II UK 532/17 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UK 532/17 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 21 lutego 2019 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)‎SSN Romualda Spyt‎SSN Andrzej Wróbel (sprawozdawca) w sprawie z wniosku Z. J. ‎przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w G.‎o prawo do emerytury,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 21 lutego 2019 r.,‎skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]‎z dnia 28 czerwca 2017 r., sygn. akt III AUa […], oddala skargę kasacyjną

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 17 sierpnia 2016 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. odmówił przyznania prawa do emerytury Z. J. z uwagi nieudokumentowanie wymaganego 25-letniego okresu składkowego i nieskładkowego. ZUS podał, że nie uwzględnił okresu pracy ubezpieczonego w gospodarstwie rolnym J. i E. D. od 24 czerwca 1973 r. do 31 sierpnia 1973 r. z uwagi na fakt, iż nie został zgłoszony do ubezpieczenia społecznego.Ubezpieczony odwołał się od powyższej decyzji i wskazał, że pracował w gospodarstwie rolnym J. i E. D. w S. bezpośrednio po ukończeniu szkoły zawodowej, przy czym prace w tym gospodarstwie wykonywał w godzinach 8:00 - 16:00.Sąd Okręgowy w G. wyrokiem z dnia 13 grudnia 2016 r., sygn. akt VIII U […], oddalił odwołanie ubezpieczonego.

Ustalił, że w okresie od 24 czerwca 1973 r. do 31 sierpnia 1973 r. Z. J. pracował w gospodarstwie rolnym E. i J. D., oddalonym o około 3 km od jego miejsca zamieszkania. Ubezpieczony od poniedziałku do soboty dojeżdżał do gospodarstwa na rowerze. Pracował w różnych godzinach, w zależności od potrzeb, od 6 do 10 godzin. Ubezpieczony pomagał we wszystkich pracach wykonywanych w tym gospodarstwie. E. i J. D. nie zawarli ze Z. J. umowy o pracę. Prace Z. J. świadczone były w ramach pomocy sąsiedzkiej, za którą otrzymywał produkty rolne pochodzące z gospodarstwa oraz kwoty pieniężne.

Wnioskodawca nie należał do członków rodziny państwa D..Sąd Okręgowy wskazał, że spór pomiędzy stronami koncentrował się wokół ustalenia, czy okres pracy w gospodarstwie rolnym E. i J. D., tj. od 24 czerwca 1973 r. do 31 sierpnia 1973 r., należy zaliczyć ubezpieczonemu do ogólnego stażu pracy jako okres uzupełniający. Sąd Okręgowy podniósł, iż wspólne zamieszkiwanie z rolnikiem lub jego brak nie może być samodzielną podstawą do ustalenia, czy ubezpieczony spełnił przesłanki do uzupełnienia stażu pracy z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym.

Niewystarczające jest bowiem ustalenie, iż domownik jedynie dorywczo (okazjonalnie) pomagał w gospodarstwie rolnym. Warunek wykonywania stałej pracy przez domownika wymaga uwzględnienia celu ustawy z 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Decydujące znaczenie ma korelacja zachodzącą między definicją rolnika i domownika. Zabieg ten pozwala na uwzględnienie szczególnej relacji interpersonalnej między domownikiem i rolnikiem.Po dokonaniu analizy stanu faktycznego sprawy Sąd Okręgowy nie miał wątpliwości, że praca ubezpieczonego w gospodarstwie E. i J.

D. miała charakter okazjonalny, dorywczy, przy czym byli oni osobami obcymi wobec siebie. Ubezpieczony pomagał w pracach przy gospodarstwie, jednak praca ta miała charakter epizodyczny, jednorazowy - w wakacje od nauki szkolnej w roku 1973. Sąd podkreślił, że ubezpieczony ani wcześniej, ani później nie pracował w tym gospodarstwie, nie można zatem uznać, aby miał jakiekolwiek nastawienie wobec tego gospodarstwa, polegające na psychicznym związaniu, które podkreśla się w orzecznictwie. Ponadto do bezspornych okoliczności należało, iż odległość od miejsca zamieszkania wynosiła około 3 km, które ubezpieczony pokonywał codziennie w dni robocze, nie mieszkał on bowiem w tym gospodarstwie.

