II UKN 363/00 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 17 maja 2001 r.

II UKN 363/00

Przed nowelizacją art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998

r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), dokonaną ustawą z dnia 23 grudnia 1999 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 110, poz. 1256), datą

ustania dobrowolnego ubezpieczenia z powodu nieopłacenia składek za jeden

pełny miesiąc był dzień, w którym upływał termin do zapłaty składek.

Przewodniczący SSN Teresa Romer, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Roman Kuczyński.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 17 maja 2001 r. sprawy z wniosku Urszuli R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Z. o ustalenie

ubezpieczenia, na skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Białymstoku z dnia 19 kwietnia 2000 r. [...]

oddalił

kasację.

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 13 kwietnia 1999 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w Z. odmówił przyznania wnioskodawczyni Urszuli R. prawa do zasiłku macierzyńskiego od 8 kwietnia 1999 r. wobec uprzedniego ustania dobrowolnego ubezpieczenia chorobowego.

Po rozpoznaniu odwołania wnioskodawczyni od tej decyzji Sąd Okręgowy-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyrokiem z dnia 28 stycznia 2000

r. [...] zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił, że wnioskodawczyni od 1 stycznia 1999 r.

podlegała dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu, w związku z czym przysługuje jej zasiłek macierzyński za okres od 8 kwietnia 1999 r. do 11 sierpnia 1999 r.

Sąd ustalił, że wnioskodawczyni od 1 stycznia 1999 r. podlegała dobrowolnemu

ubezpieczeniu chorobowemu na podstawie ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). Zgodnie z art.47

ust. 1 pkt 1 tej ustawy obowiązana była do opłacania składek nie później niż do 12

dnia następnego miesiąca. Wnioskodawczyni opłacała składki z nieznacznym opóźnieniem, składkę za styczeń zapłaciła 15 lutego, a za luty 13 marca. Zdaniem Sądu

uregulowanie składek z niewielkim opóźnieniem nie może rodzić ze strony organu

rentowego tak drastycznej decyzji jak wyłączenie z ubezpieczenia i pozbawienie

prawa do świadczeń.

Apelacja organu rentowego od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu

Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 19

kwietnia 2000 r. [...]. Sąd Apelacyjny uznał, że wprawdzie Sąd pierwszej instancji nie

dokonał wykładni przepisu art. 14 ust. 2 pkt 2 wskazanego w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku ustawy i powołał się na usprawiedliwione opóźnienie, jednak wyrok

zmieniający decyzję organu rentowego odpowiada prawu. Zdaniem Sądu Apelacyjnego organ rentowy zastosował niewłaściwą interpretację tego przepisu, który w

brzmieniu obowiązującym w dacie wydania decyzji stanowił, że ubezpieczenia ustają

z powodu nieopłacenia składek należnych za jeden pełny miesiąc. Przepis ten nie

miał zastosowania do wnioskodawczyni, która opłaciła należne składki za wszystkie

miesiące aż do czasu nabycia uprawnień do zasiłku macierzyńskiego. Wprawdzie

zrobiła to z opóźnieniem ale z tego tytułu omawiany przepis nie przewiduje żadnych

sankcji. Określony w art. 47 ust. 1 pkt 1 ustawy termin do opłacenia składek jest terminem instrukcyjnym i nieterminowość w opłacaniu składek nie miała znaczenia dla

istnienia ubezpieczenia. Przepis art. 14 ust. 2 pkt 2 został zmieniony ustawą z dnia

23 grudnia 1999 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 110, poz.1256) i zgodnie z jego nowym brzmieniem

ubezpieczenia ustają od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego, za który nie

opłacono w terminie składki należnej na te ubezpieczenia. Przed zmianą ustawy

opóźnienie w opłacaniu składek nie powodowało ustania ubezpieczenia.

Wyrok ten zaskarżył kasacją Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w Z. i

wskazując jako podstawę kasacji naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisów art. 14 ust. 2 pkt 2 i art. 47 ust. 1 pkt 1

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej

instancji i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Białymstoku do ponownego

rozpoznania. Zdaniem organu rentowego z treści art. 14 ust. 2 pkt 2 powołanej

ustawy wynika niezbicie, że dobrowolne ubezpieczenie chorobowe ustaje z mocy

prawa w przypadku nieopłacenia składki w terminie określonym w art. 47 ust. 1 pkt 1.

Taka sytuacja miała miejsce w przypadku wnioskodawczyni, która nie opłaciła

składki za styczeń 1999 r. do dnia 12 lutego 1999 r. Późniejsze opłacenie składki nie

odniosło skutku w postaci kontynuowania ubezpieczenia ponieważ organ rentowy nie

przywrócił terminu płatności składki. Przywrócenie lub odmowa przywrócenia terminu

ma charakter uznaniowy i nie podlega kontroli sądu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Słusznie kasacja zarzuca błędną wykładnię wskazanych przepisów prawa

materialnego. Przepis art. 14 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania

zaskarżonej decyzji, stanowił, że dobrowolne ubezpieczenia emerytalne, rentowe

oraz chorobowe ustają z powodu nieopłacenia składki na te ubezpieczenia należnej

za jeden pełny miesiąc; w uzasadnionych przypadkach na wniosek zainteresowanego zakład może przywrócić termin do opłacenia składki. Sąd Apelacyjny ustalając, że

składka na dobrowolne ubezpieczenie wnioskodawczyni za styczeń 1999 r. nie została opłacona w terminie określonym w art. 47 ust. 1 pkt 1 powołanej ustawy lecz po

upływie tego terminu, stwierdził, że opóźnienie nie powoduje ustania ubezpieczenia.

