II UK 59/03 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 7 października 2003 r.

II UK 59/03

Stwierdzenie przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób

Represjonowanych uprawnienia do ubiegania się o świadczenie pieniężne

przewidziane w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w

obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) nie stanowi podstawy do przyznania renty

przewidzianej w art. 12 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy z

dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących

ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (jednolity tekst: Dz.U. z 1997

r. Nr 142, poz. 950 ze zm.).

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Beata Gudowska (sprawozdawca), Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 października 2003 r.

sprawy z wniosku Ireny K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w T.M. o rentę inwalidy wojennego, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 19 listopada 2002 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 3 września 1998 r. Kierownik Urzędu do spraw Kombatantów i

Osób Represjonowanych stwierdził uprawnienie Ireny K. do świadczenia pieniężnego

przewidzianego w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach

pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich po ustaleniu,

że w okresie od sierpnia 1942 r. do kwietnia 1944 r. świadczyła ona pracę przymusową na rzecz hitlerowskich Niemiec. W dniu 16 listopada 1998 r. Irena K., przed-

stawiając powyższą decyzję, złożyła w Oddziale Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

w T.M. wniosek o rentę dla inwalidy wojennego i uzyskała ją decyzją z dnia 17 grudnia 1998 r. Świadczenie przyznane zostało z tytułu całkowitej niezdolności do pracy

w związku z pobytem w miejscach odosobnienia. Decyzją z dnia 30 października

2000 r. ZUS wstrzymał wypłatę świadczeń z powodu braku uprawnień, dostrzegłszy

błąd w poprzednich ustaleniach co do uznania ubezpieczonej za kombatanta.

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z

dnia 18 grudnia 2001 r. oddalił odwołanie. Uznał, że skarżąca, jako osoba wykonująca pracę przymusową, nie spełnia przesłanek prawa do renty przewidzianych w art. 9

w związku z art. 6 i 7 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin oraz w art. 12 w związku z art. 1-4 ustawy z dnia

24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego i ostatecznie doszedł do wniosku, że pierwotne przyznanie jej renty należnej inwalidom wojennym było skutkiem błędu w ocenie miejsc świadczenia pracy przymusowej jako miejsc odosobnienia.

Wyrokiem z dnia 19 listopada 2002 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi oddalił apelację

ubezpieczonej, podzieliwszy pogląd Sądu Okręgowego, że uzyskała rentę na podstawie ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach, mimo że nie udowodniła

jakiegokolwiek okresu działalności kombatanckiej.

W kasacji, opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego (art. 3 pkt 2

ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach) oraz przepisów postępowania

(art. 228, 381 i 382 k.p.c.) „przez przyjęcie, że praca na rzecz organizacji paramilitarnej TODT nie jest równorzędna z działalnością kombatancką”, skarżąca domagała

się uchylenia wyroku Sądu drugiej instancji i przekazania sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania lub jego zmianę i uwzględnienie apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie spór sprowadzał się do wykazania przez skarżącą

podstawy do zakwalifikowania jej do kategorii osób uprawnionych do uzyskania

świadczenia rentowego przewidzianego w ustawie z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z

2002 r. Nr 9, poz. 87 ze zm.), należnego z mocy art.12 ust.2 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wo-

jennych i okresu powojennego osobom, które podlegały represjom wojennym i

okresu powojennego (jednolity tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zm.).

Przepis art. 21 ustawy o kombatantach stanowi, że określone w tej ustawie

uprawnienia przysługują tylko osobie, która uzyskała decyzję Kierownika Urzędu do

Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, wydaną na podstawie udokumentowanego wniosku oraz rekomendacji stowarzyszenia właściwego dla określonego

rodzaju działalności kombatanckiej lub represji, tymczasem świadczenie przewidziane w ustawie o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do

pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek

Socjalistycznych Republik Radzieckich przysługuje osobom wywiezionym do pracy

przymusowej, które nie były kombatantami i które nie mają ustalonego prawa do

przysługujących na podstawie odrębnych przepisów dodatków: kombatanckiego lub

za tajne nauczanie. Przesłanką tego świadczenia nie jest kombatanctwo, lecz doznanie represji w rozumieniu ustawy o świadczeniu dla osób represjonowanych. Jest

to - według art. 2 ustawy - osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny

w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych lub deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6

miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września

1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w

latach 1939-1945 lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów

przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego

1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego

obecnych granicach. Nieporozumieniem jest utożsamianie tych represji z określonym

w art. 3 ust. 2 ustawy kombatanckiej „przebywaniem w hitlerowskich więzieniach,

obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady oraz w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a także w więzieniach i poprawczych obozach pracy oraz poprawczych koloniach pracy podległych Głównemu Zarządowi Obozów i Kolonii Poprawczych

