II UK 77/06 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 17 października 2006 r.

II UK 77/06

Zasadą jest egzekwowanie należności od dłużników alimentacyjnych

(art. 13 i 14 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym, jednolity

tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200 ze zm.), natomiast umorzenie należności

na podstawie art. 17 tej ustawy może nastąpić tylko w szczególnie uzasadnionych wypadkach.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Beata Gudowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 października 2006 r. sprawy z wniosku Henryka K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziałowi w S. o umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego,

na skutek skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie z dnia 23 listopada 2005 r. [...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 15 października 2002 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w S. odmówił wnioskodawcy Henrykowi K. umorzenia należności z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Odwołanie od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu Rejonowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie z dnia 10 maja 2005 r. [...]. Sąd ustalił, że od 1992 r. zostały przyznane i były

wypłacane świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz córek wnioskodawcy

Moniki i Agnieszki wobec bezskuteczności egzekucji zasądzonych wyrokiem na ich

rzecz alimentów. Wnioskodawca spłacał zadłużenie na rzecz funduszu w niewielkich

kwotach. Od 30 września 1999 r. przebywał z przerwami w zakładach karnych i po

odbyciu części ostatniej kary został zwolniony w dniu 15 marca 2004 r. Obecnie zadłużenie wobec funduszu alimentacyjnego wynosi 54.552,79 zł. Wnioskodawca jest z

zawodu monterem aparatury radiowo-telewizyjnej morskiej. Nie pracował nigdy w

swoim zawodzie. W przerwach między odbywaniem kary pracował dorywczo. Obecnie ma 49 lat, jest zdrowy i sprawny fizycznie. Wniosek o umorzenie zadłużenia

oparty jest na podstawie art. 17 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200 ze zm.), który stanowi, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych może w szczególnie uzasadnionych wypadkach

umorzyć należności funduszu alimentacyjnego od osób zobowiązanych do alimentów

oraz od osób, które bezpodstawnie pobrały świadczenia z tego tytułu. W ocenie

Sądu przez szczególnie uzasadnione wypadki należy rozumieć pewne wyjątkowe,

nietypowe okoliczności. Okoliczności takie w sprawie nie zachodzą. Umorzenia należności nie uzasadnia trudna sytuacja finansowa - brak stałej pracy i niewielkie

dochody. Zła kondycja finansowa jest bowiem cechą większości zobowiązanych, za

których świadczenia wypłaca fundusz alimentacyjny. Umorzenie należności z tej

przyczyny czyniłoby martwą regulację o obowiązku zwrotu organowi rentowemu

świadczeń wypłacanych z funduszu. Sytuacja życiowa zobowiązanego mogłaby

powodować umorzenie należności tylko w wypadku, gdyby była wyjątkowa, w sposób istotny różniąca się od sytuacji innych zobowiązanych. Okolicznością uzasadniającą umorzenie nie jest fakt przebywania wnioskodawcy w zakładzie karnym. Kara

pozbawienia wolności była bowiem konsekwencją popełniania przez niego przestępstw.

Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy od tego wyroku Sąd Okręgowy-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie oddalił apelację. Ustosunkowując się

do zarzutu wnioskodawcy, że jest bezrobotny i nie ma środków na spłatę zadłużenia

Sąd Okręgowy stwierdził, że istnienie obowiązku spłaty zadłużenia nie ma wpływu na

sytuację finansową rodziny wnioskodawcy. Aktualnie wnioskodawca nie pracuje i nie

jest zajęte jego wynagrodzenie ani inne mienie. Gdyby zadłużenie wnioskodawcy

uległo umorzeniu jego sytuacja uległaby poprawie, ale w przypadku, gdyby nie podjął

zatrudnienia, sytuacja jego rodziny nie uległaby zmianie. Natomiast sytuacja wierzyciela zmieniłaby się o tyle, że w przyszłości nie mógłby egzekwować zadłużenia, nawet gdyby sytuacja materialna wnioskodawcy uległa poprawie. Wnioskodawca jest

człowiekiem stosunkowo młodym, wykonywał wiele zawodów i przy należytych staraniach może uzyskać stałą pracę. Zakład Ubezpieczeń Społecznych odzyska chociaż część wyłożonych za wnioskodawcę środków na utrzymanie dzieci.

