II UKN 121/97 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 20 maja 1997 r.

II UKN 121/97

1. W przypadku kasacji wniesionej na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z dnia

1 marca 1996 r. o zmianie KPC ... od wyroku, do którego nie zostało sporządzone

pisemne uzasadnienie, Sąd Najwyższy uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje

sprawę do ponownego rozpoznania (art. 39313 § 1 KPC), dokonując stosownej

wykładni prawa (art. 39317 KPC).

2. Niezdolność do pracy ubezpieczonego rolnika powinna być oceniona

względem możliwości jej wykonywania w konkretnym gospodarstwie rolnym (art.

21 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników, jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 71, poz. 342 ze zm.).

Przewodniczący SSN: Maria Tyszel, Sędziowie SN: Józef Iwulski

(sprawozdawca), Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony

Kaszczyszyn, po rozpoznaniu w dniu 20 maja 1997 r. sprawy z wniosku Jana M.

przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w

K. o rentę inwalidzką rolniczą, na skutek kasacji Rzecznika Praw Obywatelskich od

wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z

dnia 24 czerwca 1996 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Rzecznik Praw Obywatelskich, na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 1 marca

1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta

Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu

postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz.189) w związku z art. 417 § 1, 421 § 2 i

422 § 2 KPC wniósł kasację od prawomocnego wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 24 czerwca 1996 r. [...], wydanego

z wniosku Jana M. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia SpołecznegoOddziałowi Regionalnemu w K. o rentę inwalidzką rolniczą. Wyrokowi temu zarzucił: 1)

rażące naruszenie prawa materialnego - art. 21 ust. 1 i 2 oraz art. 22 ust. 1 ustawy z

dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z

1993 r. Nr 71, poz. 342 ze zm.), 2) rażące naruszenie przepisów postępowania - art. 3 §

2, art. 232, art. 233 § 1, 286 i art. 316 § 1 KPC (w brzmieniu obowiązującym w dacie

wyrokowania), 3) naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej. Wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu do

ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu kasacji Rzecznik Praw Obywatelskich podniósł, że Jan M.

domagał się przyznania renty inwalidzkiej rolniczej z tytułu ogólnego stanu zdrowia.

Obwodowa Komisja Lekarska do spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia [...] w K. orzeczeniem z dnia 14 marca 1996 r. uznała wnioskodawcę za długotrwale niezdolnego do

pracy w gospodarstwie rolnym. Wskutek zgłoszenia wadliwości tego orzeczenia przez

wojewódzkiego inspektora orzecznictwa lekarskiego, ubezpieczony został poddany

badaniom przez Wojewódzką Komisję Lekarską do spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia

[...] w K., która orzeczeniem z dnia 27 marca 1996 r. odmówiła uznania wnioskodawcy

za długotrwale niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym. W ocenie tej komisji

stwierdzone schorzenia mogą okresowo powodować niezdolność do pracy, lecz nie

czynią inwalidztwa i całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. W

oparciu o to orzeczenie Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddział

Regionalny w K. decyzją z dnia 3 kwietnia 1996 r. odmówiła prawa do renty inwalidzkiej

rolniczej. Sąd rozpoznając odwołanie wnioskodawcy powołał biegłych lekarzy sądowych

z zakresu neurologii i ortopedii, którym zlecił ustalenie czy skarżący jest długotrwale

niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym. Biegli w swojej opinii z dnia 28 maja 1996

r. stwierdzili u badanego: 1) okresowy zespół bólowy piersiowo-lędźwiowy na tle śladowego skrzywienia oraz drobnych zmian zwyrodnieniowych, 2) torbiel prawego dołu

podkolanowego bez istotnego upośledzenia czynności i 3) miażdżycę, a ponadto zaniki

mięśniowe (mięśnia czworogłowego) uda prawego. Neurolog rozpoznał ponadto zmiany

na dnie oczu odpowiadające nadciśnieniu tętniczemu. Według opinii biegłych

stwierdzony przez nich zespół chorobowy częściowo ogranicza sprawność ruchową i

nie powoduje trwałej niezdolności do pracy w rolnictwie. Zdaniem Rzecznika Praw

Obywatelskich opinia ta prawdopodobnie zadecydowała o treści orzeczenia Sądu,

oddalającego odwołanie wnioskodawcy.

