II UKN 137/98 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 16 lipca 1998 r.

II UKN 137/98

Nieopłacenie przez rolnika składki w terminie wskutek przewlekłej choroby nie może być traktowane jako usprawiedliwione siłą wyższą (art. 3 ust. 4

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.).

Przewodniczący SSN: Jerzy Kuźniar (sprawozdawca), Sędziowie SN: Maria

Tyszel, Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 16 lipca 1998 r. sprawy z wniosku Janiny D. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w G. o objęcie ubezpieczeniem społecznym, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Gdańsku z dnia 12 grudnia 1997 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 9 września 1997 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Toruniu oddalił odwołanie wnioskodawczyni Janiny D. od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziału Regionalnego w G. z dnia

28 marca 1997 r. ustalającej, iż jej ubezpieczenie społeczne ustało z dniem 1

stycznia 1997 r. w związku z nieuregulowaniem w terminie składki na to ubezpieczenie. W uzasadnieniu Sąd przyjął, że wnioskodawczyni wystąpiła w dniu 7 lutego

1994 r. z wnioskiem o objęcie jej ubezpieczeniem społecznym rolników na podstawie

art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

(jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 71, poz. 342 ze zm.) i ubezpieczeniem tym została

objęta decyzją z dnia 8 lutego 1994 r. W związku z wejściem w życie ustawy z dnia

12 września 1996 r. o zmianie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. (Dz.U. Nr 124, poz.

585) organ rentowy poinformował wnioskodawczynię, że nieopłacenie w terminie

składki jest równoznaczne z odstąpieniem od ubezpieczenia, chyba że obowiązany

do opłacania składki rolnik, wystąpił przed upływem terminu płatności o jego odroczenie, albo gdy nieopłacenie składki w terminie było skutkiem siły wyższej. Termin

płatności składki za I kwartał 1997 r. upłynął 31 stycznia 1997 r., zaś składkę ubezpieczeniową wnioskodawczyni opłaciła 5 lutego 1997 r. W tych warunkach, w dniu 18

marca 1997 r., KRUS wydała decyzję o ustaniu ubezpieczenia na wniosek z dniem 1

stycznia 1997 r. i decyzja ta - jako oparta na przepisie art. 3 ust. 4 ustawy - jest

trafna. W ocenie Sądu, fakt choroby wnioskodawczyni między 20 stycznia a 10

lutego 1997 r. nie może być traktowany jako wpływ siły wyższej usprawiedliwiającej

opóźnienie, tym bardziej, że wszelkie opłaty domowe dokonywane były przez męża

wnioskodawczyni, ona sama zaś, mimo choroby, poruszała się po domu, wykonując

drobne prace.

Rozpoznając apelację wnioskodawczyni Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił ją,

mimo iż uwzględnił zarzut, że Sąd pierwszej instancji z naruszeniem przepisu art.

233 § 1 KPC przyjął za wykazany fakt doręczenia wnioskodawczyni informacji o

skutkach nieopłacenia składki w terminie. Według Sądu „okoliczność ta nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia w przedmiocie trwania ubezpieczenia rolniczego”, skoro

skutek w postaci odstąpienia od ubezpieczenia na wniosek zachodzi z mocy samego

prawa, po stwierdzeniu nieopłacenia składki w terminie, z wyłączeniem sytuacji, gdy

rolnik przed upływem terminu płatności wystąpił o jego odroczenie lub też, gdy nieopłacenie składki było skutkiem siły wyższej.

