II UK 88/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UK 88/10

POSTANOWIENIE

Dnia 1 września 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku H. B.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

o bezczynność w sprawie stwierdzenia nieważności wydania decyzji,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 1 września 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Apelacyjnego […] z dnia 6

lipca 2009 r.,

uchyla

zaskarżone

postanowienie

i

poprzedzające

je

postanowienie Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 26 września 2008 r. i przekazuje sprawę

temu

Sądowi

do

rozpoznania

i

orzeczenia

o

kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawca w dniu 20 czerwca 2008 r. złożył pismo zatytułowane

„Odwołanie-Zażalenie", w którym wskazał, że wnosi skargę na bezczynność

Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie niewydania przez niego de-

cyzji stwierdzającej nieważność decyzji z dnia 6 sierpnia 2002 r. w przedmiocie

odmowy przyznania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy.

Postanowieniem z dnia 25 września 2008 r. Sąd Okręgowy odrzucił

odwołanie wnioskodawcy H. B. wskazując, że sprawa nie należy do sprawy z

zakresu ubezpieczeń społecznych, a decyzja z dnia 6 sierpnia 2002 r. jest

prawomocna.

Zażalenie na powyższe postanowienie złożył wnioskodawca, zarzucając

rozstrzygnięciu Sądu Okręgowego liczne uchybienia – między innymi brak zdolności

sądowej i procesowej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, brak należytego

umocowania pełnomocnika organu rentowego, sprzeczny z przepisami skład

orzekający, pozbawienie wnioskodawcy możności ochrony jego praw. Wskazując na

te zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i uwzględnienie

jego skargi na bezczynność z dnia 20 czerwca 2008 r. oraz zasądzenie kosztów

postępowania.

Postanowieniem z dnia 6 lipca 2009 r. Sąd Apelacyjny oddalił zażalenie, w

uzasadnieniu stwierdzając, że przedmiotem postępowania przed sądem pracy i

ubezpieczeń społecznych może być wyłącznie odwołanie od decyzji organu

rentowego, jak również odwołanie w przypadku niewydania decyzji przez organ

rentowy w terminie 2 miesięcy, licząc od dnia zgłoszenia wniosku o świadczenie lub

inne roszczenia (art. 83 ust. 2 ustawy systemowej). Sąd stwierdził, że wyżej

wskazana droga sądowa dotyczy wyłącznie decyzji w indywidualnych spraw

dotyczących

świadczeń

i

roszczeń

ubezpieczonych,

a

nie

w

sprawach

proceduralnych, a zatem zdaniem Sądu, zgłoszone żądanie nie mogło być

rozpoznane z uwagi na niedopuszczalność drogi sądowej i podlegało odrzuceniu

(art. 199 k.p.c.).

Na powyższe postanowienie odwołujący wniósł skargę kasacyjną, wskazując

w niej naruszenie przepisów postępowania: - art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. oraz art. 1991

k.p.c., a także art. 45 ust. 1 i art. 177 Konstytucji RP poprzez niezasadne oddalenie

zażalenia wnioskodawcy na postanowienie sądu pierwszej instancji o odrzuceniu

odwołania w sytuacji, gdy sąd administracyjny na podstawie art. 58 § 1 pkt 1 ustawy

z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi

(Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) uznał się za niewłaściwy do rozpoznania skargi

skarżącego na bezczynność Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Zdaniem

skarżącego wskazane uchybienie miało istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem

gdyby sąd drugiej instancji dostrzegł, że w sprawie sądy administracyjne uznały się

za niewłaściwe, to nie byłby władny odrzucić odwołania, a to z uwagi na treści art.

1991 k.p.c. Ponadto wskazał naruszenie art. 5 k.p.c. poprzez zaniechanie pouczenia

skarżącego o konieczności przedłożenia do akt sprawy uzasadnienia postanowienia

Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 10 marca 2008 r., 20/08 względnie o

złożeniu wniosku o dopuszczenie dowodu z określonych dokumentów znajdujących

się w aktach tej sprawy oraz art. 232 k.p.c. zdanie drugie poprzez zaniechanie

dopuszczenia z urzędu dowodu z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy

Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego 20/08.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona. Zgodnie z art. 83a ust. 2 ustawy

o systemie ubezpieczeń społecznych, decyzje ostateczne Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych, od których nie zostało wniesione odwołanie do właściwego sądu (a

więc sądu powszechnego - sądu pracy i ubezpieczeń społecznych), mogą być z

urzędu przez organ rentowy uchylone, zmienione lub unieważnione, na zasadach

określonych w przepisach kodeksu postępowania administracyjnego. Z akt niniejszej

sprawy wynika, że skarżący nie odwoływał się w trybie art. 83a ust. 2 ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych od decyzji z dnia 6 sierpnia 2008 r. w

przedmiocie odmowy przyznania skarżącemu prawa do renty z tytułu niezdolności

do pracy, decyzja ta stała się ostateczna. Powyższa okoliczność pociągnęła za sobą

