II UK 89/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UK 89/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 1 września 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku Jana K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi we W.

o składki na ubezpieczenie społeczne

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 1 września 2010 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 sierpnia 2009 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział we W. z dnia 24

października 2006 r. Jan K. jako prezes zarządu poniósł odpowiedzialność osobistą

za zaległości „Przedsiębiorstwa G. " spółka z o.o. z siedzibą w W., z tytułu

nieopłaconych składek za okres od października 2001 r. do sierpnia 2002 r. na:

ubezpieczenia

społeczne

w

kwocie

należności

głównej

198.702,08

zł,

ubezpieczenie zdrowotne w kwocie należności głównej 45.110,47 zł, Fundusz

Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w kwocie należności

głównej 17.093,12 zł, wraz należnymi odsetkami liczonymi od kwoty należności

głównej na zasadach i wysokości określonych w przepisach podatkowych.

Wyrokiem z dnia 26 czerwca 2007 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił odwołanie.

Na skutek apelacji wniesionej przez wnioskodawcę Sąd Apelacyjny

wyrokiem z dnia 27 marca 2008 r. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał

Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania za obie instancje.

Sąd Okręgowy przy ponownym rozpoznaniu wyrokiem z dnia 3 marca 2009

r. zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział we W. z dnia 24

października 2006 r. w ten sposób, że zwolnił Jana K. od odpowiedzialności za

zaległości „Przedsiębiorstwa G. " Sp. z o.o. z tytułu nieopłaconych składek na

ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od października 2001 r. do

sierpnia 2002 r. wraz z odsetkami i zasądził od organu rentowego na rzecz

wnioskodawcy kwotę

7.200

złotych

tytułem

zastępstwa

procesowego. W

uzasadnieniu wyroku Sąd Okręgowy argumentował, iż zgromadzony materiał

dowodowy uzasadniał twierdzenie, że organ rentowy nie wykazał bezskuteczności

egzekucji przeciwko spółce. W niniejszej sprawie postępowanie przeprowadzone

przez organ rentowy dotyczyło wyłącznie rachunków bankowych dłużnika. Jak

wynika natomiast ze zgromadzonego materiału dowodowego, spółka „PG" miała

majątek w postaci środków trwałych oraz wierzytelności, które zostały nawet

zabezpieczone, jednak ZUS nie podjął czynności mających na celu zaspokojenie

się z zabezpieczonych praw. Tym samym Sąd stwierdził, że organ rentowy miał

wszelkie środki do zaspokojenia swoich należności, jednak nie wykazał w tym

względzie dostatecznej staranności, ograniczając się wyłącznie do egzekucji z

rachunków bankowych, która okazała się jedynie w części skuteczna. Mając

powyższe na uwadze Sąd Okręgowy uznał, że organ rentowy nie wykazał

pierwszego i podstawowego warunku dla ustalenia odpowiedzialności członków zarządu spółki na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej, czyli stwierdzenia

bezskuteczności egzekucji.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację

organu rentowego w uzasadnieniu wskazując, że istota sporu w niniejszej sprawie

sprowadzała się do ustalenia, czy w sprawie zaistniały przesłanki do obciążenia

wnioskodawcy subsydiarną odpowiedzialnością za zobowiązania spółki z tytułu

nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Zgodnie bowiem z treścią

przepisu art. 31 ustawy z dnia 13 października 1998 roku o systemie ubezpieczeń

społecznych (Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.) do należności z tytułu składek

stosuje się odpowiednio wymienione w nim przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997

r. Ordynacja podatkowa (Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) - w tym art. 116 § 1

tej ustawy. Sąd stwierdził, że redakcja przepisu art. 116 § 1 ordynacji podatkowej zarówno w jego poprzednim jak i obecnym brzmieniu, przytoczonym przez Sąd

pierwszej instancji - wyraźnie wskazuje, iż w pierwszej kolejności należy badać, czy

miała

miejsce

bezskuteczność

egzekucji

prowadzonej

przeciwko

spółce.

