II UK 7/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UK 7/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 sierpnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Halina Kiryło

SSN Roman Kuczyński (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku J. Z.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych w W.

o odpowiedzialność za składki na ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 2 sierpnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego […]

z dnia 19 sierpnia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Decyzją Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 24 października 2006 r. J.

Z. jako prezes zarządu poniósł odpowiedzialność osobistą za zaległości „P.G.M."

spółka z o.o., z tytułu nieopłaconych składek na: 1. ubezpieczenia społeczne za

okres: grudzień 1999 r., maj 2000 r., sierpień 2000 r., luty 2001 r., od marca 2001 r.

do lipca 2001 r., sierpień 2001 r. - w kwocie należności głównej 218.160,62 zł; 2.

ubezpieczenie zdrowotne za okres: od września 2000 r. do października 2000 r.,

grudzień 2000 r., od stycznia 2001 r. do lipca 2001 r., sierpień 2001 r. - w kwocie

należności głównej 43.339,29 zł; 3. Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych za okres: grudzień 1999 r., marzec 2000 r., sierpień

2000 r., grudzień 2000 r., od stycznia 2001 r. do sierpnia 2001 r. - w kwocie

należności głównej 21.954,48 zł. Decyzją z dnia 3 stycznia 2007 r., Zakład

Ubezpieczeń Społecznych, po rozpoznaniu zarzutu wnioskodawcy o przedawnieniu

roszczeń z tytułu nieopłaconych składek ubezpieczeniowych za okres od grudnia

1999 r., do grudnia 2000 r., uwzględniając zarzut określił kwoty zaległości z tytułu

nieopłacenia składek na ubezpieczenie społeczne w kwocie należności głównej

178.341,35 zł, na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie należności głównej 43.932,18

zł, oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych

w kwocie należności głównej 19.038,11 zł.

Wyrokiem z dnia 27 listopada 2009 r. Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z

dnia 3 stycznia 2007 r. w ten sposób, że zwolnił J. Z. od odpowiedzialności za

zaległości „P.G.M." Sp. z o.o. we W. z tytułu nieopłaconych składek na

ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy i Fundusz

Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od lutego 2001 r. do sierpnia

2001 r. wraz z odsetkami; zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

Oddział we W. z dnia 24 października 2006 r. w ten sposób, że umorzył

postepowanie

w

jej

wnioskodawcy kwotę

zakresie;

7.200

zasądził

złotych

od

tytułem

organu

rentowego

zastępstwa

na

rzecz

procesowego. W

uzasadnieniu wyroku Sąd Okręgowy argumentował, iż zgromadzony materiał

dowodowy uzasadniał twierdzenie, że organ rentowy nie wykazał bezskuteczności

egzekucji przeciwko spółce. W niniejszej sprawie postępowanie przeprowadzone

przez organ rentowy dotyczyło wyłącznie rachunków bankowych dłużnika. Jak

wynika natomiast ze zgromadzonego materiału dowodowego, spółka „PGM" miała

majątek w postaci środków trwałych oraz wierzytelności, które zostały nawet

zabezpieczone, jednak ZUS nie podjął czynności mających na celu zaspokojenie

się z zabezpieczonych praw. Tym samym Sąd stwierdził, że organ rentowy miał

wszelkie środki do zaspokojenia swoich należności, jednak nie wykazał w tym

względzie dostatecznej staranności, ograniczając się wyłącznie do egzekucji z

rachunków bankowych, która okazała się jedynie w części skuteczna. Mając

powyższe na uwadze Sąd Okręgowy uznał, że organ rentowy nie wykazał

pierwszego i podstawowego warunku dla ustalenia odpowiedzialności członków zarządu spółki na podstawie art. 116 Ordynacji podatkowej, czyli stwierdzenia

bezskuteczności egzekucji.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 19

sierpnia 2010 r. oddalił apelację organu rentowego. W uzasadnieniu wskazał, że

istota sporu w niniejszej sprawie sprowadzała się do ustalenia, czy w sprawie

zaistniały przesłanki do obciążenia wnioskodawcy subsydiarną odpowiedzialnością

za zobowiązania spółki z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie

społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych. Zgodnie bowiem z treścią przepisu art. 31 ustawy z dnia 13

października 1998 roku o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2007 r. Nr

11, poz. 74 ze zm.) do należności z tytułu składek stosuje się odpowiednio

wymienione w nim przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa

(Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) - w tym art. 116 § 1 tej ustawy. Sąd

stwierdził, że redakcja przepisu art. 116 § 1 ordynacji podatkowej - zarówno w jego

poprzednim jak i obecnym brzmieniu, przytoczonym przez Sąd pierwszej instancji wyraźnie wskazuje, iż w pierwszej kolejności należy badać, czy miała miejsce

bezskuteczność

egzekucji

prowadzonej

przeciwko

spółce.

