II UKN 232/99 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 3 grudnia 1999 r.

II UKN 232/99

Sąd drugiej instancji nie ma obowiązku pouczania strony działającej bez

adwokata o celowości składania wniosków dowodowych, jeżeli potrzeba i

możliwość ich złożenia istniała w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji (art. 5 KPC w związku z art. 381 KPC i 391 KPC).

Przewodniczący: SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 3 grudnia 1999 r. sprawy z wniosku

Danuty G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w G. o rentę z

tytułu niezdolności do pracy, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 18 grudnia 1998 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 2 lipca 1998 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni uwzględnił odwołanie Danuty G. i zmieniając decyzję Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w G., przyznał jej prawo

do renty stałej z tytułu całkowitej niezdolności do pracy od dnia 1 listopada 1997 r. W

uzasadnieniu tego wyroku wskazał jednak na nieprawidłowość swego rozstrzygnięcia

spowodowaną tym, że pominął oczywisty brak okresu ubezpieczenia.

Apelację organu rentowego, opartą na wykazaniu tego błędu, Sąd Apelacyjny

w Gdańsku uwzględnił i wyrokiem z dnia 18 grudnia 1998 r., zmienił zaskarżony wyrok oddalając odwołanie. Ustalił przy tym, że wniosek rentowy z dnia 24 listopada

1997 r. pochodził od osoby urodzonej w dniu 23 kwietnia 1945 r., która pobierała

rentę inwalidzką w okresie od dnia 20 lutego 1975 r. do 31 stycznia 1978 r., a następnie, po odzyskaniu pełnej zdolności do pracy, była zatrudniona od 10 listopada

1986 r. do 19 sierpnia 1994 r. z przerwami, a ostatnio pobierała zasiłek dla bezrobot-

nych. Ponownie jej niezdolność do pracy powstała w lutym 1996 r. jako częściowa, a

w lipcu tego roku pogłębiła się do niezdolności całkowitej. W dziesięcioleciu poprzedzającym datę powstania niezdolności do pracy ani przed datą złożenia wniosku

ubezpieczona nie udowodniła pięcioletniego okresu ubezpieczenia

W świetle tych ustaleń Sąd drugiej instancji stwierdził, że zaskarżony wyrok

Sądu Wojewódzkiego narusza przepisy prawa materialnego, ponieważ ubezpieczona

nie spełniła łącznie wszystkich warunków, jakie dla przyznania wnioskowanego przez

nią świadczenia stawiają przepisy art. 32 i 33 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).

Kasację od tego wyroku pełnomocnik ubezpieczonej oparł na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie zacytowanych przez Sąd Apelacyjny przepisów ustawy, nazywanej dalej "ustawą o

z.e.p.", oraz przepisów postępowania, których naruszenie , jak twierdził, skutkowało

wydanie nieprawidłowego orzeczenia. Zdaniem skarżącego, Sąd drugiej instancji,

naruszając przepis art. 5 KPC przez brak niezbędnych i wymaganych pouczeń strony

działającej bez adwokata, nie dążył do należytego wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy, czym dopuścił się obrazy przepisu art. 6 in fine KPC oraz art. 468 § 1 i 2

pkt 3 i 4 KPC. Pomijając zaś, a właściwie nie przeprowadzając z urzędu, oddalonego

przez Sąd pierwszej instancji dowodu z przesłuchania w charakterze świadka lekarza

leczącego ubezpieczoną w okresie, z którego nie zachowała się dokumentacja

lekarska, Sąd ten naruszył - jak twierdził skarżący - przepisy art. 227, 232 oraz 240

KPC. Uchybił w końcu także przepisowi art. 328 § 2 KPC, "nie ustosunkowując w

uzasadnieniu wyroku do twierdzenia wnioskodawczyni, że jej niezdolność do pracy

powstała w 1986 r."

Na tych podstawach skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd Apelacyjny albo Sąd Okręgowy, względnie o "zmianę wyroku i uwzględnienie".

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przytoczenie podstawy zaskarżenia z art. 3931 pkt 1 KPC nie zostało w kasacji

powiązane z wykazaniem Sądowi drugiej instancji jakiegokolwiek błędu. Zarzutu obrazy art. 32 i 33 ustawy o z.e.p. nie uzupełnia wywód jurydyczny, mający ujawnić

wadliwość wykładni lub subsumcji. Kasacja w całości sprowadza się tylko do pre-

zentacji własnej, oderwanej od ustaleń Sądu, a przy tym całkowicie niejasnej, wersji

stanu faktycznego.