określone skutki prawne, bowiem organ rentowy władny był jedynie w oparciu o

normę prawną wyrażoną w art. 83a ust. 2 stwierdzić z urzędu nieważność decyzji z

dnia 6 sierpnia 2002 r. o ile uznałby, że zachodzą do tego podstawy wskazane w

przepisie art. 156 § 1 k.p.a. Wydane na tej podstawie rozstrzygnięcie w myśl art. 1

k.p.c. w związku z art. 83 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych nie

należałoby do spraw

podlegających kognicji sądów powszechnych. Oceniając

charakter niniejszej sprawy w oparciu o przepis art. 1 k.p.c. stwierdzić należy, że

ocena sprawy na tle powołanego przepisu zależy od przedmiotu procesu (a

dokładniej przedstawionego pod osąd roszczenia) i przytoczonego przez powoda

stanu faktycznego. Te dwa elementy, konkretyzując stosunek prawny między

stronami, kształtują charakter sprawy i tym samym nadają jej - lub odejmują przymiot sprawy cywilnej (postanowienie SN z dnia 14 września 2004 r., III CK

566/03, Lex, nr 176104). Nie mniej jednak trzeba pamiętać, że przepis art. 177

Konstytucji

ustanawia

domniemanie

właściwości

sądów

powszechnych,

zastrzegając, że właściwość innych sądów (w tym sądów administracyjnych) musi

znajdować szczegółowe oparcie w ustawie. Przepis ten jest skorelowany z

przepisem art. 184 Konstytucji, zgodnie z którym sądy administracyjne sprawują

kontrolę wykonywania administracji publicznej „w zakresie określonym w ustawie".

Istniejąca

regulacja

prawna

sprawia,

że

działania/zaniechania

organu

administracji

dla

objęcia

publicznej

konkretną

formą

właściwością

sądu

administracyjnego wymagany jest szczególny przepis ustawowy. Stan ten - w

świetle domniemania właściwości sądu powszechnego wynikającego z art. 177

Konstytucji - nie budziłby zasadniczych wątpliwości, gdyby nie fakt, że przepis art. 1

k.p.c.

wprowadza

również

wymóg

obowiązywania

szczególnego

przepisu

ustawowego dla objęcia właściwością sądu cywilnego i reżimem proceduralnym

k.p.c. sprawy innej, aniżeli sprawa wynikająca ze stosunków cywilnoprawnych.

Treść art. 1 k.p.c. - w powiązaniu z art. 177 i 184 Konstytucji - stwarza ryzyko

pozostawienia

niektórych

spraw

wyłaniających

się

na

tle

funkcjonowania

administracji publicznej poza zakresem właściwości zarówno sądów cywilnych, jak i

sądów administracyjnych. Powyższy negatywny skutek usunął

w części wyrok

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 lipca 2000 r., SK12/99, w którym Trybunał

orzekł częściową niezgodność przepisu art. 1 k.p.c. m.in. z art. 45 ust. 1 Konstytucji,

jednakże wyrok ten dotyczy zagadnienia szczegółowego, a nie zasady przyjętej w

art. 1 k.p.c. (tj. wymogu obowiązywania szczególnego przepisu ustawowego dla

objęcia spraw „nie-cywilnych" reżimem k.p.c.)., to nie może mieć charakteru

przesądzającego. Wskazać należy, że w obecnym stanie prawnym został stworzony

mechanizm mający na celu zapobiegać wystąpieniu sytuacji wykonywania

administracji publicznej nieobjętej zarówno właściwością sądów cywilnych, jak i

sądów administracyjnych. W tym celu została wprowadzona instytucja prawna tzw.

właściwości wynikowej do k.p.a. i k.p.c. na mocy art. 4 pkt 5 oraz art. 5 pkt 1 ustawy

z dnia 30 sierpnia 2002 r. - przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów

administracyjnych

i

ustawę

-

Prawo

o

postępowaniu

przed

sądami

administracyjnymi. Konstrukcja ta wyraża się w zakazie uznania się przez organ

administracji publicznej za niewłaściwy w sprawie, jeżeli w sprawie tej sąd

powszechny uznał się już za niewłaściwy (znowelizowany art. 66 § 4 k.p.a.) oraz w

„odwrotnym" zakazie uznania się przez sąd cywilny za niewłaściwy w sprawie, jeżeli

w sprawie tej organ administracji publicznej lub sąd administracyjny uznały się za

niewłaściwe (dodany art. 1991 k.p.c.). Sens art. 1991 k.p.c. polega na

przeciwdziałaniu automatycznemu odrzucaniu pozwów tylko dlatego, że dana

sprawa nie jest „sprawą cywilną" w rozumieniu art. 1 k.p.c. i nie została powierzona

do rozpoznania przez sąd powszechny na mocy szczególnych ustaw. Przyjmując, iż

w myśl art. 1 k.p.c. niniejsza sprawa nie ma charakteru sprawy cywilnej, istnienie

okoliczności - nie oceniając jej zasadności - w postaci uznania się przez sąd

administracyjny za niewłaściwy, na mocy art. 1991 k.p.c. powoduje, iż obowiązek

rozpoznania niniejszej sprawy spoczywa na sądzie powszechnym. W przeciwnym

założeniu obywatel pozbawiony zostałby prawa do sądu, co jest w demokratycznym

państwie prawnym niedopuszczalne.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji

postanowienia.