Powyższy wyrok zaskarżyła kasacją wnioskodawczyni i zarzucając naruszenie

prawa materialnego - art. 3 ust. 3 i 4 ustawy o u.s.r. oraz art. 9 KPA - i przepisów

postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy - art. 227, 232, 233 § 1 i

328 § 2 KPC - przez niewłaściwe zastosowanie, wniosła o jego zmianę i orzeczenie

co do istoty sprawy, bądź o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Według skarżącej, organ rentowy zaniedbał poinformowania wnioskodawczyni

o skutkach nieopłacenia składki w terminie, naruszając art. 9 KPA znajdujący

zastosowanie w stosunkach między ubezpieczonym a organem rentowym, Sąd natomiast bezpodstawnie uznał, że choroba skarżącej (żylaki nóg) nie jest „siłą wyższą”

usprawiedliwiającą nieterminowe opłacenie składek.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Apelacyjny co do nieopłacenia w

terminie przez wnioskodawczynię należnej składki ubezpieczeniowej za pierwszy

kwartał 1997 r. nie są w istocie kwestionowane, podobnie jak fakt korzystania przez

nią z pomocy poradni ZOZ w A.K. w związku z zapaleniem żylaków podudzia lewego

w okresie od 20 stycznia do 10 lutego 1997 r.

Oceny wymaga więc, czy spóźnione opłacenie składki spowodowało skutek w

postaci uznania, że nastąpiło odstąpienie od ubezpieczenia na wniosek, stosownie

do art. 3 ust. 4 i 3a ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25).

Ubezpieczenie przewidziane we wskazanej ustawie może bądź to być obowiązkowe, co wprost z niej wynika (niezależne od woli rolnika) - art. 7 ust. 1 i 16 ust.

1 ustawy, bądź też nastąpić na wniosek rolnika - art. 7 ust. 2 i 16 ust. 2. W przypadku ubezpieczenia na wniosek, osoba, która mu podlega może od niego w każdym

czasie odstąpić - art. 3 ust. 3 - składając stosowne oświadczenie w tej sprawie.

Ustawa stwierdza również, że „Równoznaczne z odstąpieniem od ubezpieczenia na

wniosek jest nieopłacenie w terminie składki, chyba, „że (...) nieopłacenie składki w

terminie było skutkiem siły wyższej” - art. 3 ust. 4 ustawy. Pojęcie „siła wyższa” nie

zostało w ustawie zdefiniowane, jednak na podstawie ugruntowanego orzecznictwa

Sądu Najwyższego można przyjąć, że jest nią działanie zdarzenia zewnętrznego (leżącego poza osobą zobowiązaną), niemożliwego do przewidzenia wobec małego

stopnia prawdopodobieństwa jego pojawienia się w określonej sytuacji i niemożliwego do zapobieżenia jego szkodliwym następstwom. Siłą wyższą w rozumieniu

ustawy, poza zjawiskami przyrody (klęska żywiołowa), może być również wypadek

przy pracy rolniczej lub inny wypadek, w wyniku którego dochodzi do całkowitej niezdolności do pracy lub nagła choroba o gwałtownym przebiegu, która uniemożliwia

wykonywanie normalnych czynności (np. zawał serca). Nie jest nią natomiast przewlekłe schorzenie, tym bardziej gdy nie wiąże się z koniecznością hospitalizacji, której nie można przewidzieć. Przewidziana w przepisie formuła, w myśl której następuje skutek w postaci uznania, że doszło do odstąpienia od ubezpieczenia na wniosek, jest oderwana od braku zawinienia po stronie ubezpieczającego się rolnika, czy

też okoliczności usprawiedliwiających opóźnienie w opłaceniu składki, nie pozwalając

na „przywrócenie terminu”. Wynika to z uznania, że w przypadku przystąpienia przez

rolnika do ubezpieczenia dobrowolnego, bierze on na siebie bezwzględny obowiązek

terminowego uiszczania składek, a uchybienie temu obowiązkowi - nawet

niezawinione - powoduje skutek wynikający z mocy samego prawa. W tej sytuacji,

pouczenie osoby objętej dyspozycją tego przepisu o jego treści nie ma znaczenia dla

wystąpienia skutku, ten bowiem wynika z ustawy. W rozpoznawanej sprawie

opóźnione opłacenie składki nie było wynikiem wystąpienia siły wyższej [...] stąd też

wystąpił skutek w postaci odstąpienia od ubezpieczenia dobrowolnego.

W tym stanie rzeczy, gdy kasacja nie jest oparta na usprawiedliwionych podstawach, należało orzec o jej oddaleniu po myśli art. 39312 KPC.