II UKN 305/99 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 12 stycznia 2000 r.

II UKN 305/99

Świadczeniami z art. 18 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst:

Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) są objęte także następstwa niezdolności

do pracy pozostające w bezpośrednim związku ze skutkiem nagłego urazu zewnętrznego, wynikające z pogłębienia lub przyśpieszenia objawów procesów

chorobowych samoistnych, istniejących przed wypadkiem.

Przewodniczący: SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Beata Gudowska (sprawozdawca), Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 12 stycznia 2000 r. sprawy z wniosku

Eugeniusza P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Ł. o

rentę wypadkową z tytułu niezdolności do pracy, na skutek kasacji wnioskodawcy od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 12 lutego 1999 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Łodzi do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Sąd Wojewódzki Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z

dnia 25 czerwca 1998 r. uwzględnił odwołanie Eugeniusza P. i zmieniając decyzję

Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Ł., przyznał mu prawo do renty z tytułu inwalidztwa II grupy w związku z wypadkiem przy pracy z dnia 11 czerwca 1996

r.

Sąd ustalił, że wnioskodawca, zatrudniony w Zakładzie "F.-S." w Ł. w charakterze portiera-rewidenta, został w trakcie dyżuru nocnego 11 czerwca 1996 r. pobity

przez nieznanych sprawców, ze skutkiem w postaci wstrząśnienia mózgu oraz złamania kręgosłupa. Na podstawie opinii biegłych lekarzy chirurga-ortopedy i neurologa Sąd stwierdził, że ubezpieczony jest niezdolny do pracy od czasu wypadku i

przyjął, że niezdolność ta jest konsekwencją wypadku, który spowodował przyspieszenie ujawnienia się objawów choroby samoistnej (zesztywniającego zapalenia

stawów kręgosłupa IV stopnia).

Organ rentowy złożył apelację od wyroku, podważając przyjęcie związku inwalidztwa z wypadkiem.

Sąd Apelacyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 12 lutego 1999 r. apelację uwzględnił. Zmienił zaskarżony wyrok i orzekł o braku prawa ubezpieczonego do renty przewidzianej w art. 18 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz.

144 ze zm.). Podstawę rozstrzygnięcia stanowiło stwierdzenie, że skutki doznanych

w wypadku przy pracy urazów w zakresie kręgosłupa oraz głowy uległy wygojeniu.

Wywołały tylko czasową, roczną, niezdolność do pracy, zaś ujawniające się obecnie

dolegliwości, bezspornie powodujące niezdolność do wykonywania zatrudnienia, są

objawem choroby istniejącej przed wypadkiem, w każdym przypadku prowadzącej do

ciężkiego inwalidztwa.

Sąd Apelacyjny przyjął wprawdzie, że występuje związek przyczynowy pomiędzy stanem zdrowia wnioskodawcy a doznanymi w czasie wypadku przy pracy urazami, jednak wywiódł, że istnienie takiego związku nie przesądza o prawie ubezpieczonego do renty wypadkowej, gdyż o prawie tym decyduje to, czy inwalidztwo jest

następstwem wypadku. Następstwo to rozumiał jako zespół bezpośrednich skutków

urazów wypadkowych, rozpatrywany w oderwaniu od wpływu, jaki te skutki miały na

samoistny stan chorobowy istniejący przed wypadkiem, na jego ujawnienie lub pogłębienie.

Ubezpieczony złożył od tego wyroku kasację opartą na podstawie z art. 393 1

pkt 1 KPC. W jej uzasadnieniu, nie podważając wyników postępowania dowodowego

ani ustaleń dokonanych na ich podstawie przez Sąd drugiej instancji, zarzucił naruszenie prawa materialnego przez odmowę zastosowania przepisów art. 18 i 32

ustawy o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, pomimo ustalenia, że stał się niezdolny do pracy od dnia urazu. Wytknął także naruszenie

przepisu art. 23 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) oraz art. 361 § 1 KC przez

przyjęcie, że niesporne inwalidztwo nie jest następstwem wypadku przy pracy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 18 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu

wypadków przy pracy i chorób zawodowych pracownikowi, który wskutek wypadku

przy pracy stał się niezdolny do pracy, przysługuje renta stała, jeżeli niezdolność ta

jest trwała, albo renta okresowa, jeżeli jest ona czasowa. Użyte w tym przepisie

sformułowanie o przysługiwaniu prawa do świadczeń z tytułu szkody powstającej

“wskutek” wypadku przy pracy wiąże się z zagadnieniem zakresu odpowiedzialności

instytucji ubezpieczenia społecznego przez określenie szkody oraz związku przyczynowego między wypadkiem a szkodą. Ustalenie i stwierdzenie takiego związku stanowi przesłankę powstania odpowiedzialności, a zarazem zakreśla jej granice.

Ponieważ wypadek przy pracy jest pozostającym w związku z pracą zdarzeniem nagłym, wywołanym przyczyną zewnętrzną, należy przypomnieć, że wymaganie zewnętrzności przyczyny oznacza, iż nie może ona tkwić wyłącznie w organizmie

poszkodowanego. Jest to przeciwstawienie szkodzie powypadkowej takiej szkody,

która zaistniałaby również bez związku ze zdarzeniem zaszłym w zatrudnieniu, wynikłej z wewnętrznych właściwości ustroju człowieka, będącej objawem samoistnego

rozwoju schorzenia, które w pewnym momencie, niezależnie od wykonywanej pracy,

i tak doprowadziłoby do upośledzenia lub zahamowania funkcjonowania ustroju (por.

uchwałę składu siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 1963 r., III PO

15/62, OSN 1963/10, poz. 215 oraz OSPiKA 1964 nr 23, s. 57 z glosami W. Dżułyńskiego i J. Pasternaka). Stwierdzenie takiej przyczyny szkody powoduje odmowę wypłaty świadczenia przewidzianego w ustawie na skutek braku zewnętrznego źródła

szkody.

Ustawa wypadkowa nie przewiduje jednak takiego warunku, aby przyczyna

zewnętrzna musiała być jedyną przyczyną doprowadzającą do powstania szkody. W

doktrynie i judykaturze podkreśla się też, że cecha ta nie może być rozumiana dosłownie, a tylko tak, by do zespołu przyczyn rozstrzygających o szkodliwym skutku

należała również przyczyna zewnętrzna, bez której wypadek nie nastąpiłby. W

związku z tym także zakres skutków wypadku w zatrudnieniu obejmował w dotychczasowej praktyce - poza skutkami bezpośrednimi, tj. spowodowanymi wyłącznie

przez przyczynę zewnętrzną, pozostającą w związku z zatrudnieniem - również

skutki pośrednie, czyli takie, które nie dadzą się zakwalifikować jako wyłączny skutek

tej przyczyny. Chodzi tu głównie o następstwa towarzyszące działaniu przyczyny

zewnętrznej w zakresie czynników wewnętrznych w postaci istniejących już scho-

rzeń, ułomności lub dyspozycji organizmu, które pod wpływem wypadku doznają zaostrzenia, przy czym wymaga się istotnego (znacznego) wpływu wypadku na dalszy

rozwój tych schorzeń.

Zakres skutków doznanego urazu obejmuje więc wszystkie konsekwencje,

jakie spowodował on u poszkodowanego ze względu na stan jego organizmu przed

wypadkiem, a nie tylko te, które uraz taki spowodowałby, niezależnie od indywidualnego stanu zdrowia pracownika. Pod uwagę bierze się te skutki przyczyny zewnętrznej, które w łańcuchu przyczyn - będąc jego istotnym ogniwem - doprowadziły do

objętego ustawą skutku. Dlatego w judykaturze konsekwentnie przyjmuje się, że zadziałanie zewnętrznej przyczyny, mającej swe źródło w świadczeniu pracy (wypadek

przy pracy), może polegać również na uszkodzeniu narządu wewnętrznego, dotkniętego schorzeniem samoistnym, a przez to tylko na istotnym pogorszeniu stanu

zdrowia (por. wyrok Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 stycznia 1961 r.,