(GUŁag) NKWD, a od marca 1946 r. MWD ZSRR, a także w więzieniach lub innych

miejscach odosobnienia na terytorium Polski”, albowiem pobyt w tych miejscach

uznawany jest za działalność kombatancką wówczas, gdy spowodowany był działalnością, o której mowa w art. 1 ust. 2 i art. 2 ustawy o kombatantach.

Ustawa o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do

pracy przymusowej obejmuje więc te osoby, które podlegały innym represjom niż

określone w ustawie o kombatantach, albo też podlegały represjom opisanym w tej

ustawie, lecz nie przysługują im renty, emerytury lub uposażenie w stanie spoczynku,

z czego wynika, że kręgi osób uznanych za kombatantów i osób uprawnionych do

świadczenia dla osób deportowanych mogą się pokrywać tylko wówczas, gdy chodzi

o kombatantów nie pobierających dodatków kombatanckich, a wykluczają się, gdy

chodzi o osoby podlegające represjom przewidzianym w ustawie o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym, które nie są kombatantami dlatego,

że represje w niej opisane nie odpowiadają tym, o których mowa w ustawie o kombatantach.

W postępowaniu przed sądami powszechnymi skarżąca nie obaliła - opartego

na decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z

dnia 3 września 1998 r. - ustalenia, że w okresie od sierpnia 1942 r. do kwietnia 1944

r. świadczyła pracę przymusową na rzecz hitlerowskich Niemiec, gdyż nie przedstawiła decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych,

potwierdzającej działalność wymienioną w art. 1 ust. 2 i w art. 2 tej ustawy albo fakty,

o których mowa w art. 4 tej ustawy. Nie jest taką decyzją decyzja wydana wprawdzie

również przez Kierownika Urzędu do spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych

[...] z dnia 3 września 1998 r., potwierdzająca uprawnienia skarżącej jedynie do

ubiegania się o świadczenie przewidziane w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o

świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.).

Okoliczności - o których mowa - nie mogą ustalać samodzielnie ani organy

rentowe, ani sąd pracy i ubezpieczeń społecznych. W sprawach o stwierdzenie

uprawnień przewidzianych ustawą o kombatantach, tak jak i w sprawach uprawnienia

do świadczenia pieniężnego przewidziany jest tryb postępowania administracyjnego.

Ustalenie tych faktów przed sądem na podstawie art. 189 k.p.c. jest niedopuszczalne

(por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 4 grudnia 1991 r., II PZP 3/91, OSNCP 1992

nr 6, poz. 103), gdyż postępowanie sądowe nie może być środkiem do uzyskania

dowodów, które mogłyby być wykorzystane w postępowaniu administracyjnym (por.

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 1977 r., II UZP 2/77, OSNCP 1977 nr

11, poz. 211 i z dnia 23 sierpnia 1977 r., II UZP 10/77, OSNCP 1978 nr 2, poz. 27

oraz wyroki z dnia 4 listopada 1971 r., I PR 344/71, OSNCP 1972 nr 5, poz. 89 i z

dnia 23 lutego 1999 r., I PKN 597/98, OSNAPiUS 2000 nr 8, poz. 301).

Należało zatem uznać, że stwierdzenie przez Kierownika Urzędu do spraw

Kombatantów i Osób Represjonowanych uprawnienia do ubiegania się o świadczenie pieniężne przewidziane w ustawie z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym

w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich

nie stanowi podstawy do przyznania renty przewidzianej w art. 12 ust. 2 pkt 1 w

związku z art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach

oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. W konsekwencji brak decyzji stwierdzającej uprawnienia kombatanckie pozbawia

wnioskodawców uprawnień do świadczeń określonych w ustawie o kombatantach,

decyzja ta bowiem jest wyłącznym dowodem stwierdzającym te uprawnienia, co wyklucza możliwość udowodnienia tej okoliczności innymi środkami dowodowymi.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy oddalił kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw (art. 39312 k.p.c.).