Rzecznik Praw Obywatelskich uważa, że zaskarżony wyrok jest wadliwy, gdyż

stosownie do art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników jedną z przesłanek kwalifikujących rolnika do renty inwalidzkiej

rolniczej jest jego długotrwała niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym. Według

zaś ust. 2 tegoż artykułu rolnika uważa się za długotrwale niezdolnego do pracy w

gospodarstwie rolnym, jeżeli ze względu na pogorszenie się jego stanu zdrowia istnieją

przeciwwskazania do osobistego wykonywania niezbędnych prac w danym

gospodarstwie rolnym w okresie dłuższym niż sześć miesięcy. Dla rozstrzygnięcia

sprawy okolicznościami istotnymi były więc stopień i czas trwania ograniczenia

zdolności do pracy w gospodarstwie rolnym oraz istnienie lub brak lekarskich

przeciwwskazań do osobistego wykonywania przez ubezpieczonego niezbędnych prac

w jego gospodarstwie rolnym. Okoliczności te zatem wymagały szczególnie starannego

wyjaśnienia w postępowaniu sądowym. Biegli lekarze sądowi ustalili, że wnioskodawca

nie jest trwale niezdolny do pracy w rolnictwie. Konkluzja zawarta w ich opinii, na której

oparto rozstrzygnięcie Sądu, budzi w ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich poważne

zastrzeżenia ze względu na przyjęcie przez biegłych innego, niż określono w

przepisach, kryterium oceny niezdolności zainteresowanego do pracy w gospodarstwie

rolnym i ze względu na brak dostatecznego umotywowania wniosków końcowych opinii.

Biegli ocenili stan zdrowia wnioskodawcy pod kątem trwałej niezdolności do pracy w

rolnictwie, gdy tymczasem według art. 21 ust. 1 i 2 i art. 22 ust. 1 ustawy dla przyznania

okresowej renty inwalidzkiej rolniczej wystarcza długotrwała niezdolność rolnika do

pracy, rozumiana jako takie pogorszenie stanu zdrowia, przy którym istnieją

przeciwwskazania do osobistego wykonywania niezbędnych prac w danym

gospodarstwie rolnym w okresie dłuższym niż sześć miesięcy. Do tej kwestii biegli

sądowi nie odnieśli się w ogóle. Ponadto wobec rozbieżnych orzeczeń komisji

lekarskich, różniących się zasadniczo zarówno w zakresie rozpoznanych chorób, jak i w

ocenie ich wpływu na zdolność ubezpieczonego do pracy w gospodarstwie rolnym,

biegli powinni byli odnieść się do tych rozbieżności, wskazać, do którego orzeczenia

ewentualnie się przychylają i uzasadnić swoje stanowisko. Opinia biegłych w ocenie

Rzecznika Praw Obywatelskich budzi także zastrzeżenia z tego powodu, że wbrew

wymaganiu art. 21 ust. 2 ustawy nie odnosi oceny zdolności ubezpieczonego do

wykonywania pracy w warunkach jego gospodarstwa rolnego. Mimo, iż opinia biegłych

nie została należycie i wyczerpująco uzasadniona Sąd nie zlecił biegłym jej

uzupełnienia. Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich Sąd przyjmując wadliwą opinię

biegłych za miarodajną do rozstrzygnięcia, naruszył obowiązujące w dacie wyrokowania

art. art. 3 § 2, 232, 233 § 1, 286 i 316 § 1 KPC. Zaniechanie przez Sąd zarządzenia

uzupełnienia opinii biegłych pod kątem ewentualnego istnienia długotrwałej (czasowej)

niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym uniemożliwiło prawidłową ocenę uprawnień skarżącego do renty inwalidzkiej rolniczej. Według ocen wyrażonych w kasacji,

Sąd naruszył również interes Rzeczypospolitej Polskiej, ponieważ bez należytego

wyjaśnienia sprawy odmówił ubezpieczonemu środków egzystencji w postaci

świadczenia rentowego przewidzianego prawem. Wyrok ten podważa więc także

konstytucyjną zasadę państwa prawnego i zaufania obywateli do jego organów, a w

szczególności do organów wymiaru sprawiedliwości. Uzasadnia to uwzględnienie

kasacji mimo upływu sześciu miesięcy od uprawomocnienia się zaskarżonego wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja wniesiona na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o

zmianie KPC ... podlega rozpoznaniu na podstawie przepisów tego Kodeksu po

nowelizacji, z tym, że może się ona powoływać na podstawy i być wniesiona w terminie

przewidzianym dla rewizji nadzwyczajnej. Zgodnie więc z przepisem art. 393 11 KPC Sąd

Najwyższy rozpoznaje taką kasację w jej granicach i jest związany stanem faktycznym

stanowiącym podstawę wydania zaskarżonego orzeczenia (argument z art. 39315 KPC).

