II UKN 149/00 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 15 grudnia 2000 r.

II UKN 149/00

Umowa między kupującym państwowy zakład podlegający likwidacji, a

Zakładem Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie rozłożenia na raty przejętych, zaległych składek ubezpieczeniowych, mimo że wywiera skutki cywilnoprawne, nie jest podstawą odpowiedzialności nabywcy za składki ubezpieczeniowe nieopłacone przez poprzednika prawnego, którą stanowią art. 40-45

ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych, jednolity

tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.).

Przewodniczący SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Sędziowie SN: Roman

Kuczyński, Jerzy Kuźniar (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2000 r. sprawy z wniosku

Czesława J. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w O.W. o

uregulowanie zobowiązań, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 10 listopada 1999 r. [...]

1) z m i e n i ł zaskarżony wyrok i oddalił apelację organu rentowego,

2) zasądził od pozwanego na rzecz wnioskodawcy kwotę 4000 zł (cztery tysiące) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawca Czesław J. wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń SpołecznychOddział w O.W. z wnioskiem o zwrot lub zaliczenie na poczet bieżących i zaległych

składek na ubezpieczenie społeczne pracowników kwot wpłaconych w latach 1995 1996 z tytułu przejętego zadłużenia wobec Z.U.S. byłych Zakładów Mięsnych w K.,

które nabył od Wojewody K. w drodze umowy sprzedaży z dnia 7 marca 1994 r.

Decyzją z dnia 24 kwietna 1998 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w O.W. stwierdził, że sporna kwota nie stanowi nadpłaty w rozumieniu art. 29 ustawy

z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jednolity tekst : Dz.U. z

1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.), ponieważ wynika ze zobowiązania cywilnoprawnego, z tytułu kupna zadłużonego przedsiębiorstwa, a nie z obowiązku ubezpieczeniowego wnioskodawcy. Warunkiem nabycia likwidowanych Zakładów Mięsnych w K.

było bowiem określone w § 9 umowy sprzedaży zobowiązanie wnioskodawcy do

przejęcia zabezpieczonych hipotecznie długów Przedsiębiorstwa, w tym również wobec ZUS. Na skutek pisma Czesława J. organ rentowy wyraził zgodę na przejęcie

zadłużenia i jego spłatę zgodnie z układem ratalnym z dnia 13 stycznia 1994 r.

W odwołaniu od powyższej decyzji wnioskodawca podniósł, że organ rentowy

nie orzekł w stosunku do niego o odpowiedzialności z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych w trybie art. 40-45 ustawy o zobowiązaniach podatkowych, a obecnie,

na mocy art. 15 tej ustawy, wydanie takiej decyzji byłoby niedopuszczalne, co skutkuje, że wpłacona kwota sporna stanowi nadpłatę i może być zwrócona lub zaliczona

na bieżące zobowiązania ubezpieczeniowe wnioskodawcy z tytułu prowadzonej

działalności.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kaliszu wyrokiem z

dnia 31 marca1999 r. w punkcie 1 zmienił zaskarżoną decyzję i ustalił, że należności

wpłacone przez Czesława J. w okresie od 18 stycznia 1995 r. do 13 listopada 1996 r.

w łącznej kwocie 235 tysięcy złotych z tytułu nie uregulowanych przez byłe Zakłady

Mięsne w K. składek ubezpieczeniowych za pracowników, stanowią nadpłatę w rozumieniu art. 29 tej ustawy.

Z motywów wyroku wynika, że podstawę rozstrzygnięcia Sądu stanowi stwierdzenie wadliwości wpisu hipotecznego. Upoważnienie do rozpatrywania tej kwestii,

Sąd wyprowadził z faktu, że stanowi ona przesłankę do oceny charakteru kwot, jakie

w ramach układu ratalnego wpłacił wnioskodawca oraz że niniejsze postępowanie

toczy się na podstawie przepisów postępowania cywilnego, chociaż dotyczy prawidłowości decyzji administracyjnej.

W ocenie Sądu nie przeszły na wnioskodawcę obciążenia hipoteczne, bowiem

wpis był wadliwy, a organowi rentowemu nie przysługuje hipoteka ustawowa jako

zabezpieczenie zobowiązań pracodawcy z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne pracowników. Zakład Ubezpieczeń Społecznych mógłby żądać zapłacenia należności ubezpieczeniowych byłych Zakładów Mięsnych w K. tylko w formie decyzji wydanej w trybie art. 40 - 45 ustawy o zobowiązaniach podatkowych, bo tylko taka

decyzja powoduje przejście długu ubezpieczeniowego z jednego podmiotu na inny.