Wytykając naruszenie przepisu prawa materialnego, dotyczącego warunków

wymaganych od wnoszącego o przyznanie prawa do renty z tytułu niezdolności do

pracy, skarżący nie twierdzi nawet, że ubezpieczona warunki te spełniła. Chodzi o to,

że w przepisie art. 32 pkt 2 dla przyznania prawa do renty inwalidzkiej wymagane

jest wykazanie inwalidztwa (od dnia 1 września 1997 r. rozumieć przez nie należy

niezdolność do pracy), posiadania wymaganego okresu zatrudnienia (od dnia 15

października 1991 r. warunek ten uważa się za spełniony, jeżeli pracownik udowodni

wymaganą liczbę lat okresów składkowych lub składkowych uzupełnionych okresami

nieskładkowymi) oraz wykazania, że inwalidztwo powstało w czasie zatrudnienia (od

dnia 15 listopada 1991 r. w okresach wymienionych w art. 6 ust. 2 ustawy z dnia 17

października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i

rent oraz o zmianie niektórych ustaw - Dz.U. Nr 104, poz. 450) albo też w ciągu 18

miesięcy po ustaniu tych okresów. W przypadku osoby, która - jak wnioskodawczyni

- stała się inwalidą po trzydziestym roku życia, warunki te uzupełnione są w przepisie

art. 33 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 33 ust. 2 ustawy o z.e.p. wymaganiem udowodnienia pięcioletniego okresu ubezpieczenia oraz aby okres tego ubezpieczenia przypadał - a ściślej, jak to ustawa formułuje, "powinien przypadać" - w ciągu ostatniego

dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku, jeżeli zainteresowany w chwili jego zgłoszenia pozostaje w zatrudnieniu, a jeżeli nie jest zatrudniony, przed datą powstania

inwalidztwa (por. wykładnię prezentowaną w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 21

października 1998 r., II UKN 274/98, OSNAPiUS 1999 nr 22, poz. 734; z dnia 23

września 1998 r., II UKN 222/98, OSNAPiUS 1999 nr 19, poz. 624; z dnia 27 maja

1998 r., II UKN 63/98, i 1999 nr 10, poz. 354; z dnia 24 stycznia 1996 r., II URN

52/95, OSNAPiUS 1996 nr 16, poz. 238; z dnia 5 kwietnia 1995 r., II URN 1/95,

OSNAPiUS 1995 nr 20, poz. 253 i w wyroku z dnia 22 marca 1994 r., II URN 35/93,

OSNCP 1994 z. 11, poz. 226). Ustawa o z.e.p. nie zna innych możliwych do przyjęcia okresów, w których ubezpieczony mógł wypracować konieczną liczbę okresów

składkowych uzupełnionych okresami nieskładkowymi.

W związku z ustaleniem Sądu drugiej instancji, że we wskazanych okresach

ubezpieczona nie udowodniła wymaganego stażu ubezpieczenia, autor kasacji usiłuje przekonać Sąd Najwyższy do tezy, że skoro w zasadzie oczywistym jest, iż w

dacie ustalonej jako data nawrotu inwalidztwa ubezpieczona nie legitymowała się

wymaganym okresem ubezpieczenia, to Sąd drugiej instancji powinien był tak pokierować postępowaniem dowodowym, by uzyskać wynik, na podstawie którego byłby

władny ustalić prawo ubezpieczonej do wnioskowanej renty.

Podnosząc zarzuty objęte podstawą drugą z art. 3931 KPC skarżący poruszał

się w obszarze stanu faktycznego zrekonstruowanego i ustalonego przez ten Sąd w

zaskarżonym orzeczeniu. Nie wskazał na żaden fakt, którego udowodnienie nakazywałoby orzeczenie zgodnie z wnioskiem. Wprawdzie w kasacji wskazywał na możliwość udowodnienia, że niezdolność ubezpieczonej do pracy powstała w roku 1975,

kiedy spełniała wszystkie warunki do renty, to jednak nie dostrzegł, że okoliczność ta

nie była relewantna z punktu widzenia istoty sporu. Pominął, że nie istnieje możliwość przywrócenia praw rentowych inną drogą, jak tylko przez spełnienie warunków

z art. 36 ustawy o z.e.p., co w przypadku ubezpieczonej wymagałoby udowodnienia

nawrotu inwalidztwa przed dniem 31 lipca 1977 r., i dla wykazania tego faktu żadnych dowodów nie przytoczył.