Nie sposób zatem uznać, że zrealizowała się przesłanka zamieszkiwania przezeń najdalej w „najbliższym sąsiedztwie”, co - jak wynika dalej z utrwalonego poglądu orzecznictwa - wyklucza uznanie, że praca ta była wykonywana w sposób stały oraz że ubezpieczony był dyspozycyjny wobec rolnika. Reasumując, w ocenie Sądu I instancji ubezpieczony nie spełnił przesłanek niezbędnych do uzupełnienia okresu pracy w gospodarstwie rolnym, tym samym nie wykazał spełnienia ogólnego stażu pracy. Z uwagi na powyższą interpretację Sąd Okręgowy uznał, że decyzja ZUS była prawidłowa.Sąd Apelacyjny w […] wyrokiem z dnia 28 czerwca 2017 r., sygn. akt III AUa […], oddalił apelację od wyroku Sądu Okręgowego.Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia dokonane przez Sąd Okręgowy.

Jak wskazał, przedmiotem sporu między stronami na etapie postępowania apelacyjnego pozostawała kwestia, czy okres pracy wnioskodawcy w gospodarstwie rolnym J. i E. D. w S. od 24 czerwca 1973 r. do 31 sierpnia 1973 r. może zostać uwzględniony przy ustalaniu prawa wnioskodawcy do emerytury jako okres składkowy na podstawie art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.Po dokonaniu analizy przedstawionego przez ubezpieczonego materiału dowodowego, Sąd Apelacyjny doszedł do przekonania, że wnioskodawca nie wykazał, aby w spornym okresie pracował w gospodarstwie J. i E. D. w wymiarze co najmniej 4 godzin dziennie i w sposób ciągły, tj. umożliwiający właścicielom gospodarstwa skorzystanie z jego pracy w sposób niezmienny.

O ile ubezpieczony wykonywał pracę w gospodarstwie od 6 do 10 godzin dziennie, o tyle brak jest zdaniem Sądu podstaw do przyjęcia, że pozostawał dyspozycyjny wobec rolników w sposób, jaki jest wymagany dla uzupełnienia okresów składkowych i nieskładkowych pracą w gospodarstwie rolnym. Przeczy temu okoliczność, iż po zakończeniu pracy około godziny 17, Z. J. wracał do domu, odległego od gospodarstwa o 3 km. Sąd Apelacyjny wskazał, że brak jest także podstaw do uznania, jakoby Z. J. oraz J. i E. D. łączył stosunek pracy.

Ewentualne natomiast stwierdzenie, że była to umowa o świadczenie usług, nie zmieniałoby sytuacji ubezpieczonego, albowiem ówcześnie umowy takie stanowiły tytuł do ubezpieczenia, o ile wykonywane były przez okres dłuższy niż 6 miesięcy. W tym stanie rzeczy, Sąd Apelacyjny podzielił ocenę Sądu Okręgowego, iż ubezpieczony nie legitymuje się wymaganymi do przyznania emerytury 25 latami okresów składkowych i nieskładkowych, a to wskutek niezaliczenia do okresów składkowych okresu pracy ubezpieczonego w gospodarstwie rolnym państwa D. od 24 czerwca 1973 r. do 31 sierpnia 1973 r.Ubezpieczony Z.