IV NRT 2/60, PiP 1961/ 11, s. 851 z glosą J. Pasternaka; uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 9 kwietnia 1968 r., III UZP 1/68, OSNC 1968/8-9, poz.140 oraz OSP

1969/3, poz.57 z glosą T. Swinarskiego; wyrok z dnia 10 lutego 1977 r., III PR

194/76, OSNCP 1977/10, poz. 196; z dnia 16 lutego 1977 r., III PRN 55/76, OSP

1978/12, poz. 217 z glosą G. Bieńka; z dnia 5 lutego 1997 r., II UKN 85/96,

OSNAPIUS 1997/19, poz. 386 oraz z dnia 21 maja 1997 r., II UKN 130/97,

OSNAPIUS 1998/7, poz. 219).

Ustalenie powiązań przyczynowych między wypadkiem przy pracy a jego następstwami daje prawo do świadczeń przewidzianych w ustawie z dnia 12 czerwca

1975 r. Przepisy tej ustawy określają szczegółowo przesłanki nabycia prawa do

świadczeń, przy czym na określenie skutków wypadku przy pracy, powodującego

uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia pracownika, nie posługują się pojęciem

szkody w ujęciu cywilistycznym; szkodzie, jako przesłance obowiązku świadczenia z

ubezpieczenia społecznego, odpowiadają użyte w ustawie sformułowania opisowe stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu (art. 2 pkt 1 i 3 oraz art. 9 -11), trwała

lub okresowa niezdolność do pracy (art. 18), inwalidztwo ( art. 2 pkt 4) albo śmierć

pracownika (art. 2 pkt 5, art. 12 i 26 ust. 1). Wynika z tego, że odszkodowanie w

postaci prawa do świadczeń, ich rodzaj oraz źródło wypłaty nie są determinowane

powstaniem szkody w ogólności, ale szkody normatywnie określonej, odpowiedniej

dla konkretnego świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Tak też obowiązek odszkodowawczy w postaci renty ograniczony jest tylko do skutku wypadku w postaci

niezdolności do pracy.

W konsekwencji szkodą objętą świadczeniami z art. 18 ustawy z dnia 12

czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych jest nie tylko niezdolność do pracy pozostająca w bezpośrednim związku ze

skutkiem nagłego urazu zewnętrznego, lecz także niezdolność do pracy wynikająca z

pogłębienia, czy przyspieszenia objawów samoistnych procesów chorobowych, istniejących przed wypadkiem.

W oderwaniu od ustalonego poglądu judykatury pozostaje więc dokonana

przez Sąd Apelacyjny wykładnia przepisu art. 18 ustawy, że niezdolność do pracy

wskutek wypadku należy rozumieć w ten tylko sposób, aby stanowiła wyłącznie wynik bezpośrednich skutków urazów wypadkowych, z pominięciem implikacji w zakresie schorzeń samoistnych. Niezrozumiałą zaś niekonsekwencją w rozumowaniu tego

Sądu było przyjęcie związku przyczynowego między stanem zdrowia wnioskodawcy

a urazami doznanymi w czasie wypadku, z jednoczesną odmową zastosowania

przepisu art. 18 ustawy wypadkowej, przy ustaleniu, że wnioskodawca był całkowicie

i trwale niezdolny do pracy przez rok od daty wypadku. To stwierdzenie implikowało

bowiem konieczność oceny prawa skarżącego do renty okresowej w świetle art. 18

ustawy w brzmieniu nadanym od dnia 1 września 1997 r. przez art. 3 pkt 2 ustawy z

dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o

ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 100, poz. 461, w związku z art. 12 ust. 1 i 2

oraz art. 11 ust 1 cytowanej ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r.).

Mając na względzie wszystkie przytoczone argumenty Sąd Najwyższy orzekł

jak w sentencji (art. 39313 § 1 KPC).