II UKN 230/00 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 21 lutego 2001 r.

II UKN 230/00

W sprawie dotyczącej wliczenia dochodów pracownika z tytułu realizacji

filmu do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne (§ 7 ust. 2 pkt

3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do

ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego, jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm.) kasacja jest niedopuszczalna (art. 393 pkt 5 KPC).

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 21 lutego 2001 r. sprawy z wniosku

„A.-P.” Spółki z o.o. w Ł. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi

w Ł. o składki na ubezpieczenie społeczne, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 24 listopada 1999 r. [...]

p o s t a n o w i ł:

o d d a l i ć kasację od zawartego w podpunkcie 3 zaskarżonego wyroku

orzeczenia odrzucającego apelację wnioskodawcy,

o d r z u c i ć kasację w pozostałej części.

Uzasadnienie

Decyzjami z 29 marca 1996 r. i 1 kwietnia 1996 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w Ł. zobowiązał „A.-P.” Spółkę z o.o. w Ł. do odprowadzenia składek na ubezpieczenie społeczne od honorariów wypłaconych pracownikom własnym

i obcym oraz wynagrodzeń osób wykonujących pracę na podstawie umów zlecenia.

W kolejnej decyzji z dnia 28 maja 1997 r. została ustalona wysokość tych zobowią-

zań w kwocie 151.517, 87 zł z tytułu składek od honorariów pracowników i 3.702,42

zł z tytułu składek od dochodów osób wykonujących umowy zlecenia.

Po rozpoznaniu odwołania Spółki „A.-P.” od tych decyzji Sąd Wojewódzki-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z dnia 8 października 1998 r.

[...] zmienił zaskarżone decyzje i ustalił, że „A.-P.” Spółka z o.o. nie ma obowiązku

odprowadzenia składek na ubezpieczenie społeczne od honorariów wypłaconych

własnym pracownikom i obcym za realizację audiowizualnych utworów w okresie od

grudnia 1991 r. do listopada 1995 r. wykonywanych na podstawie umów zlecenia,

agencyjnych i umów o dzieło. Sąd ustalił, że w okresie od grudnia 1991 r. do listopada 1995 r. Spółka „A.-P.” zrealizowała 20 reklamówek i okładek do kaset. Z twórcami

reklamówek zawierała umowy o dzieło i umowy zlecenia, przy czym ponad 95%

umów było umowami o dzieło. Umowy takie były zawierane z osobami, które były

zatrudnione w pełnym wymiarze czasu pracy w innych zakładach, z osobami, które

nie były nigdzie zatrudnione oraz z własnymi pracownikami. Przedmiotem zawieranych umów o dzieło było wykonywanie zdjęć filmowych, napisanie scenariuszy,

aranżacje rysunkowe, komponowanie muzyki. Z opinii biegłego z zakresu kinematografii wynika, że utwory realizowane na podstawie tych umów nie są filmami w rozumieniu art. 3 ustawy z dnia 16 lipca 1987 r. o kinematografii (Dz.U. Nr 22, poz. 127),

lecz są audiowizualną rejestracją sporządzoną na potrzeby reklamy. Zdaniem Sądu

nie ma obowiązku opłacania składki na ubezpieczenie społeczne od dochodów z

tytułu wykonywania umowy o dzieło, gdyż dochody te nie są wymienione w § 7 ust. 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego

(jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm.). Honoraria nie mogą być

także wliczane do podstawy wymiaru składek na podstawie § 7 ust. 2 pkt 3 tego rozporządzenia, gdyż przepis ten mówi o honorariach wypłaconych pracownikom własnym za realizację i opracowanie filmów w jednostkach do tego uprawnionych lub

upoważnionych. Odnosi się on więc do honorariów związanych z realizacją i opracowaniami filmu, natomiast Spółka nie realizowała filmów w rozumieniu przepisów

ustawy o kinematografii.