J. zaskarżył powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w całości i wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w […] do ponownego rozpoznania. Skargę oparł na podstawach:1) naruszenia prawa materialnego, tj. art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2013 r., poz. 1440) przez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że przesłanką zaliczenia do okresu składkowego przy ustalaniu prawa do emerytury ubezpieczonego okresu pracy w gospodarstwie rolnym w okresie od dnia 24 czerwca 1973 r. do 31 sierpnia 1973 r. jest jego dyspozycyjność wobec rolnika wykraczająca poza ustalony dzienny czas wykonywania tej pracy, przekraczający 4 godziny dziennie;2) naruszenia przepisów postępowania, mogącego mieć wpływ na wynik sprawy, tj. art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez niewyjaśnienie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku motywów uznania, że ubezpieczony nie pozostawał w okresie swojej pracy w gospodarstwie rolnym w dyspozycji rolnika, w sytuacji gdy jego praca w tym gospodarstwie rolnym w analizowanym okresie trwała od 6 do 10 godzin dziennie, a także z jakich względów uznał, że ubezpieczony nie wykazał, że w spornym okresie pracował w gospodarstwie rolnym J. i E. D. w wymiarze co najmniej 4 godzin dziennie i w sposób ciągły, tj. umożliwiający właścicielom gospodarstwa skorzystanie z jego pracy w sposób niezmienny.Skarżący podał, że w ocenie Sądu drugiej instancji ubezpieczony nie wykazał, aby w spornym okresie pracował w gospodarstwie rolnym J. i E. D. w wymiarze co najmniej 4 godzin dziennie i w sposób ciągły, tj. umożliwiający właścicielom gospodarstwa korzystanie z jego pracy w sposób „niezmienny”.

Następnie stwierdził częściowo sprzecznie z powyższą oceną, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo ustalił, że ubezpieczony wykonywał pracę w gospodarstwie od 6 do 10 godzin dziennie. Wynikające z tych sprzeczności chaos i niejednoznaczność ustaleń faktycznych nie pozwalają na pełną kontrolę kasacyjną analizowanego orzeczenia.Sąd uznał także, że brak jest podstaw do przyjęcia, że ubezpieczony pozostawał dyspozycyjny wobec rolników w sposób, jaki jest wymagany dla uzupełnienia okresów składkowych i nieskładkowych pracą w gospodarstwie rolnym, gdyż przeczy temu okoliczność, iż po zakończeniu pracy popołudniu wracał do domu odległego o około 3 km.

Zaskarżony wyrok narusza zdaniem skarżącego w sposób niewątpliwy wymóg jego prawidłowego uzasadnienia, a tym samym uchybia przepisom art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w stopniu uniemożliwiającym kontrolę kasacyjną. Sąd drugiej instancji uchybił obowiązkowi należytego uzasadnienia podstawy prawnej zasadniczego motywu oddalenia apelacji przez to, że nie wyjaśnił, jakiego rodzaju dyspozycyjności w świetle art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej wymaga się od osoby wykonującej pracę u rolnika w sytuacji, gdy ustalono, że praca ta codziennie trwała od 6 do 10 godzin dziennie, a kwestię tę sprowadził do formuły „w sposób, jaki jest wymagany dla uzupełnienia okresów składkowych i nieskładkowych pracą w gospodarstwie rolnym”, która to formuła nie zawiera istotnego dla wyjaśnienia sprawy ładunku informacyjnego.W ocenie skarżącego zaskarżonemu wyrokowi należy także zarzucić naruszenie art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy emerytalnej przez to, że Sąd uznał za przesłankę zaliczenia do okresu składkowego przy ustalaniu prawa do emerytury ubezpieczonego okresu pracy w gospodarstwie rolnym w okresie od dnia 24 czerwca 1973 r. do 31 sierpnia 1973 r. jego dyspozycyjność wobec rolnika, wykraczającą poza ustalony dzienny czas wykonywania tej pracy, przekraczający 4 godziny dziennie, przez co błędnie zakwalifikował tę pracę jako wykonywaną niestale.Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o:1. odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania jako niezawierającej okoliczności uzasadniających jej rozpoznanie, ewentualnie;2. oddalenie skargi kasacyjnej w przypadku przyjęcia jej do rozpoznania;3. zasądzenie na rzecz pozwanego kosztów zastępstwa procesowego za drugą instancję według norm przepisanych.W ocenie organu rentowego wyrok Sądu Apelacyjnego wydany dnia 28 czerwca 2017 r. jest prawidłowy.