Wykazanie

bezskuteczności egzekucji może nastąpić poprzez postanowienie o umorzeniu

postępowania ze względu na bezskuteczność egzekucji w toku egzekucji

administracyjnej lub sądowej ale i w innej formie - na podstawie okoliczności

wynikających z czynności przeprowadzonych w postępowaniu egzekucyjnym, ale

udowodnienie tej przesłanki należy do wierzyciela, tak jak wykazanie okoliczności

pełnienia obowiązków członka zarządu w czasie powstania zobowiązania

składkowego, które przerodziło się w zaległość składkową. Decyzja wydana bez

uprzedniego stwierdzenia bezskuteczności egzekucji w toku postępowania

egzekucyjnego narusza przepis art. 116 § 1 Ordynacji w związku z art. 31 ustawy

systemowej. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd

Apelacyjny wskazał, iż prawidłowo Sąd Okręgowy uznał, iż organ rentowy nie

wykazał tak rozumianej bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce. Nie mogły

bowiem czynności egzekcyjnych zastąpić czynności zabezpieczające i złożenie

wniosku o upadłość. Słusznie podkreślił Sąd Okręgowy, że spółka „PGM" posiadała

inny majątek (środki trwałe, wierzytelności) które pozwoliłyby na zaspokojenie

należności ZUS. W szczególności podkreślić należy, iż wartość środków trwałych

przejętych przez syndyka masy upadłości przewyższała wysokość należnych ZUS

wierzytelności. Z ustaleń stanu faktycznego sprawy, a w szczególności z zeznań

świadka A. J. i akt postępowania upadłościowego wynikało, iż większość środków

trwałych została sprzedana po 4 latach po niskiej cenie. Nie sposób też było

podzielić zarzutu wyrażonego w apelacji organu rentowego, iż organ dokonał

wszelkich czynności zmierzających do wyegzekwowania składek - postępowanie

egzekucyjne przeprowadzono faktycznie tylko z rachunków bankowych dłużnika na

podstawie art. 19 § 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu

egzekucyjnym w administracji, nie doszło zaś do wdrożenia postępowania

egzekucyjnego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego W., gdyż w dniu 18 września

2002 r. ogłoszono upadłość spółki. Fakt ogłoszenia upadłości nie może prowadzić

jednak automatycznie do przyjęcia, że postępowanie egzekucyjne było by

bezskuteczne, zwłaszcza po uwzględnieniu danych z bilansu spółki. Ostatecznie

więc słusznie uznał Sąd Okręgowy, iż ZUS nie wykazał podstawowej przesłanki

odpowiedzialności

zarządu

za

zobowiązania

spółki

tzn.

nie

wykazał

bezskuteczności egzekucji.

Organ rentowy w skardze kasacyjnej wniesionej od wyżej wskazanego

wyroku Sądu Apelacyjnego zarzucił naruszenie prawa materialnego: - art. 116 § 1

ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz.U. nr 137, poz. 926 ze

zm.)

przez

brak

jego

zastosowania

i

nie

orzeczenie

o

ponoszeniu

odpowiedzialności przez wnioskodawcę jako członka zarządu za powstałe

zadłużenie kierowanej firmy „P.G.M." Sp. z o.o; - art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej

przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że w przedmiotowej sprawie

nie

występuje

bezskuteczność

egzekucji

z

majątku

firmy,

ograniczając

zastosowanie pojęcia bezskuteczności egzekucji do tzw. singularnej zamiast

również uniwersalnej.

Ponadto skarżący powołał również naruszenie przepisów postępowania - art.