Apelację od tego wyroku wniosły obie strony. „A.-P.” Spółka z o.o. zaskarżyła

wyrok w części, w jakiej Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał jej żądania o zwrot

nadpłaconych składek wraz z odsetkami oraz w części dotyczącej orzeczenia o

kosztach postępowania. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w Ł. zaskarżył

wyrok w całości i wniósł o jego zmianę i oddalenie odwołania.

Wyrokiem z dnia 24 listopada 1999 r. [...] Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że ustalił, iż

„A.-P.” Spółka z o.o. w Ł. ma obowiązek opłacenia składek na ubezpieczenie społeczne od honorariów za realizację filmów wypłaconych pracownikom własnym i w

tym zakresie odwołanie oddalił, a także oddalił apelację organu rentowego w pozostałej części, odrzucił apelację „A.-P.” Spółki w Ł. poza zażaleniem na orzeczenie o

kosztach postępowania i zmienił to orzeczenie oraz orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego. Sąd Apelacyjny uznał za uzasadnioną apelację Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych tylko w zakresie ustalenia braku obowiązku opłacania składek od honorariów wypłacanych pracownikom Spółki. Obowiązek taki wynika z treści § 7 ust. 2

pkt 3 rozporządzenia powołanego w uzasadnieniu wyroku Sądu pierwszej instancji,

który ma zastosowanie do honorariów wypłacanych pracownikom za realizację i

opracowanie filmów w jednostkach do tego uprawnionych i upoważnionych. Pojęcie

filmu w rozumieniu tego przepisu nie musi odpowiadać ustawowej definicji filmu zawartej w ustawie o kinematografii. Przedmiotem działalności Spółki „A.-P.” określonym w akcie notarialnym jest dozwolona przepisami prawa produkcja, dystrybucja,

rozpowszechnianie i powielanie wszelkich form audiowizualnych, działalność wydawnicza i poligraficzna, agencyjna i reklamowa. Spółka realizowała filmy w ramach

upoważnienia do tego rodzaju działalności. Utwory filmowe - krótkie bajki i filmy reklamowe - nazywane są w odróżnieniu od filmów w rozumieniu ustawowym „audiowizualną rejestracją”. Jednak dla zastosowania powołanego przepisu nie ma znaczenia, czy otrzymujący honorarium twórca filmu uczestniczy w realizacji filmu w rozumieniu ustawowym czy realizuje utwór filmowy nie odpowiadający definicji filmu.

Powołany przepis wprowadza obowiązek opłacania składki od dochodu nie stanowiącego wynagrodzenia za pracę, lecz będącego wynagrodzeniem twórcy za wykonanie dzieła podlegającego prawom autorskim. Honoraria wypłacane pracownikom

Spółki odpowiadało wymogom tego przepisu, zatem odwołanie od decyzji wymierzającej składki od tych dochodów podlegało oddaleniu. W pozostałej części wyrok

zmieniający decyzję organu rentowego jest prawidłowy, bowiem nie ma podstawy

prawnej do opłacania składek na ubezpieczenie społeczne od honorariów wypłacanych innym osobom niż pracownicy. Apelacja Spółki „A.-P.” podlegała odrzuceniu na

podstawie art. 370 KPC jako niedopuszczalna, bowiem została wniesiona od nieist-

niejącego orzeczenia. Żądanie zwrotu nadpłaconych składek nie było przedmiotem

wyrokowania przez Sąd pierwszej instancji.

Wyrok ten w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji i odrzucającej

apelację Spółki „A.-P.” w Ł., a także dotyczącej orzeczenia o kosztach postępowania,

zaskarżyła kasacją ta Spółka i wskazując jako podstawy kasacji naruszenie prawa

materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisów § 1 ust.