Sąd Apelacyjny w sposób niebudzący wątpliwości ustalił stan faktyczny sprawy i prawidłowo zastosował i zinterpretował wszystkie przepisy prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw.Spór w rozpoznawanej sprawie dotyczy możliwości zaliczenia okresu pracy ubezpieczonego Z. J. w gospodarstwie rolnym J. i E. D. w okresie od dnia 24 czerwca 1973 r. do 31 sierpnia 1973 r. do 25 – letniego stażu składkowego i nieskładkowego, wymaganego do nabycia prawa do emerytury z art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2016 r., poz. 887 ze zm.; dalej: ustawa o emeryturach i rentach z FUS). Możliwość taką stwarza art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym przy ustalaniu prawa do emerytury oraz przy obliczaniu jej wysokości uwzględnia się również następujące okresy, traktując je, z zastrzeżeniem art. 56, jako okresy składkowe:

1) okresy ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono przewidziane w odrębnych przepisach składki;

2) przypadające przed dniem 1 lipca 1977 r. okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego po ukończeniu 16 roku życia oraz 3) przypadające przed dniem 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia.Regulacja ta ma charakter szczególny. Trzeba bowiem pamiętać, że zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, świadczenia na warunkach i w wysokości określonych w ustawie przysługują co do zasady ubezpieczonym i członkom rodziny pozostałym po ubezpieczonych. W myśl art. 4 pkt 13 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym jest zaś osoba, która podlega ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym, określonym w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych, a także osoba, która przed dniem wejścia w życie ustawy podlegała ubezpieczeniu społecznemu lub zaopatrzeniu emerytalnemu, z wyłączeniem ubezpieczenia społecznego rolników.

Definiując w ten sposób pojęcie ubezpieczonego na gruncie ubezpieczenia emerytalno – rentowego ustawodawca akcentuje odrębność systemów ubezpieczenia społecznego na podstawie ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) i ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 2016 r., poz. 277 ze zm.), które to systemy zostały oparte na odmiennych zasadach podlegania ubezpieczeniu, finansowania i udzielania świadczeń. W związku z tym przepisy zawarte w tych ustawach, normujące możliwość wzajemnego uwzględniania okresów ubezpieczenia, należy uznać za przepisy szczególne, które wymagają ścisłego interpretowania i ostrożnego stosowania.Wynikająca z art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS możliwość uwzględnienia w stażu składkowym okresów innych niż enumeratywnie wymienione w art. 6 tej ustawy została uzależniona od kumulatywnego spełnienia dodatkowych przesłanek, a mianowicie ograniczono ją do sytuacji, gdy okresy ustalone na podstawie art. 5 – 7 ustawy są krótsze od stażu wymaganego do przyznania emerytury, a zaliczalność okresów podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników, prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w tym gospodarstwie następuje jedynie w zakresie niezbędnym do uzupełnienia tego stażu.

Przepis art. 10 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS koresponduje przy tym z art. 20 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników statuując zasadę niedopuszczalności podwójnego uwzględniania danego okresu, zarówno przy ustalaniu prawa do świadczeń z powszechnego ubezpieczenia emerytalnego i rentowego, jak i świadczeń z ubezpieczenia społecznego rolników.Ustawodawca posłużył się w art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS różnymi określeniami pozwalającymi na uzupełnienie stażu ubezpieczeniowego okresami wymienionymi w tym przepisie.

Z mocy art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy, uwzględniane są okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego, za które opłacono składki przewidziane w odrębnych przepisach. Oznacza to, że w powszechnym stażu ubezpieczeniowym podlega uwzględnieniu okres ubezpieczenia społecznego rolnika, który wywiązał się z obowiązku składkowego przewidzianego w przepisach obowiązujących w okresie, w którym przypada to ubezpieczenie (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 października 2006 r., I UK 73/06, LEX nr 288989). Z kolei wynikiem rozwiązań przyjętych w art. 44 ust. 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (jednolity tekst:

Dz.U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm.), a obecnie art. 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, jest – począwszy od 1 stycznia 1983 r. – uzależnienie zaliczenia pracy domownika w gospodarstwie rolnym jako okresu uzupełniającego od opłacenia za niego przez rolnika składki na ubezpieczenie społeczne rolników (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1998 r., II UKN 230/98, OSNAPiUS 1999 nr 20, poz. 657). Zasadniczo więc uwzględnia się jako uzupełniające okresy podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników i opłacania składek na to ubezpieczenie, a tam, gdzie system ubezpieczenia społecznego rolników jeszcze nie funkcjonował lub nie obejmował wszystkich osób zatrudnionych w gospodarstwie rolnym i obecnie podlegających temu systemowi, przepisy art. 10 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS pozwalają na zaliczenie, jako składkowych, okresów prowadzenie gospodarstwa rolnego przed dniem 1 lipca 1977 r. (tj. przed wejściem w życie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin – Dz.U.

