte w art. 67 regulującym prawo do zabezpieczenia społecznego. Ten ostatni

przepis stanowi, że obywatel ma prawo do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy. Na tej podstawie ustawa regulująca system ubezpieczenia społecznego osób spełniających określone warunki może obejmować swoim działaniem

tylko obywateli polskich. Nie stoi na przeszkodzie wyłączeniu obywateli obcych

państw z ubezpieczenia społecznego rolników art. 25 ustawy z dnia 25 czerwca 1997

r. o cudzoziemcach (Dz.U. Nr 114, poz. 739 ze zm.), który dopuszcza odmienne

uregulowanie praw cudzoziemców zarówno tą ustawą, jak i innymi ustawami.

Zapis w akcie notarialnym, na który wnioskodawca powołuje się w kasacji, jest

jedynie informacją o ustawowym obowiązku ubezpieczenia społecznego rolników. O

istnieniu takiego obowiązku w konkretnym przypadku decydują przepisy ustawy,

które zawierają wyłączenia z obowiązku ubezpieczenia społecznego rolników także

w przypadku obywateli polskich, na przykład osób podlegających innemu ubezpieczeniu społecznemu.

Podniesione w kasacji zarzuty naruszenia prawa materialnego okazały się

nieuzasadnione i z tych przyczyn Sąd Najwyższy na mocy art. 39312 KPC oddalił kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.