1 i 2, § 7 ust. 2 pkt 3, § 20, 21 i 22 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia

1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z

ubezpieczenia społecznego, art. 3 pkt 1 ustawy z dnia 16 lipca 1987 r. o kinematografii i art. 58 § 1 KC oraz naruszenie przepisów postępowania – art. 378 § 2, 98 § 3 i

108 § 1 KPC – wniosła o zmianę wyroku w części zaskarżonej i orzeczenie co do

istoty sprawy oraz zasądzenie kosztów postępowania za obie instancje i kosztów

postępowania kasacyjnego. Zarzut naruszenia przepisów postępowania odnosi się

do odrzucenia apelacji Spółki i orzeczenia o kosztach postępowania. Zdaniem wnoszącego kasację zarówno Sąd pierwszej instancji jak i Sąd Apelacyjny powinien

rozpoznać całość jego żądań, w tym żądanie zwrotu nadpłaconych składek w kwocie

145.513,81 zł. Wobec braku orzeczenia co do istoty sprawy Sąd Apelacyjny powinien

zastosować przepis art. 378 § 2 KPC. Zarzut naruszenia prawa materialnego odnosi

się do orzeczenia zmieniającego wyrok Sądu pierwszej instancji. Zdaniem

wnoszącego kasację Sąd Apelacyjny dokonał w sposób niedopuszczalny rozszerzającej interpretacji przepisu § 7 ust. 2 pkt 3 powołanego przy określeniu podstaw kasacji rozporządzenia. Obowiązek wynikający z tego przepisu dotyczy wyłącznie honorariów za realizację filmów, a Sąd Apelacyjny sam stwierdził, że dzieła, za które

Spółka wypłacała honoraria nie były filmami w rozumieniu ustawy o kinematografii.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja została wniesiona od trzech orzeczeń zawartych w zaskarżonym wyroku. Pierwszym z tych orzeczeń jest uwzględnienie w części apelacji strony przeciwnej i orzeczenie na niekorzyść strony wnoszącej kasację. Orzeczenie to jako rozstrzygające o żądaniach stron ma charakter sentencji wyroku w rozumieniu art. 325

KPC. Drugie orzeczenie jest postanowieniem odrzucającym apelację strony wnoszą-

cej obecnie kasację, a trzecie postanowieniem o kosztach postępowania. Dopuszczalność kasacji należy oceniać oddzielnie co do każdego z tych orzeczeń.

Wyrok w zakresie uwzględniającym apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych odnosi się do tej części zaskarżonej decyzji, która dotyczy wyłącznie podstawy

wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. Wprawdzie przedmiotem decyzji było

ustalenie składek na ubezpieczenie społeczne od dochodów, co do których było

sporne to, czy osoby je osiągające podlegały jednemu z systemów ubezpieczenia

społecznego, jednak w zakresie tego sporu odwołanie zostało uwzględnione, a decyzja prawomocnie zmieniona. Natomiast odwołanie w uwzględnieniu apelacji zostało

oddalone co do obciążenia składkami dochodów osób, co do których nie ma sporu

co do tego, że podlegały one ubezpieczeniu społecznemu pracowników. Spór dotyczy tego, czy dochody tych osób, nie będące wynagrodzeniem za pracę, wchodzą do

podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, czy też nie. Sporne jest

więc to, czy dochody te mieszczą się w zawartym w § 7 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz

rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego wyczerpującym

wyliczeniu dochodów przyjmowanych do podstawy wymiaru składek. Ten właśnie

przepis § 7 ust. 2 pkt 3 był podstawą prawną rozstrzygnięcia, a w kasacji kwestionuje

się jego wykładnię.