Ponieważ przepis art. 14 ust. 2 używa wyraźnego określenia „ ubezpieczenia ustają”,

przedstawioną w zaskarżonym wyroku interpretację można rozumieć w ten sposób,

że ustanie ubezpieczenia następuje w przypadku nieopłacenia składki w ogóle, a nie

w przypadku opłacenia składki z opóźnieniem. Stanowisko to jest oparte, z jednej

strony, na tym, że w omawianym przepisie, odmiennie niż w wersji obowiązującej po

jego nowelizacji, mowa jest tylko o nieopłaceniu składki, a nie o nieopłaceniu składki

w terminie, a z drugiej strony określający terminy opłacania składek przepis art. 47

ust. 1 nie zawiera sankcji za niedotrzymanie tych terminów i ma jedynie charakter

instrukcyjny.

Stanowisko to nie znajduje uzasadnienia w treści powołanych przepisów.

Przepis art. 47 ust. 1 określa terminy, w których płatnicy składek mają obowiązek

opłacania składek za wszystkie ubezpieczenia zarówno obowiązkowe jak i dobrowolne. Obowiązek dotrzymania tych terminów wynika ze sformułowania „ płatnik składek

opłaca składki za dany miesiąc nie później niż:”. W dalszej części przepisu określone

są terminy obowiązujące poszczególnych płatników, przy czym dla osób fizycznych

opłacających składki wyłącznie za siebie jest to termin do dnia 12 następnego miesiąca. Terminy obowiązujące płatników nie są terminami instrukcyjnymi, bowiem

uchybienie terminom wywołuje skutki, które są uregulowane innymi przepisami. W

przypadku ubezpieczeń obowiązkowych sankcją za niedotrzymanie przez płatnika

terminu jest obowiązek zapłaty odsetek za zwłokę (art. 23 ust.1), Zakład może wymierzyć dodatkową opłatę (art. 24 ust. 1), a cała należność podlega ściągnięciu w

trybie egzekucji administracyjnej (art. 24 ust. 2). Tego rodzaju sankcje nie występują

w przypadku ubezpieczeń dobrowolnych, gdyż osoba objęta takim ubezpieczeniem

może w każdym czasie wystąpić z ubezpieczenia ( art. 14 ust. 2 pkt 1). Nieopłacenie

składki za jeden miesiąc traktowane jest jako rezygnacja z dobrowolnego ubezpieczenia i powoduje ustanie ubezpieczenia na podstawie art. 14 ust. 2 pkt 2.

Wprawdzie pierwsze zdanie tego ostatniego przepisu mówi o nieopłaceniu

składek za pełny miesiąc, to w drugim zdaniu przewidziana jest możliwość zgłoszenia wniosku o przywrócenie terminu do opłacenia składki. Oznacza to, że do uniknięcia skutku w postaci ustania ubezpieczenia nie wystarczy opłacenie składki po upływie terminu lecz należy uzyskać decyzję o przywróceniu uchybionego terminu. Ponadto nie można uznać, aby w przypadku dobrowolnego ubezpieczenia ustawodawca pozostawił do uznania osoby zgłaszającej się do takiego ubezpieczenia termin, w

jakim będzie opłacała składki. Prowadziłoby to do absurdalnej sytuacji, w której

osoba zgłoszona do ubezpieczenia chorobowego zalega ze składkami do czasu, gdy

nastąpi zdarzenie uprawniające ją do świadczeń z tego ubezpieczenia i składając

wniosek o świadczenia ureguluje wszystkie zaległe składki. Ubezpieczenie istniałoby

nadal i zachowane zostałoby prawo do świadczeń. Gdyby skutkiem dokonania zaległej wpłaty było nieprzerwane trwanie ubezpieczenia od daty zgłoszenia, nie można

by było mówić o ustaniu ubezpieczenia lecz o jego zawieszeniu do czasu uregulowania należności, czego konsekwencją byłaby niepewność co do stanu prawnego. Wyraźne sformułowanie przepisu o ustaniu ubezpieczenia nie pozwala na taką interpretację i Sąd Apelacyjny nie prowadził rozumowania w tym kierunku, lecz stwierdził,

że wnioskodawczyni z opóźnieniem opłacała składki kolejno za każdy miesiąc do

czasu uzyskania uprawnień do zasiłku macierzyńskiego. Stwierdzenie to mogłoby

wskazywać, że ustanie ubezpieczenia nastąpiłoby wówczas, gdyby powstała zaległość w opłacie składek za okres dłuższy niż miesiąc. Taka interpretacja jest również

sprzeczna z brzmieniem przepisu, gdyż skutek w nim przewidziany następuje w

przypadku nieopłacenia składek za jeden pełny miesiąc, a nie za okres przekraczający jeden miesiąc.