Wykazanie bezskuteczności egzekucji może nastąpić poprzez postanowienie o

umorzeniu postępowania ze względu na bezskuteczność egzekucji w toku

egzekucji administracyjnej lub sądowej ale i w innej formie - na podstawie

okoliczności wynikających z czynności przeprowadzonych w postępowaniu

egzekucyjnym, ale udowodnienie tej przesłanki należy do wierzyciela, tak jak

wykazanie okoliczności pełnienia obowiązków członka zarządu w czasie powstania

zobowiązania składkowego, które przerodziło się w zaległość składkową. Decyzja

wydana bez uprzedniego stwierdzenia bezskuteczności egzekucji w toku

postępowania egzekucyjnego narusza przepis art. 116 § 1 Ordynacji w związku z

art. 31 ustawy systemowej. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej

sprawy Sąd Apelacyjny wskazał, iż prawidłowo Sąd Okręgowy uznał, iż organ

rentowy nie wykazał tak rozumianej bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce.

Nie mogły bowiem czynności egzekcyjnych zastąpić czynności zabezpieczające i

złożenie wniosku o upadłość. Słusznie podkreślił Sąd Okręgowy, że spółka „PG"

posiadała inny majątek (środki trwałe, wierzytelności) które pozwoliłyby na

zaspokojenie należności ZUS. W szczególności podkreślić należy, iż wartość

środków trwałych przejętych przez syndyka masy upadłości przewyższała

wysokość należnych ZUS wierzytelności. Z ustaleń stanu faktycznego sprawy,

a w szczególności z zeznań świadka Adama J. i akt postępowania upadłościowego

wynikało, iż większość środków trwałych została sprzedana po 4 latach po niskiej

cenie. Nie sposób też było podzielić zarzutu wyrażonego w apelacji organu

rentowego,

iż

organ

dokonał

wszelkich

czynności

zmierzających

do

wyegzekwowania składek. Co prawda ZUS dokonał zarówno zajęcia rachunków

bankowych spółki - jak również złożył u właściwego Naczelnika Urzędu

Skarbowego trzy tytuły egzekucyjne, jednak należało zważyć, że tytuły te zostały

złożone w dniach 3 września i 11 października 2001 r. oraz 18 września 2002 r.

Pierwsze dwa tytuły obejmowały należności sprzed okresu, kiedy wnioskodawca

został prezesem zarządu spółki, trzeci z nich natomiast datuje się na okres po

złożeniu wniosku o ogłoszenie upadłości - 6 czerwca 2002 r. Upadłość ogłoszono w

dniu 18 września 2002 r. Ostatecznie więc słusznie uznał Sąd Okręgowy, iż ZUS

nie wykazał podstawowej przesłanki odpowiedzialności zarządu za zobowiązania

spółki tzn. nie wykazał bezskuteczności egzekucji.

Organ rentowy w skardze kasacyjnej wniesionej od wyżej wskazanego

wyroku Sądu Apelacyjnego zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 116 § 1 ustawy z dnia 29

sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa w związku z art. 31 i art. 32 ustawy z dnia

13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych polegającym na

przyjęciu przez Sądy pierwszej oraz drugiej instancji stanowiska, że termin

bezskuteczność egzekucji dotyczy wyłącznie bezskuteczność egzekucji tzw.

singularnej, zamiast również uniwersalnej (błędna wykładnia prawa materialnego),

a w konsekwencji zaprzeczeniu związku zachodzącego między ustalonym stanem

faktycznym a hipotezą zastosowanej normy prawnej objawiającym się w tym, że

pomimo

poczynionych

ustaleń

w

ramach

postępowania

dowodowego,

wskazujących, iż należności składkowe Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział

we W. nie zostały faktycznie uzyskane w całości od zobowiązanego podmiotu „Przedsiębiorstwa G. " sp. z o.o. w ramach administracyjnego postępowania

egzekucyjnego (egzekucji singularnej), jak również w postępowaniu upadłościowym

(egzekucji uniwersalnej) Sąd Apelacyjny , jak i Sąd Okręgowy nie stwierdził

wystąpienia konstytutywnej przesłanki bezskuteczności egzekucji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna organu rentowego okazała się uzasadniona w kwestii

udowodnienia

bezskuteczności egzekucji. Przepis art. 116 § 1 Ordynacji

podatkowej nie ustanawia wprost obowiązku wierzyciela do udowodnienia

bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce przez wskazanie przeprowadzenia

postępowania egzekucyjnego. W przypadku, gdy istnieją oczywiste powody do

stwierdzenia, że postępowanie egzekucyjne nie przyniesie oczekiwanego skutku,

bezskuteczność egzekucji może być dowodzona również w inny sposób.

