II UKN 12/98 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 23 kwietnia 1998 r.

II UKN 12/98

Przepisy art. 8 ust. 3 ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. o niektórych warunkach funkcjonowania ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i

członków ich rodzin w 1990 r. (Dz.U. Nr 14, poz. 90 ze zm.) w związku z art. 4

ust. 2 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy

o podatku rolnym (Dz.U. Nr 10, poz. 53 ze zm.) wymagały przekazania prowadzonego gospodarstwa rolnego przez ubezpieczonego rolnika pod rządem

tych ustaw w celu uzyskania uprawnień do zbiegających się świadczeń emerytalno-rentowych.

Przewodniczący SSN: Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Maria Mańkowska, Andrzej Kijowski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 23 kwietnia 1998 r. sprawy z wniosku

Brygidy i Edwarda L. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddział Regionalny w G. o rentę inwalidzką rolniczą, na skutek kasacji wnioskodawców

od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z

dnia 22 sierpnia 1997 r. [...]

1. o d d a l i ł kasację,

2. zasądził od Skarbu Państwa (kasa Sądu Apelacyjnego w Gdańsku) na

rzecz adwokata Włodzimierza B. kwotę 10 złotych tytułem zwrotu kosztów nie opłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku wyrokiem

z dnia 22 sierpnia 1997 r. oddalił apelację Brygidy i Edwarda L. od wyroku Sądu

Wojewódzkiego w Gdańsku Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z siedzibą w

Gdyni z dnia 11 marca 1997 r. [...], oddalającego odwołanie wnioskodawców od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w G. z dnia 28 września 1990 r.,

odmawiającej przyznania emerytalnych świadczeń rolniczych w zbiegu z przysługującymi wnioskodawcom emeryturami pracowniczymi.

Sąd Apelacyjny ustalił, że wnioskodawcy, pobierający emerytury pracownicze,

złożyli w dniu 8 czerwca 1990 r. w organie rentowym wniosek o przyznanie im emerytalnych świadczeń rolniczych, których im odmówiono decyzją z dnia 28 września

1990 r., wskazując na niespełnienie ustawowych przesłanek do ich przyznania. Odwołania wnioskodawców z dnia 21 listopada 1990 r. od tej decyzji organ rentowy

przekazał do sądu dopiero w dniu 21października 1996 r., wcześniej prowadząc długotrwałe postępowanie wyjaśniające. W sprawie tej sądy ustaliły, że wnioskodawcy

w dniu 31 sierpnia 1988 r. wydzierżawili na okres 10 lat prowadzone gospodarstwo

rolne. Ustawowa regulacja, zmieniająca brzmienie art. 2 pkt 6 ustawy z dnia 14

grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich

rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm.), umożliwiająca uzyskanie rolniczych uprawnień emerytalnych za przekazanie w takiej formie gospodarstwa rolnego, została wprowadzona przepisem art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1990 r.

o niektórych warunkach funkcjonowania ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin w 1990 r. (Dz.U. Nr 14, poz. 90) i zaczęła obowiązywać dopiero od dnia 1 stycznia 1990 r. Co do zasady - według stanu prawnego w

dacie złożenia wniosku przez wnioskodawców - w przypadku zbiegu uprawnień do

rolniczej emerytury lub renty z prawem do świadczeń emerytalno-rentowych przewidzianych w odrębnych przepisach o ubezpieczeniu społecznym lub o zaopatrzeniu

emerytalnym przysługiwał wówczas wybór jednego tylko ze zbiegających się świadczeń (art. 35 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.). Jedynie wyjątkowo prawo do

zbiegających się świadczeń przysługiwało osobom, które złożyły wniosek o przyznanie prawa do świadczenia rolniczego do dnia 30 czerwca 1990 r. i przekazały gospodarstwo rolne do dnia 31 grudnia 1990 r. Zasady takie wynikały z regulacji prawnej

zawartej w art. 4 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o

podatku rolnym (Dz.U. Nr 10, poz. 53) w związku z art. 8 ust. 3 ustawy z 24 lutego

1990 r. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, który podzielił interpretację Sądu pierwszej

instancji, przyznanie i wypłata świadczeń w zbiegu dopuszczalne było tylko dla

rolników, którzy przekazali gospodarstwo rolne pod rządem obowiązywania

powołanych przepisów, tj. w okresie od dnia 1 stycznia 1989 r. do dnia 31 grudnia

1990 r. i złożyli wniosek o przyznanie świadczenia rolniczego do 30 czerwca 1990 r.

Skoro wnioskodawcy wydzierżawili swoje gospodarstwo rolne wcześniej, bo w 1988

r., a ówczesne regulacje prawne nie dawały uprawnień rolniczych uprawnień

emerytalnych z tytułu takiego przekazania gospodarstwa rolnego, to nie można było

przyznać im tych uprawnień na podstawie przepisów obowiązujących od 1 stycznia

1990 r. Sąd Apelacyjny dodatkowo wskazał, iż po wydzierżawieniu gospodarstwa

rolnego w 1988 r. wnioskodawcy nie opłacali już składek na rolnicze ubezpieczenie

społeczne, przeto nie byli objęci tym rodzajem ubezpieczenia społecznego, a w

konsekwencji nie mogli nabyć prawa do rolniczych świadczeń emerytalnych na

podstawie przepisów obowiązujących po 1 stycznia 1990 r.