382 k.p.c. w związku z art. 233 § 1 k.p.c przez pominięcie części zebranego

materiału dowodowego i w konsekwencji nieuwzględnienie części ustaleń

faktycznych znajdujących się w materiale dowodowym mających istotny wpływ na

wynik sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna organu rentowego okazała się uzasadniona w kwestii

udowodnienia bezskuteczności egzekucji. Przepis art. 116 § 1 Ordynacji

podatkowej nie ustanawia wprost obowiązku wierzyciela do udowodnienia

bezskuteczności egzekucji przeciwko spółce przez wskazanie przeprowadzenia

postępowania egzekucyjnego. W przypadku, gdy istnieją oczywiste powody do

stwierdzenia, że postępowanie egzekucyjne nie przyniesie oczekiwanego skutku,

bezskuteczność egzekucji może być dowodzona również w inny sposób.

Oczywiście, najprostszym środkiem zmierzającym do celu jest wydanie - w

uzasadnionych

przypadkach

-

postanowienia

egzekucyjnego

przeprowadzonego

na

o

podstawie

umorzeniu

postępowania

tytułu

wykonawczego

wystawionego zalegającemu podatnikowi. Przesłankę do umorzenia postępowania

egzekucyjnego - z uwagi na brak majątku - zawiera przepis art. 59 § 2 ustawy o

postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Zgodnie z nim, postępowanie

egzekucyjne może być umorzone w przypadku stwierdzenia, że w postępowaniu

egzekucyjnym

dotyczącym

należności

pieniężnej

nie

uzyska

się

kwoty

przewyższającej wydatki egzekucyjne. Mając jednak na względzie, iż wierzyciel nie

musi wykazywać, że wyczerpano wszystkie możliwe sposoby egzekucji, możliwe

byłoby pod pewnymi warunkami zwolnienie organu rentowego z obowiązku

uprzedniego wszczęcia postępowania egzekucyjnego wobec spółki zanim wyda

decyzję na zasadzie art. 116 Ordynacji podatkowej, na podstawie której żądać

będzie spełnienia długu od osób trzecich. Zasadne to będzie w sytuacji, gdy na

podstawie innych dowodów przeprowadzonych poprzez właściwy organ w

postępowaniu, które tak jak postępowanie egzekucyjne za podstawowy cel stawia

zaspokojenie wierzycieli zostanie wykazane, że oczywista jest niemożność

przeprowadzenia skutecznej egzekucji z majątku spółki. Powyższe nie jest jednak

równoznaczne z sytuacją, gdy organ rentowy sam ocenia, iż z braku majątku spółki

egzekucja jest bezskuteczna. Uznanie egzekucji za bezskuteczną zatem może

nastąpić także w przypadku, kiedy na przykład w postępowaniu upadłościowym:

- oddalono wniosek o ogłoszenie upadłości zgodnie z przepisem art. 13 § 1

ustawy - Prawo upadłościowe (sąd oddala wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli

majątek dłużnika oczywiście nie wystarcza nawet na zaspokojenie kosztów

postępowania, sąd może również oddalić wniosek w razie stwierdzenia, że

przedmioty majątkowe wchodzące w skład majątku dłużnika są obciążone

zastawem, zastawem rejestrowym lub hipoteką, a pozostały jego majątek nie

wystarcza nawet na zaspokojenie kosztów postępowania). W wyroku z 7 maja 1997

r. sygn. akt II CKN 117/97, LEX nr 50806, Sąd Najwyższy wyraźnie wskazał, że

„przy określaniu właściwego czasu dla wystąpienia o otwarcie postępowania

układowego względnie o ogłoszenie upadłości (...) należy uwzględnić funkcje

ochronne tych postępowań wobec wierzycieli, nie może to zatem być moment, w

którym wniosek o upadłość musi zostać oddalony, bo majątek dłużnika nie

wystarcza nawet na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego",

- umorzono postępowanie z powodu braku środków na koszty postępowania

zgodnie z przepisem art. 218 § 1 pkt 1 ustawy - Prawo upadłościowe (sąd umarza

postępowanie upadłościowe, gdy się okaże, że majątek pozostały po wyłączeniu z

niego przedmiotów majątkowych dłużnika obciążonych hipoteką, zastawem,

zastawem rejestrowym lub wpisem do rejestru statków nie wystarcza nawet na

zaspokojenie kosztów postępowania),

- wierzyciel nie uzyskał pełnego zaspokojenia w wyniku zakończenia

postępowania upadłościowego. Oczywiście można powyższy katalog rozszerzyć o

inne zdarzenia prawne, które jednak muszą posiadać wspólną cechę w postaci

ustalenia niemożności zaspokojenia wierzyciela w oparciu o procedury ustalone

przepisami prawa.

Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że w sytuacji, gdy w ogóle nie

wszczęto postępowania egzekucyjnego a bezskuteczność egzekucji nie została

ustalona w innym przewidzianym prawem postępowaniu, nie można tak

stwierdzonej bezskuteczności uznać, iż spełnia ona wymogi z art. 116 Ordynacji

podatkowej - tj. powoduje stan, w którym nie ma jakichkolwiek wątpliwości, iż nie

zachodzi

żadna

możliwość

zaspokojenia

egzekwowanej

wierzytelności

z

jakiejkolwiek części majątku spółki. Taką pewność daje zaś tylko wszczęcie

postępowania egzekucyjnego. Przedstawiona interpretacja spełnia przy tym funkcję

gwarancyjną,

zabezpieczającą

osobę

trzecią

przed

przedwczesnym

i

nieuzasadnionym orzeczeniem jej odpowiedzialności za zaległości podatkowe

(składkowe) spółki. Jeżeli chodzi zaś o problem możliwości wykazywania

bezskuteczności egzekucji już po wszczęciu postępowania egzekucyjnego,

zaaprobować należy pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego wynikający z

uchwały siedmiu sędziów z dnia 8 grudnia 2008 r., II FPS 6/08 (POP 2009 nr 1,

poz. 21), że dowodem na tę okoliczność nie musi być wydane po przeprowadzeniu

postępowania egzekucyjnego przez organ egzekucyjny postanowienie o umorzeniu

egzekucji z uwagi na jej bezskuteczność. Stan bezskuteczności egzekucji może

być bowiem stwierdzony w toku egzekucji administracyjnej lub sądowej, czego

konsekwencją jest, zgodnie z art. 71 § 1 u.p.e.a. i art. 913 § 1 k.p.c., możliwość

zwrócenia się przez organ egzekucyjny (lub wierzyciela w toku egzekucji sądowej)

do sądu o nakazanie dłużnikowi wyjawienia majątku.

Mając

na

uwadze

powyższe

rozważania

oraz

ustalenia

faktyczne

poczynione w niniejszej sprawie, a mianowicie: wystąpienie organu rentowego w

dniu 6 czerwca 2002 r. z wnioskiem o upadłość spółki, co w konsekwencji - w

wyniku przeprowadzonego postępowania upadłościowego - doprowadziło jedynie

do zaspokojenia w części wierzytelności organu rentowego (uległy zaspokojeniu

wierzytelności według kategorii IIA w 100% - w kwocie 205.175 złotych, w kategorii

III w 10,48% - w kwocie 32.110,05 złotych. Natomiast nie zostały zaspokojone

wierzytelności według kategorii VI w łącznej kwocie 72.032,35 złotych oraz według

kategorii VII w kwocie 86.521,60 złotych) należy zgodzić się z stanowiskiem

zaprezentowanym

w skardze

kasacyjnej,

że

w

związku

z okolicznością

zakończenia postępowania upadłościowego do dnia wydania zaskarżonej przez J.

Z. decyzji

Zakładu

Ubezpieczeń

Społecznych,

organ

rentowy

wydając

konstytutywną decyzję o odpowiedzialności wnioskodawcy w zgodzie z treścią art.

116 § 1 Ordynacji podatkowej wykazał, że egzekucja z majątku spółki okazała się

ostatecznie bezskuteczna, bowiem został spieniężony przez syndyka upadłości

„P.G.M." sp. z o.o. cały jej majątek, a pomimo tego wierzyciel (organ rentowy) nie

uzyskał wszystkich przypadającej jemu wierzytelności w postaci należności

składkowych. Wskazać należy zatem, że bezskuteczność egzekucji w myśl art. 116

powołanej ustawy została wykazana. Kwestią ponownego postępowania w

niniejszej sprawie jest ustalenie, czy zostały spełnione dalsze przesłanki

wymienione w wyżej wskazanym przepisie, od których uzależniona został

odpowiedzialność osób trzecich za długi spółki kapitałowej.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

/tp/