Oczywiście, najprostszym środkiem zmierzającym do celu jest wydanie - w

uzasadnionych

przypadkach

-

postanowienia

egzekucyjnego

przeprowadzonego

na

o

podstawie

umorzeniu

postępowania

tytułu

wykonawczego

wystawionego zalegającemu podatnikowi. Przesłankę do umorzenia postępowania

egzekucyjnego - z uwagi na brak majątku - zawiera przepis art. 59 § 2 ustawy o

postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Zgodnie z nim, postępowanie

egzekucyjne może być umorzone w przypadku stwierdzenia, że w postępowaniu

egzekucyjnym

dotyczącym

należności

pieniężnej

nie

uzyska

się

kwoty

przewyższającej wydatki egzekucyjne. Mając jednak na względzie, iż wierzyciel nie

musi wykazywać, że wyczerpano wszystkie możliwe sposoby egzekucji, możliwe

byłoby pod pewnymi warunkami zwolnienie organu rentowego z obowiązku

uprzedniego wszczęcia postępowania egzekucyjnego wobec spółki zanim wyda

decyzję na zasadzie art. 116 Ordynacji podatkowej, na podstawie której żądać

będzie spełnienia długu od osób trzecich. Zasadne to będzie w sytuacji, gdy na

podstawie innych dowodów przeprowadzonych poprzez właściwy organ w

postępowaniu, które tak jak postępowanie egzekucyjne za podstawowy cel stawia

zaspokojenie wierzycieli zostanie wykazane, że oczywista jest niemożność

przeprowadzenia skutecznej egzekucji z majątku spółki. Powyższe nie jest jednak

równoznaczne z sytuacją, gdy organ rentowy sam ocenia, iż z braku majątku spółki

egzekucja jest bezskuteczna. Uznanie egzekucji za bezskuteczną zatem może

nastąpić także w przypadku, kiedy na przykład w postępowaniu upadłościowym:

- oddalono wniosek o ogłoszenie upadłości zgodnie z przepisem art. 13 § 1

ustawy - Prawo upadłościowe (sąd oddala wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli

majątek dłużnika oczywiście nie wystarcza nawet na zaspokojenie kosztów

postępowania, sąd może również oddalić wniosek w razie stwierdzenia, że

przedmioty majątkowe wchodzące w skład majątku dłużnika są obciążone

zastawem, zastawem rejestrowym lub hipoteką, a pozostały jego majątek nie

wystarcza nawet na zaspokojenie kosztów postępowania). W wyroku z 7 maja 1997

r. sygn. akt II CKN 117/97, LEX nr 50806, Sąd Najwyższy wyraźnie wskazał, że

„przy określaniu właściwego czasu dla wystąpienia o otwarcie postępowania

układowego względnie o ogłoszenie upadłości (...) należy uwzględnić funkcje

ochronne tych postępowań wobec wierzycieli, nie może to zatem być moment, w

którym wniosek o upadłość musi zostać oddalony, bo majątek dłużnika nie

wystarcza nawet na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego",

- umorzono postępowanie z powodu braku środków na koszty postępowania

zgodnie z przepisem art. 218 § 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe (sąd umarza

postępowanie upadłościowe, gdy się okaże, że majątek pozostały po wyłączeniu z

niego przedmiotów majątkowych dłużnika obciążonych hipoteką, zastawem,

zastawem rejestrowym lub wpisem do rejestru statków nie wystarcza nawet na

zaspokojenie kosztów postępowania),

- wierzyciel nie uzyskał pełnego zaspokojenia w wyniku zakończenia

postępowania upadłościowego. Oczywiście można powyższy katalog rozszerzyć o

inne zdarzenia prawne, które jednak muszą posiadać wspólną cechę w postaci

ustalenia niemożności zaspokojenia wierzyciela w oparciu o procedury ustalone

przepisami prawa.

Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że w sytuacji, gdy w ogóle nie

wszczęto postępowania egzekucyjnego a bezskuteczność egzekucji nie została

ustalona w innym przewidzianym prawem postępowaniu, nie można tak

stwierdzonej bezskuteczności uznać, iż spełnia ona wymogi z art. 116 Ordynacji

podatkowej - tj. powoduje stan w którym nie ma jakichkolwiek wątpliwości, iż nie

zachodzi

żadna

możliwość

zaspokojenia

egzekwowanej

wierzytelności

z

jakiejkolwiek części majątku spółki. Taką pewność daje zaś tylko wszczęcie

postępowania egzekucyjnego. Przedstawiona interpretacja spełnia przy tym funkcję

gwarancyjną,

zabezpieczającą

osobę

trzecią

przed

przedwczesnym

i

nieuzasadnionym orzeczeniem jej odpowiedzialności za zaległości podatkowe

(składkowe) spółki. Jeżeli chodzi zaś o problem możliwości wykazywania

bezskuteczności egzekucji już po wszczęciu postępowania egzekucyjnego,

zaaprobować należy pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego wynikający z

uchwały siedmiu sędziów z dnia 8 grudnia 2008 r., II FPS 6/08 (POP 2009 nr 1,

poz. 21), że dowodem na tę okoliczność nie musi być wydane po przeprowadzeniu

postępowania egzekucyjnego przez organ egzekucyjny postanowienie o umorzeniu

egzekucji z uwagi na jej bezskuteczność. Stan bezskuteczności egzekucji może

być bowiem stwierdzony w toku egzekucji administracyjnej lub sądowej, czego

konsekwencją jest, zgodnie z art. 71 § 1 u.p.e.a. i art. 913 § 1 k.p.c., możliwość

zwrócenia się przez organ egzekucyjny (lub wierzyciela w toku egzekucji sądowej)

do sądu o nakazanie dłużnikowi wyjawienia majątku.

Mając

na

uwadze

powyższe

rozważania

oraz

ustalenia

faktyczne

poczynione w niniejszej sprawie, a mianowicie: wystąpienie organu rentowego w

dniu 6 czerwca 2002 r. z wnioskiem o upadłość spółki, co w konsekwencji - w

wyniku przeprowadzonego postępowania upadłościowego - doprowadziło jedynie

do zaspokojenia w części wierzytelności organu rentowego (uległy zaspokojeniu

wierzytelności według kategorii IIA w 100% - w kwocie 205.175 złotych, w kategorii

III w 10,48% - w kwocie 32.110,05 złotych. Natomiast nie zostały zaspokojone

wierzytelności według kategorii VI w łącznej kwocie 72.032,35 złotych oraz według

kategorii VII w kwocie 86.521,60 złotych) należy zgodzić się z stanowiskiem

zaprezentowanym

w skardze

kasacyjnej,

że

w

związku

z okolicznością

zakończenia postępowania upadłościowego do dnia wydania zaskarżonej przez

Jana K. decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział we W., organ rentowy

wydając konstytutywną decyzję o odpowiedzialności wnioskodawcy w zgodzie z

treścią art. 116 § 1 ordynacji podatkowej wykazał, że egzekucja z majątku spółki

okazała się ostatecznie bezskuteczna, bowiem został spieniężony przez syndyka

upadłości „Przedsiębiorstwa G. " sp. z o.o. cały jej majątek, a pomimo tego

wierzyciel

(organ

rentowy)

nie

uzyskał

wszystkich

przypadającej

jemu

wierzytelności w postaci należności składkowych. Wskazać należy zatem, że

bezskuteczność egzekucji w myśl art. 116 powołanej ustawy została wykazana.

Kwestią ponownego postępowania w niniejszej sprawie jest ustalenie, czy zostały

spełnione dalsze przesłanki wymienione w wyżej wskazanym przepisie, od których

uzależniona został odpowiedzialność osób trzecich za długi spółki kapitałowej.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.