Ponieważ należność regulowana była wyłącznie w oparciu o pismo ZUS z dnia 13

stycznia 1993 r. - stanowi nadpłatę jako świadczenie pobrane przez organ nienależnie.

W wyniku apelacji organu rentowego i w jej uwzględnieniu Sąd Apelacyjny w

Łodzi zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie. W ocenie Sądu, sprzedaż zlikwidowanych Zakładów Mięsnych w K. (jako zorganizowanej całości - art. 551 KC) wnioskodawcy, nałożyła na niego obowiązek uregulowania zobowiązań ciążących na tym

zakładzie, w tym z tytułu zaległych składek ubezpieczeniowych. Wnioskodawca , akceptując ten stan rzeczy, wystąpił do organu rentowego z prośbą o odroczenie terminu płatności zobowiązań, zaznaczając, że wyrażenie zgody jest warunkiem podpisania przez niego stosownej umowy sprzedaży. W umowie z dnia 7 marca 1994 r. nabywca Zakładów oświadczył, że zwalnia zbywcę z długów związanych z własnością,

w tym wobec ZUS i przejmuje te długi na warunkach uzgodnionych z wierzycielami.

Zawarcie przez wnioskodawcę porozumienia co do spłaty zobowiązań wobec organu

rentowego miało ten skutek, że między stronami zawiązany został stosunek cywilnoprawny, który nie może być kwalifikowany jako stosunek w rozumieniu prawa ubezpieczeniowego, gdyż w chwili jego nawiązywania wnioskodawca nie był jeszcze właścicielem Zakładów, a więc osobą trzecią w rozumieniu ustawy o zobowiązaniach

podatkowych. Wpłacone na podstawie takiej umowy należności nie mogą być, w

związku z tym, zakwalifikowane jako nadpłata w myśl art. 29 ustawy o zobowiązaniach.

Powyższy wyrok zaskarżył kasacją wnioskodawca i zarzucając naruszenie

prawa materialnego – art. 26 pkt 1 i 6 , 33 , 34 , 35 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst :

Dz.U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.), § 14 ust. 1, § 29 ust.1, § 35 ust.1 i § 49 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia

społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm.), art. 15, 20, 29,40 i 45 ustawy o

zobowiązaniach podatkowych w związku z § 1 pkt 12 rozporządzenia z dnia 16 lutego 1989 r., art. 551 i 519 KC, przez przyjęcie, że po nabyciu przedsiębiorstwa wnioskodawca stał się dłużnikiem cywilnoprawnym ZUS oraz naruszenie prawa procesowego – art. 233 §1 w związku z art. 382 KPC i 328 § 2 KPC, wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji. Według skarżącego, składki ubezpieczeniowe mają charakter publicznoprawny, a więc

stosują się do nich przepisy prawa ubezpieczeniowego nie zaś cywilnego, oznacza

to więc, że obowiązki dotyczące tego rodzaju świadczeń nie mogą być modyfikowane w drodze umów cywilnoprawnych. Wnioskodawca przed nabyciem Zakładów

zwrócił się o wyrażenie zgody na odroczenie terminu płatności z tytułu składek, nie

może to być jednak traktowane jako jego zobowiązanie cywilnoprawne.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Na wstępie należy zauważyć, że według ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o

organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (obecnie już nieobowiązującej ),

Zakład Ubezpieczeń Społecznych określony został jako centralny organ administracji

państwowej, podległy Ministrowi Pracy i Polityki Socjalnej, wykonujący zadania z

zakresu ubezpieczeń społecznych. Związane to było z obowiązującym do dnia 1

stycznia 1999 r. systemem ubezpieczenia społecznego opartym na jednolitym i

scentralizowanym zawiadywaniu zasobem finansowym przeznaczonym na ubezpieczenia. Fundusz Ubezpieczeń Społecznych od dnia 1 stycznia 1987r. był pozabudżetowym funduszem celowym, nie mającym osobowości prawnej, stanowiąc w

związku z tym formę majątku państwowego - majątku Skarbu Państwa. Fakt, że finansowanie ubezpieczeń społecznych następowało z funduszu pochodzącego ze

składek gromadzonych przez podmioty uprawnione do świadczeń, niczego nie zmienia. Jakkolwiek bowiem fundusz celowy jest wyodrębniony z budżetu, to nie jest jednak wydzielony z majątku Skarbu Państwa, ale stanowi jego część (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 grudnia 1999 r., III ZP 17/99 - OSNAPiUS 2000 nr