Od tego wyroku wnioskodawca wniósł skargę kasacyjną, którą oparł na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ustawy z dnia

18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym, „polegającą na przyjęciu, iż nie zachodzi

szczególnie uzasadniony wypadek pozwalający na umorzenie w stosunku do skarżącego należności funduszu alimentacyjnego”. W uzasadnieniu skargi podniósł, że

najistotniejsze znaczenie ma sytuacja zobowiązanego w kontekście uwarunkowań

rodzinnych i finansowych. Skoro wnioskodawca pozostaje bez pracy, utrzymuje się z

prac dorywczych, pozostaje faktycznie na utrzymaniu żony, która dodatkowo utrzymuje dwoje dzieci, odmowa umorzenia należności znajdzie odbicie nie tyle w sytuacji

finansowej i rodzinnej zobowiązanego, co wywrze bezpośredni skutek w sferze dotyczącej jego najbliższych. „Trudno stwierdzić, jakie musiałyby wystąpić okoliczności,

które Sądy obu instancji uznałyby za szczególnie uzasadniony wypadek. Nie sposób

zgodzić się z Sądem II instancji, iż szczególnie uzasadniony wypadek to wypadek

zupełnie wyjątkowy, albowiem w takim wypadku hipoteza przepisu art. 17 ustawy o

funduszu alimentacyjnym nie byłaby realizowana nigdy. Właśnie fakt umieszczenia

takiego zapisu w przepisie prawa dotyczącym świadczeń alimentacyjnych nakazuje

w pierwszej kolejności uwzględniać przy wykładni tego przepisu przede wszystkim

sytuację materialną. Skarżący przebywał w zakładach karnych, nie był w stanie w

tym okresie czasu realizować swoich zobowiązań; po wyjściu z zakładu karnego

podjął starania o ustabilizowaniu swojej sytuacji życiowej i te właśnie okoliczności

czynią jego wypadek szczególnie uzasadnionym”. W związku z tymi zarzutami skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu

pierwszej instancji i uwzględnienie odwołania, ewentualnie o uchylenie obu wyroków

i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.:

Zaskarżona decyzja została wydana na podstawie art. 17 ustawy z dnia 18

lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym. Ustawa ta utraciła moc z dniem 1 maja

2004 r. po wejściu w życie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992). Mocą tej ustawy

zlikwidowany został fundusz alimentacyjny, a świadczenia z tego funduszu zostały

zastąpione innego rodzaju świadczeniami. Likwidacja funduszu objęła egzekwowanie

przez likwidatora zaległych należności, przy czym przepis art. 68 ust. 1 ustawy z dnia

1 maja 2004 r. pozwalał mu w szczególnie uzasadnionych przypadkach na umorzenie tych należności. Według zasad dotychczasowych sprawy o świadczenia z funduszu alimentacyjnego, w tym również sprawy, w których wydano decyzję na podstawie

art. 17 ustawy o funduszu alimentacyjnym, należały z mocy art. 4778 § 2 pkt 6 k.p.c.

do właściwości sądów rejonowych. Po zmianie stanu prawnego sprawy o roszczenia

likwidatora funduszu, między innymi w stosunku do dłużników funduszu, przestały

być sprawami o świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W związku z tym do ich

rozpoznania właściwy jest sąd okręgowy, który na podstawie art. 4778 § 1 k.p.c. rozpoznaje wszystkie sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych za wyjątkiem zastrzeżonych do właściwości sądów rejonowych. Zastosowanie powołanych przepisów nasuwało wątpliwości, które rozstrzygnął Sąd Najwyższy uchwałą z dnia 12 lipca 2005

r., II UZP 6/05 (OSNP 2006 nr 1-2, poz. 20). Stwierdził w niej, że sprawy dotyczące

umorzenia należności likwidowanego funduszu alimentacyjnego od osób zobowiązanych do alimentów oraz od osób, które bezpodstawnie pobrały świadczenia z funduszu (art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych) są sprawami z zakresu ubezpieczeń społecznych, do rozpoznania których właściwy jest sąd okręgowy. Uchwała