Przez stan faktyczny stanowiący podstawę wydania zaskarżonego orzeczenia należy

rozumieć ustalone przez sąd rozpoznający sprawę w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku okoliczności faktyczne wynikające z przeprowadzonego postępowania

dowodowego. W przypadku kasacji wniesionej na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z

dnia 1 marca 1996 r. występuje szczególna sytuacja, w której możliwe jest zaskarżenie

wyroku, do którego nie zostało sporządzone pisemne uzasadnienie. Bez tego uzasadnienia nie jest możliwe ustalenie jaki był stan faktyczny sprawy, stanowiący podstawę

jego wydania. Tym samym Sąd Najwyższy nie ma żadnej możliwości ocenić jakie są

ustalenia faktyczne Sądu rozpoznającego sprawę i czy zostały one dokonane bez

naruszenia przepisów postępowania. W tej sytuacji Sąd Najwyższy nie ma innej

możliwości rozstrzygnięcia jak tylko, zgodnie z przepisem art. 39313 § 1 KPC, uchylić

zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania z poczynieniem

stosownej wykładni prawa (art. 39317 KPC).

W zakresie tej wykładni należy w pełni podzielić poglądy zaprezentowane przez

Rzecznika Praw Obywatelskich w kasacji. W szczególności należy zwrócić uwagę na

nie budzące większych wątpliwości przesłanki nabycia prawa do renty inwalidzkiej

rolniczej, wynikające z art. 21 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 71, poz. 342 ze

zm.). Zgodnie z tymi przepisami renta inwalidzka rolnicza przysługuje ubezpieczonemu,

który jest długotrwale niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym. Ubezpieczonego

uważa się przy tym za długotrwale niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym, jeżeli

ze względu na pogorszenie się jego stanu zdrowia istnieją przeciwwskazania do

osobistego wykonywania niezbędnych prac w danym gospodarstwie rolnym w okresie

dłuższym niż 6 miesięcy. Z przepisu tego wynika przede wszystkim, że wystarczająca

jest długotrwała (dłuższa niż 6 miesięcy) niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym,

a więc nie jest konieczna trwała niezdolność do pracy. Nadto nie chodzi o niezdolność

do pracy w rolnictwie czy jakimkolwiek gospodarstwie rolnym, lecz decydujące jest

stwierdzenie niezdolności do pracy w konkretnym gospodarstwie rolnym ubezpieczonego. W wyroku z dnia 13 października 1995 r., II URN 5/95 (Prokuratura i PrawoOrzecznictwo 1996 nr 4 poz. 49) Sąd Najwyższy stwierdził między innymi, że

ubezpieczony musi być uznany za długotrwale niezdolnego do pracy w gospodarstwie

rolnym, przy czym występuje to w sytuacji, gdy z uwagi na stan zdrowia istnieją

przeciwwskazania do osobistego wykonywania niezbędnych prac w danym

gospodarstwie rolnym w okresie dłuższym niż 6 miesięcy. Jeszcze wyraźniej kwestię tę

sformułował Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z dnia 29 kwietnia 1994 r., III AUr

130/94 (OSP 1995 z. 1 poz. 19 z glosą B. Wierzbowskiego), stwierdzając, iż użyte w

art. 21 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

(Dz.U. z 1991 r. Nr 7, poz. 24) sformułowanie, że ubezpieczonego uważa się za trwale

niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym, jeżeli ze wzgledu na pogorszenie stanu

zdrowia istnieją przeciwwskazania do osobistego wykonania niezbędnych prac w

danym gospodarstwie przez okres przekraczający 6 miesięcy. Oznacza to, że ta

niezdolność do pracy winna być oceniona w stosunku do konkretnego gospodarstwa.

W pełni też należy podzielić poglądy Rzecznika Praw Obywatelskich co do

zakresu zlecenia przeprowadzenia oceny w opinii biegłych, co do okoliczności

podlegających opiniowaniu i sposobu uzasadnienia tej opinii, w szczególności co do

konieczności odniesienia się do orzeczeń zapadłych w komisjach do spraw inwalidztwa

i zatrudnienia. Uwzględnieniu kasacji nie stoi na przeszkodzie przekroczenie terminu

określonego w art. 421 § 2 KPC (przed zmianą), gdyż jak słusznie wywiedziono w

kasacji, odmowa przyznania renty inwalidzkiej rolniczej, bez należytego wyjaśnienia

sprawy, podważa konstytucyjną zasadę państwa prawnego i zaufania obywateli do jego

organów, a w szczególności do organów wymiaru sprawiedliwości.

Wobec powyższego na podstawie wskazanych przepisów orzeczono jak w

sentencji.