Nr 32, poz. 140) i pracy w gospodarstwie rolnym przed dniem 1 stycznia 1983 r. (tj. przed wejściem w życie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin).Jak zauważył Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17 stycznia 2017 r., I UK 491/15 (LEX nr 2242375), w judykaturze dominuje pogląd, że o uwzględnieniu przy ustalaniu stażu ubezpieczeniowego uprawniającego do świadczeń emerytalno - rentowych okresów pracy w gospodarstwie rolnym sprzed objęcia rolników obowiązkiem opłacania składek na rolnicze ubezpieczenie społeczne domowników (tj. przed dniem 1 stycznia 1983 r.) przesądza wystąpienie dwóch okoliczności: wykonywanie czynności rolniczych powinno odbywać się zgodnie z warunkami określonymi w definicji legalnej domownika oraz w wymiarze nie niższym niż połowa ustawowego czasu pracy, tj. minimum 4 godzin dziennie (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 1997 r., II UKN 96/96, OSNAPiUS 1997 nr 23, poz. 473; z dnia 13 stycznia 1998 r., II UKN 433/97, OSNAPiUS 1998 nr 22, poz. 668; z dnia 13 listopada 1998 r., II UKN 299/98, OSNAPiUS 1999 nr 24, poz. 799; z dnia 18 lutego 1999 r., II UKN 491/98, OSNAPiUS 2000 nr 8, poz. 324, notka; z dnia 9 listopada 1999 r., II UKN 190/99, OSNAPiUS 2001 nr 4, poz. 122, notka; z dnia 3 grudnia 1999 r., II UKN 235/99, OSNAPiUS 2001 nr 7, poz. 236, notka; z dnia 10 maja 2000 r., II UKN 535/99, OSNAPiUS 2001 nr 21, poz. 650; z dnia 12 maja 2000 r., II UKN 538/99, OSNAPiUS 2001 nr 21, poz. 651; z dnia 27 czerwca 2000 r., II UKN 612/99, OSNAPiUS 2002 nr 1, poz. 21, notka; z dnia 3 lipca 2001 r., II UKN 466/00, OSNP 2003 nr 7, poz. 186; z dnia 8 marca 2001 r., II UK 305/10, LEX nr 852557; z dnia 22 stycznia 2003 r., II UK 51/02, OSNP 2004 nr 7, poz. 127; z dnia 19 marca 2010 r., II UK 249/09, LEX nr 599773 i z dnia 28 czerwca 2013 r., I UK 24/13, OSNP 2014 nr 4, poz. 61).

Podkreśla się, że celem wprowadzenia uregulowania przewidzianego w art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS było stworzenie możliwości zaliczenia do stażu ubezpieczeniowego uzupełniająco okresów pracy w gospodarstwie rolnym domowników przed dniem 1 stycznia 1983 r. Zaliczenie tego okresu pracy, jako okresu składkowego, mimo braku opłacenia składek na ubezpieczenie rolnicze, pozwoliło traktować tę kategorię ubezpieczonych jednakowo, zarówno przed, jak i po wejściu w życie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin.Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 lipca 2001 r., II UKN 466/00 (OSNP 2003 nr 7, poz. 186), wydanym na gruncie mającego podobne brzmienie do art. 10 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przepisu art. 5 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U.