ta nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż decyzja została wydana w stanie

prawnym obowiązującym przed omawianą zmianą, a jej podstawą prawną nie jest

przepis art. 68 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, którego dotyczy powołana

uchwała, lecz przepis art. 17 ustawy o funduszu alimentacyjnym. Właściwym do rozpoznania tej sprawy, jako sprawy o świadczenia z funduszu alimentacyjnego, był w

pierwszej instancji sąd rejonowy na podstawie art. 4778 § 2 pkt 6 k.p.c. Postępowanie

nie jest więc dotknięte nieważnością z mocy art. 379 pkt 6 k.p.c., która to kwestia nie

była zresztą w skardze kasacyjnej podnoszona. Zarzuty skargi podlegają zatem merytorycznemu rozpoznaniu w świetle przepisów ustawy o funduszu alimentacyjnym.

Fundusz alimentacyjny powstał w celu zapewnienia środków utrzymania osobom uprawnionym do alimentów, które nie mogą wyegzekwować tych świadczeń od

osoby zobowiązanej do łożenia na ich utrzymanie. Zgodnie z art. 4 ust. 1 ustawy z 18

lipca 1974 r. świadczenia funduszu przysługują tylko tym osobom, na rzecz których

alimenty zostały ustalone orzeczeniem sądu, a egzekucja tych alimentów okazała się

bezskuteczna całkowicie lub częściowo. Fundusz alimentacyjny uruchamiany jest

więc wówczas, gdy dłużnik alimentacyjny nie osiąga dochodów ani nie posiada majątku, z którego mogłaby być prowadzona egzekucja alimentów. Przyznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie zwalnia dłużnika z jego zobowiązań. Zakład

Ubezpieczeń Społecznych pokrywa bieżące świadczenia na rzecz osób, których

sytuacja nie pozwala na oczekiwanie do czasu, gdy dłużnik stanie się wypłacalny, i

przejmuje wierzytelność osób uprawnionych w stosunku do dłużnika alimentacyjnego. Zgodnie z art. 13 i 14 ustawy z 18 lipca 1974 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

prowadzi egzekucję przeciwko dłużnikowi aż do pełnego pokrycia należności tego

funduszu. Przepis art. 17 ustawy z 18 lipca 1974 r. stanowi, że Zakład Ubezpieczeń

Społecznych może w szczególnie uzasadnionych wypadkach umorzyć należności

funduszu alimentacyjnego od osób zobowiązanych do alimentów oraz od osób, które

bezpodstawnie pobrały świadczenia z tego funduszu. Określenie „w szczególnie

uzasadnionych wypadkach” oznacza, że zasadą jest egzekwowanie należności od

dłużników alimentacyjnych, natomiast umorzenie należności może nastąpić wyjątkowo tylko w sytuacjach szczególnych. Brak stałych dochodów i związana z tym trudna

sytuacja materialna, na którą wnioskodawca powołuje się w skardze, jest okolicznością dotyczącą wszystkich dłużników alimentacyjnych, gdyż uruchomienie funduszu

alimentacyjnego następuje tylko wówczas, gdy dłużnik nie ma majątku ani dochodów

podlegających egzekucji. Nie jest to więc szczególna okoliczność w rozumieniu

omawianego przepisu. Nie są także takimi okolicznościami przyczyny braku dochodów leżące po stronie dłużnika i przez niego zawinione. Taką przyczyną jest odbywanie przez wnioskodawcę kary pozbawienia wolności, będące następstwem popełniania przez niego przestępstw. Tego rodzaju postępowanie nie może być premiowane zwolnieniem z długu. W skardze wnioskodawca podaje wprost, że okolicznością uzasadniającą wniosek o umorzenie należności jest chęć ustabilizowania sytuacji życiowej własnej i jego rodziny. Skoro wnioskodawcy zależy na osiąganiu dochodów nieobciążonych obowiązkiem spłacania długów, jego zamiar może być realizowany tylko z pokrzywdzeniem wierzycieli. Nie jest to okoliczność uzasadniająca zastosowanie art. 17 ustawy z 18 lipca 1974 r., zatem zarzut naruszenia tego przepisu

okazał się pozbawiony podstaw.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną jako nieuzasadnioną.