W kasacji wnioskodawcy domagali się orzeczenia kasatoryjnego, podnosząc

zarzuty naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię „art. 6 i 7 KC, 234

KPC, art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. o niektórych warunkach funkcjonowania

ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i ich rodzin w 1990 r., art. 3 KC

oraz art. 392 § 1, 3931 pkt 1 i 2 KPC” oraz art. 4 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. Zdaniem skarżących przekazanie w 1988 r. gospodarstwa rolnego w drodze umowy

najmu, będącej w istocie rzeczy umową dzierżawy, wypełniało przesłankę przekazania tego gospodarstwa przed dniem 1 stycznia 1991 r., co uprawniało wnioskodawców do nabycia uprawnień zbiegowych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Wstępnie i dla porządku należało podkreślić, że określone ogólnie w art. 393 1

KPC podstawy kasacyjne mogą być oparte na zarzutach naruszenia przepisów

prawa materialnego lub procesowego, które w sprawie znajdowały zastosowanie. W

rozpoznawanej sprawie z zakresu prawa ubezpieczeń społecznych, którego przepisy

zaliczają się do norm prawa bezwzględnie obowiązującego, generalnie nie mają zastosowania przepisy Kodeksu cywilnego (poza wyjątkowym przypadkiem wyraźnego

odesłania w zakresie obowiązku zapłaty odsetek ustawowych do przepisów prawa

cywilnego przez art. 38 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych - tekst jednolity: Dz. U. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze

zm.). Brak podstaw prawnych do uwzględnienia zarzutów kasacyjnych naruszenia

norm Kodeksu cywilnego w sprawie z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Niezrozumiały okazał się kasacyjny zarzut naruszenia art. 234 KPC, dotyczącego wiążącego charakteru wzruszalnych domniemań prawnych, ponieważ przepis

ten nie zalicza się do norm prawa materialnego, a tylko taka była wskazana podstawa kasacji, która ponadto nie określiła na czym polegało istotne naruszenie tego

przepisu prawa procesowego.

Oceniając merytorycznie zarzuty kasacji należało odnieść się do poglądu

skarżących, że wydzierżawienie przez nich w 1988 r. gospodarstwa rolnego - stosownie do treści art. 6 pkt 1 ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. - było równoznaczne z

przekazaniem tego gospodarstwa - według zmienionego z dniem 1 stycznia 1990 r.

zakresu legalnej definicji przekazania gospodarstwa rolnego z art. 2 pkt 6 ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. Tymczasem wydzierżawiając gospodarstwo rolne osobie

trzeciej w dniu 31 sierpnia 1988 r. wnioskodawcy nie nabyli uprawnień do rolniczych

świadczeń emerytalnych lub rentowych, albowiem nie spełniali wówczas koniecznej

przesłanki do nabycia takich praw - w postaci przekazania gospodarstwa rolnego

wyłącznie następcy bądź Państwu w drodze umowy lub wywłaszczenia (art. 15 ust. 1

i 3 oraz art. 16 ust. 1 i 3 ustawy z 14 grudnia 1982 r.). Nadto w następstwie ówczesnego wydzierżawienia gospodarstwa rolnego wnioskodawcy przestali prowadzić to

gospodarstwo, przez co utracili status prawny rolników, prowadzących gospodarstwo

rolne na gruntach stanowiących ich własność lub będących w ich posiadaniu, a w

konsekwencji przestali podlegać już ustawowemu obowiązkowemu ubezpieczeniu

społecznemu rolników indywidualnych, które obejmowało wyłącznie rolników prowadzących gospodarstwo rolne (art. 2 pkt 1a w związku z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia

14 grudnia 1982 r.). Wyrażało się to w niekwestyjnym niepłaceniu składek na rolnicze ubezpieczenie społeczne po wydzierżawieniu gospodarstwa rolnego. Nadto od 1

stycznia 1989 r., tj. od dnia wejścia w życie ustawy zmieniającej z dnia 24 lutego

1989 r. (art. 1 pkt 2) - według nowego brzmienia art. 3 ust. 2 pkt 2 ustawy z 14 grudnia 1982 r. wnioskodawcy nie podlegali już ex lege ubezpieczeniu społecznemu rolników indywidualnych jako osoby mające ustalone prawo do pracowniczych świadczeń emerytalno-rentowych.

W takich okolicznościach wnioskodawcy, którzy po wydzierżawieniu gospodarstwa rolnego nie podlegali dalszemu ubezpieczeniu społecznemu rolników indywidualnych, nie mogli skutecznie powoływać się na modyfikacje legislacyjne wynikające z poszerzenia legalnej definicji przekazania gospodarstwa rolnego dla celów

nabycia rolniczych świadczeń emerytalno-rentowych (art. 2 pkt 6 ustawy z 14 grudnia

1982 r.), wprowadzonej z dniem 1 stycznia 1990 r. na podstawie art. 6 pkt 1 w

związku z art. 12 ustawy z 24 lutego 1990 r. Zresztą już z literalnego brzmienia art. 8

ust. 3 ustawy z dnia 24 lutego 1990 r. w związku z art. 4 ust. 2 ustawy z 24 lutego

1989 r. wynikał warunek przekazania prowadzonego gospodarstwa rolnego pod rządem tych ustaw, tj. w okresie od dnia 1 stycznia 1989 r. (art. 10 ustawy z 24 lutego

1989 r.) do dnia 31 grudnia 1990 r. (art. 8 ust. 3 ustawy z 24 lutego 1990 r.) - przez

osobę legitymującą się statusem ubezpieczonego rolnika. Skoro jednak po 31

sierpnia 1988 r. wnioskodawcy nie mieli statusu prawnego ubezpieczonym rolników,

to nie mogli po tej dacie nabyć prawa do rolniczych świadczeń emerytalnych, albowiem przestali podlegać regulacjom prawnym ustawy ustaw o ubezpieczeniu społecznym rolników.

Mając powyższe na uwadze kasacja podlegała oddaleniu na podstawie art.

KPC.