Nr 104, poz. 450 ze zm.), stwierdził, ze przepis ten nie zawiera definicji prowadzenia gospodarstwa rolnego ani definicji pracy w gospodarstwie rolnym. Jednakowe traktowanie okresów podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników z okresami, kiedy ubezpieczenie to nie funkcjonowało, oznacza, że przepis dotyczy prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w nim na takich zasadach, na jakich zostało ono objęte ubezpieczeniem społecznym rolników. Definicji gospodarstwa rolnego, osoby prowadzącej gospodarstwo rolne i osoby wykonującej prace w gospodarstwie rolnym należy poszukiwać w przepisach regulujących ubezpieczenie społeczne rolników.

Za wymienione w art. 5 pkt 2 ustawy rewaloryzacyjnej, przypadające przed dniem 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym uważa się okresy wykonywania pracy na takich warunkach, jakie po dniu 1 stycznia 1983 r. dawały podstawę do objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników.W orzecznictwie sądowym wyrażany jest jednak także odmienny pogląd, zgodnie z którym okres pracy w gospodarstwie rolnym według ustawy o emeryturach i rentach z FUS, mimo że nie jest okresem pracy sensu stricto, a przez podkreślenie, iż chodzi o pracę po ukończeniu 16 roku życia, nawiązuje do okresu pracy w gospodarstwie rolnym wykonywanej przez domowników rolnika, czyli osoby mu bliskiej, nie może być jednak uważany za przewidziany w art. 6 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników okres ubezpieczenia społecznego domownika, zwłaszcza że sporne okresy pracy w gospodarstwie rolnym przed dniem 1 stycznia 1983 r. nie były okresami podlegania ubezpieczeniu społecznemu i nie była za nie opłacana składka na ubezpieczenie.

Podkreśla się, że art. 10 ust. 2 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest adresowany do osób objętych ubezpieczeniem społecznym z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym, ale reguluje kwestie stażu emerytalnego wymaganego od innych ubezpieczonych niż rolnicy, w którym okres pracy w gospodarstwie rolnym jest zaliczany wprost i traktowany jako okres składkowy niezależnie od uregulowań zawartych w ustawie o ubezpieczeniu społecznym rolników. Oznacza to niedopuszczalność stosowania wobec osoby, o której mowa w art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, kryteriów objęcia ubezpieczeniem społecznym rolników na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 2 i art. 16 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników.

W szczególności chodzi o warunek pozostawania we wspólnocie gospodarczej z rolnikiem i stałości wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 2000 r., II UKN 155/00, OSNAPiUS 2002 nr 16, poz. 394 i z dnia 18 września 2014 r., I UK 17/14, LEX nr 1538420).Odnosząc się do tego poglądu należy zgodzić się z tezą, że przepis art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest adresowany do osób objętych ubezpieczeniem społecznym z tytułu pracy w gospodarstwie rolnym, bo takich osób (rolników i domowników) dotyczy art. 10 ust. 1 pkt 1.

Natomiast cała regulacja art. 10 ustawy nawiązuje do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników i wyraźnie wyłącza możliwość podwójnego uwzględniania tego samego okresu ubezpieczenia do ustalania prawa do świadczeń emerytalnych i rentowych z systemu powszechnego i rolniczego. Przepisy art. 10 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, chociaż nie odsyłają wprost do przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników, to operują datami istotnymi w punktu widzenia tego ubezpieczenia. Dotyczą one osób, które w wymienionych okresach nie podlegały ubezpieczeniu społecznemu rolników z uwagi na to, że system taki nie istniał (rolnicy przed dniem 1 lipca 1977 r.) lub nie obejmował danej kategorii podmiotów (domownicy przed dniem 1 stycznia 1983 r.), ale po datach wskazanych w art. 10 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy zostały tym systemem objęte.