W konsekwencji Sąd Najwyższy uznał za chybione stawianie Sądowi Apelacyjnemu zarzutów dotyczących naruszenia przepisów prawa procesowego. Miał w

polu widzenia tę podstawową okoliczność, że Sąd drugiej instancji kieruje się w prowadzeniu postępowania dowodowego regułami art. 382 i 381 KPC. Może wprawdzie

przy rozpoznaniu apelacji naprawić błędy zarówno organu rentowego, jak Sądu

pierwszej instancji, ale nie może tego czynić w ich zastępstwie, a więc poszukiwać

zarówno okoliczności spornych, jak dowodów dla ich wyjaśnienia. Nie jest rzeczą

Sądu drugiej instancji ponowne rozpoznawanie sprawy w sensie prowadzenia postępowania dowodowego od nowa i w odniesieniu do okoliczności, które nie były

przedmiotem badania przez Sąd pierwszej instancji, na którym spoczywa ciężar prowadzenia postępowania dowodowego.

Szczególna jest także rola sądu drugiej instancji w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych zapoczątkowanych złożeniem wniosku do organu administracyjnego. Przed tym organem toczy się postępowanie zasadnicze, którego przedmiotem i celem jest ustalenie prawa do świadczeń z ubezpieczenia społecznego.

Ubezpieczony przedstawia w nim wszelkie okoliczności wiążące się z warunkami

stawianymi przez ustawę dla przyznania świadczeń, o które się stara, przy czym organ rentowy ustala spełnienie warunku niezdolności do pracy (kieruje na badania

lekarskie) dopiero po udowodnieniu przez wnioskodawcę wszystkich innych okoliczności niezbędnych dla ustalenia prawa do świadczeń, w tym przede wszystkim stażu

ubezpieczenia (§ 32 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych

świadczeń, Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm.).

Postępowanie przed organem rentowym zamyka decyzja, podejmowana w

stanie faktycznym istniejącym w dacie jej wydania. Zważywszy jednak, że reguł postępowania administracyjnego nie przenosi się na późniejsze postępowanie przed sądem powszechnym, strona może w postępowaniu sądowym wszelkimi dowodami

wykazywać swe prawo do świadczeń, z tym że - zgodnie z systemem orzekania w

sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych - Sąd nie rozstrzyga o zasadności

wniosku, lecz o prawidłowości zaskarżonej decyzji.

Sąd pierwszej instancji osiąga ten cel w ten sposób, że respektując regulację

art. 468 § 2 pkt 3 KPC i zmierzając do prawidłowego i szybkiego rozpoznania

sprawy, ustala okoliczności sporne między stronami oraz to, czy i jakie dowody należy przeprowadzić w celu ich wyjaśnienia. Wydaje postanowienie określające środki

dowodowe i fakty podlegające stwierdzeniu, a następnie prowadzi dowody, kierując

się dążnością do pełnej koncentracji materiału dowodowego. W ten sposób urzeczywistniona zostaje zasada, w myśl której prowadzenie postępowania dowodowego

należy do pierwszej instancji sądowej.

Sąd drugiej instancji nie zbiera już dowodów, ale - jak stanowi art. 382 KPC orzeka na podstawie materiału dotychczas zebranego, który może tylko uzupełnić i

wykorzystać jako podstawę orzeczenia. Uzupełnienie takie jest jednak możliwe i dopuszczalne tylko wówczas, gdy okoliczności sprawy wskazują na taką potrzebę i to

pod warunkiem, że nie zachodzą przeszkody określone w art. 381 KPC dopiero w

tym postępowaniu. Dlatego też Sąd drugiej instancji nie ma obowiązku pouczania

strony działającej bez adwokata o celowości składania wniosków dowodowych, jeżeli

potrzeba i możliwość ich złożenia istniała w postępowaniu przed sądem pierwszej

instancji (art. 5 KPC w związku z art. 381 KPC i 391 KPC)

W tym stanie rzeczy, skoro żadna z podniesionych podstaw nie może być

uznana za usprawiedliwioną, Sąd Najwyższy orzekł na mocy art. 393 12 KPC jak w

sentencji.