21, poz. 792 i orzecznictwo tam cytowane). Przytoczenie tych wstępnych uwag dotyczących statusu składek ubezpieczeniowych, wydaje się konieczne w związku ze

stanowiskiem zawartym w uzasadnianiu zaskarżonego wyroku, według którego zastosowaniu w sprawie przepisów art. 40-45 i 29 ustawy o zobowiązaniach podatkowych sprzeciwia się umowa cywilnoprawna zawarta między wnioskodawcą a ZUS w

przedmiocie odroczenia płatności przejętych zobowiązań z tytułu składek ubezpieczeniowych należnych od Zakładów Mięsnych w K. Umowa ta - w ocenie Sądu wskazuje, że przejęte w tym czasie i z takich motywów zobowiązanie wobec ZUS.

nie mieści się w kategoriach prawa ubezpieczeniowego, z konsekwencjami tego polegającymi między innymi na tym, że wpłacone z tego tytułu przez wnioskodawcę

kwoty nie mogą być uznane za nadpłatę w rozumieniu art. 29 ustawy o zobowiąza-

niach podatkowych.

Pogląd ten jest błędny, co trafnie zarzuca kasacja. Umowa zawarta między

sprzedającym a kupującym Zakłady oraz między Zakładem Ubezpieczeń Społecznych a wnioskodawcą może wywierać skutki cywilnoprawne, nie oznacza to jednak,

że to ona właśnie (umowa) stanowi podstawę odpowiedzialności nabywcy za nieopłacone przez poprzednika prawnego składki ubezpieczeniowe. Ze względu na

status składek nie można przyjmować dwutorowości postępowania, polegającej na

tym, że podstawą odpowiedzialności nabywcy (osoby trzeciej) jest albo umowa albo

ustawa, przy czym istnienie umowy wyłącza stosowanie ustawy. Zaległości z tytułu

składek obciążają nabywcę majątku nie dlatego, że strony umowy „ tak się umówiły ”,

ale dlatego, że tak stanowi prawo (por. zawierający podobny pogląd wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 16 lutego 1999 r., II UKN 383/98 - OSNAPiUS 2000 nr 7, poz.

293 – notka).

W tych warunkach podniesiony w kasacji zarzut naruszenia prawa materialnego - art. 29 i 40 - 45 ustawy o zobowiązaniach podatkowych - jest w pełni trafny. W

okolicznościach sprawy nie jest wątpliwe, że organ rentowy nie wydawał ani decyzji

w trybie art. 40 ust. 2 ustawy o zobowiązaniach podatkowych, ani też w trybie art. 45

ust. 1 tej ustawy. W myśl pierwszego z nich, organ rentowy winien przed wydaniem

decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej za zobowiązania podatnika z tytułu składek ubezpieczeniowych dokonać oceny, czy występują okoliczności uzasadniające

odstąpienie od takiego orzeczenia ze względu na zasady współżycia społecznego

lub inne ważne względy społeczno-gospodarcze. Decyzja taka podlega merytorycznej kontroli sądu. Zakres odpowiedzialności osoby trzeciej nabywcy majątku podatnika określony jest w art. 45 ust. 1 powoływanej ustawy, według którego dla zaistnienia

odpowiedzialności nabywcy konieczne jest przyjęcie, że majątek, obrót, przychód lub

dochód z niego, stanowią podstawę opodatkowania (związek normatywny, a nie tylko

formalny ). W tym zakresie obecny skład Sądu Najwyższego podziela stanowiska

zawarte w wyrokach z dnia 7 listopada 1997 r., II UKN 308/97 i II UKN 315 /97

(OSNAPiUS 1998 nr 16, poz. 485 i 490) i przytoczoną w nich argumentację. Ponieważ ten tryb postępowania nie został przez organ rentowy zachowany, należy przyjąć, że wpłaty, dokonane przez wnioskodawcę na poczet zaległości przedsiębiorstwa

państwowego z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, stanowią nadpłatę w rozumieniu art. 29 powołanej ustawy. W rezultacie oznacza to, że stanowisko Sądu

pierwszej instancji było trafne, aczkolwiek częściowo z innych motywów.

W tym więc stanie rzeczy, gdy przy wydaniu zaskarżonego wyroku nie doszło

do naruszenia istotnych przepisów postępowania, a zachodziło jedynie naruszenie

prawa materialnego, Sąd Najwyższy orzekł co do istoty sprawy na podstawie art.

39315 KPC. O kosztach orzeczono po myśli art. 98 KPC, uwzględniając taryfowe wynagrodzenie pełnomocnika wnioskodawcy w postępowaniu kasacyjnym.