Kolejny argument przedstawiony przez Sąd Apelacyjny na poparcie swego

stanowiska polega na porównaniu omawianego przepisu w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania decyzji z jego wersją wprowadzoną ustawą z dnia 23 grudnia

1999 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 110, poz. 1256). Obecnie przepis ten stanowi, że dobrowolne

ubezpieczenia ustają od pierwszego dnia miesiąca kalendarzowego, za który nie

opłacono w terminie składki należnej za to ubezpieczenie; w uzasadnionych przypadkach Zakład na wniosek ubezpieczonego może wyrazić zgodę na opłacenie

składki po terminie. Porównanie obu wersji nie uprawnia do wniosku, że przed zacytowaną zmianą opóźnienie w opłacie składki nie powodowało ustania ubezpieczenia.

Zarówno przed nowelizacją jak i po niej skutkiem zalegania z opłatą składki za pełny

miesiąc jest ustanie ubezpieczenia. Zmiana polega na odmiennym określeniu daty

ustania ubezpieczenia. Obecnie ustanie ubezpieczenia następuje od pierwszego

dnia miesiąca, za który nie opłacono składki. Skutkiem takiej regulacji w odniesieniu

do ubezpieczenia chorobowego jest obliczanie terminu, w którym przepisy przewidują zachowanie prawa do świadczeń po ustaniu tytułu ubezpieczenia, od wskazanej

daty, a ponadto składka opłacona po upływie terminu podlega zwrotowi, jeżeli Zakład

nie wyrazi zgody na spóźnione opłacenie składki. W wersji obowiązującej przed nowelizacją termin ustania ubezpieczenia nie był określony, zatem datą ustania ubezpieczenia z powodu nieopłacenia składek za jeden pełny miesiąc był dzień, w którym

upływał termin do zapłaty składek. Termin korzystania ze świadczeń przysługujących

po ustaniu tytułu ubezpieczenia liczony był od dnia przypadającego po terminie

przewidzianym do zapłaty składki za poprzedni miesiąc. Składka opłacona po

upływie terminu była traktowana jako wykonanie zobowiązania wynikającego z

trwającego ubezpieczenia i nie podlegała zwrotowi.

Błędem Sądu Apelacyjnego było uznanie, że opłacenie składki po terminie,

który w przypadku wnioskodawczyni upłynął 12 lutego 1999 r., spowodowało kontynuowanie ubezpieczenia. Ubezpieczenie byłoby kontynuowane tylko po przywróceniu terminu do opłacenia składki. Sąd pierwszej instancji słusznie potraktował odwołanie jako żądanie przywrócenia terminu i ustalił, że przekroczenie terminu było nieznaczne i zostało spowodowane usprawiedliwionymi przyczynami, takimi jak małe

obroty prowadzonego przez wnioskodawczynię sklepu i brak pouczenia w druku de-

klaracji ubezpieczeniowej o skutkach opóźnienia w opłacaniu składki. Należy przy

tym mieć na uwadze to, że wprowadzone od 1 stycznia 1999 r. dobrowolne ubezpieczenia chorobowe dla osób podlegających obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej były nową

instytucją o regułach odmiennych nie tylko od obowiązujących wcześniej, lecz także

od reguł rządzących istniejącym równolegle ubezpieczeniem obowiązkowym. Niedostosowanie się osób ubezpieczonych do zasad dobrowolnego ubezpieczenia w

pierwszych miesiącach jego obowiązywania powinno się traktować bardziej liberalnie

niż obecnie.

Apelacja organu rentowego od wyroku Sądu pierwszej instancji zmieniającego

zaskarżoną decyzję podlegała oddaleniu z tego tytułu, że Sąd ten prawidłowo uznał

dalsze trwanie ubezpieczenia do czasu nabycia uprawnień do zasiłku macierzyńskiego wobec istnienia podstaw do przywrócenia terminu płatności dwóch kolejnych

składek. Nie jest przy tym słuszny podniesiony w kasacji zarzut, że odmowa przywrócenia terminu nie podlega kontroli sądu. Reguła, że Zakład może przywrócić termin, oznacza możliwość skutecznego dokonania czynności po upływie określonego

terminu w przypadku jego przywrócenia. Nie oznacza on natomiast, że decyzja w

tym przedmiocie zależy od swobodnego uznania organu rentowego i nie podlega

zaskarżeniu. Przepis art. 83 ust. 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

wyłącza prawo do odwołania tylko w przypadku decyzji przyznającej lub odmawiającej świadczenia przyznawanego w drodze wyjątku. Od wszystkich pozostałych decyzji na podstawie art. 83 ust. 2 tej ustawy przysługuje odwołanie do sądu.

Uznając, że zaskarżony wyrok mimo błędnego uzasadnienia odpowiada

prawu, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 KPC oddalił kasację.