Przepis art. 393 pkt 5 KPC w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonego wyroku stanowił , że kasacja nie przysługuje między innymi w sprawach

o określenie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. Sprawy dotyczące zastosowania § 7 powołanego rozporządzenia są sprawami o określenie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. Przepis ten w ust. 1 ma

brzmienie: „podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne stanowi dochód

pracownika”, a w dalszej części definiuje ten dochód oraz formułuje zasady wyłączania oraz wliczania poszczególnych składników dochodu. Sprawa dotycząca wliczenia

do podstawy wymiaru składek dochodów pracowników z tytułu realizacji filmów jest

sprawą z zakresu objętego przepisem art. 393 pkt 5 KPC. Kasacja w tej sprawie jest

niedopuszczalna i powinna zostać odrzucona przez Sąd drugiej instancji na podstawie art. 3935 KPC.

Na tej samej podstawie powinna zostać odrzucona kasacja od postanowienia

orzekającego o kosztach postępowania, która jest także niedopuszczalna chociaż z

innych przyczyn. Zgodnie z art. 392 § 1 KPC kasacja przysługuje od wyroku sądu

drugiej instancji i od postanowienia tego sądu kończącego postępowanie w sprawie.

Orzeczenie o kosztach postępowania nie należy do kategorii postanowień kończących postępowanie w sprawie i nie może być zaskarżone kasacją.

Od postanowienia sądu drugiej instancji odrzucającego apelację jako postanowienia kończącego postępowanie w sprawie według stanu prawnego obowiązującego w dacie wydania zaskarżonego orzeczenia przysługiwała kasacja. Przedmiotem sporu w sprawie zakończonej tym orzeczeniem był zwrot nadpłaconych składek,

nie była to zatem sprawa, w której kasacja jest z mocy art. 393 pkt 5 KPC wyłączona,

a wartość przedmiotu zaskarżenia przekraczająca określoną w art. 393 pkt 1 kwotę

pięciu tysięcy złotych przesądza o dopuszczalności kasacji. W tym zakresie kasacja

podlega rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy.

Kasacja oparta na podstawie naruszenia art. 378 § 2 KPC jest nieuzasadniona. Przepis ten stanowi, że sąd drugiej instancji z urzędu uchyli wyrok, jeżeli sąd

pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy. Przepis ten nakazuje uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji niezależnie od zarzutów apelacji, jeżeli wyrok ten zawiera

rozstrzygnięcie o żądaniach stron, lecz rozstrzygnięcie to zapadło bez rozpoznania

istoty sprawy. Ma to miejsce na przykład w przypadku oddalenia powództwa z powodu uwzględnienia zarzutów „formalnych” (przedawnienia, braku legitymacji lub innych

tego typu). W takim przypadku sąd drugiej instancji, uznając apelację za uzasadnioną nie może orzec merytorycznie, lecz musi wyrok uchylić i sprawę przekazać sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Inna jest natomiast sytuacja, gdy wyrok sądu pierwszej instancji nie zawiera w

ogóle rozstrzygnięcia co do jednego lub kilku żądań strony - ani nie uwzględnia tego

żądania, ani go nie oddala. W takim przypadku nie jest dopuszczalna apelacja od

nieistniejącego orzeczenia. Jedyną drogą do uzyskania orzeczenia i ewentualnego

jego zaskarżenia jest żądanie uzupełnienia wyroku w trybie i terminie określonym w

art. 351 § 1 KPC. Spółka wnosząca obecnie kasację usiłowała skorzystać z tego

trybu, jednak jej wniosek o uzupełnienie wyroku został odrzucony postanowieniem

Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 4 lutego 1999 r. jako spóźniony, a zażalenie Spółki

na to postanowienie zostało oddalone postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Łodzi z

dnia 24 listopada 1999 r. Wobec treści prawomocnego postanowienia nie zostało

uzyskane orzeczenie, które gdyby było dla strony niekorzystne, mogło być zaskarżo-

ne apelacją. Apelacja od nieistniejącego orzeczenia jest niedopuszczalna, zatem

odrzucenie jej przez Sąd Apelacyjny było zgodne z art. 370 KPC.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 oddalił kasację od postanowienia odrzucającego apelację i na podstawie art. 3938 § 1 KPC odrzucił kasację w pozostałej części.