Dla osób, które nie są ani rolnikami ani domownikami rolnika, wraz z nadejściem dat 1 lipca 1977 r. i 1 stycznia 1983 r. nie nastąpiła zmiana ich statusu prawnego z niepodlegających na podlegające rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu. Nasuwa się wiec pytanie, dlaczego dla osób niebędących domownikami rolnika praca w gospodarstwie rolnym podlegałaby - z mocy powołanego przepisu - zaliczeniu do stażu składkowego tylko do dnia 1 stycznia 1983 r. Konkludując wypada stwierdzić, że unormowanie art. 10 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS pozwala na uwzględnienie w stażu ubezpieczeniowym wymaganym w powszechnym systemie ubezpieczenia do nabycia prawa do świadczeń emerytalnych okresów prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w nim, które w świetle przepisów obowiązujących odpowiednio przed dniem 1 lipca 1977 r. i dniem 1 stycznia 1983 r. nie stanowiły tytułu do objęcia rolniczym ubezpieczeniem społecznym, a jednocześnie nie stanowiły tytułu do podlegania powszechnemu systemowi ubezpieczenia społecznego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2017 r., I UK 491/15, LEX nr 2242375).W niniejszej sprawie zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej dotyczyły naruszenia prawa materialnego, tj. art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2013 r., poz. 1440) przez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że przesłanką zaliczenia do okresu składkowego przy ustalaniu prawa do emerytury ubezpieczonego okresu pracy w gospodarstwie rolnym w okresie od dnia 24 czerwca 1973 r. do 31 sierpnia 1973 r. jest jego dyspozycyjność wobec rolnika wykraczająca poza ustalony dzienny czas wykonywania tej pracy, przekraczający 4 godziny dziennie, a także naruszenia przepisów postępowania, mogącego mieć wpływ na wynik sprawy, tj. art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez niewyjaśnienie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku motywów uznania, że ubezpieczony nie pozostawał w okresie swojej pracy w gospodarstwie rolnym w dyspozycji rolnika, w sytuacji gdy jego praca w tym gospodarstwie rolnym w analizowanym okresie trwała od 6 do 10 godzin dziennie, a także z jakich względów uznał, że ubezpieczony nie wykazał, że w spornym okresie pracował w gospodarstwie rolnym J. i E. D. w wymiarze co najmniej 4 godzin dziennie i w sposób ciągły, tj. umożliwiający właścicielom gospodarstwa skorzystanie z jego pracy w sposób niezmienny.W odniesieniu do pierwszego zarzutu wskazać należy, iż wydaje się on wynikać z niedostatecznego zrozumienia przez skarżącego motywów, jakimi kierował się Sąd drugiej instancji przy wydawaniu zaskarżonego orzeczenia, mimo należytego ich zaprezentowania w jego uzasadnieniu.

Z treści tegoż nie wynika bowiem, że zdaniem Sądu przesłanką zaliczenia do okresu składkowego przy ustalaniu prawa do emerytury ubezpieczonego pracy w gospodarstwie rolnym jest jego dyspozycyjność wobec rolnika wykraczająca poza ustalony dzienny czas wykonywania tej pracy, przekraczający 4 godziny dziennie. Sąd stwierdził w istocie, że o ile w rozpoznawanej sprawie ubezpieczony wykonywał pracę w gospodarstwie od 6 do 10 godzin dziennie, o tyle brak jest podstaw do przyjęcia, że pozostawał dyspozycyjny wobec rolników w sposób, jaki jest wymagany dla uzupełnienia okresów składkowych i nieskładkowych pracą w gospodarstwie rolnym.

Jednakże, jak wynika z uzasadnienia, wniosek ten Sąd wysnuł nie w oparciu o dzienny czas pracy ubezpieczonego – jak rozumie to skarżący - ale o fakt, że nie był on domownikiem gospodarzy i jego praca na ich rzecz miała charakter wyłącznie epizodyczny, jednorazowy - w wakacje od nauki szkolnej w roku 1973. Sąd drugiej instancji przyjął za Sądem pierwszej instancji, że ubezpieczony ani wcześniej, ani później nie pracował w tym gospodarstwie, nie można zatem uznać, aby miał jakiekolwiek emocjonalne nastawienie wobec tego gospodarstwa, polegające na poczucie więzi z tym gospodarstwem.

Dokonana przez Sąd wykładnia jest zgodna z dotychczasowym orzecznictwem Sądu Najwyższego. Jak już bowiem wyżej wskazano, przyjmuje się w nim, iż o uwzględnieniu przy ustalaniu stażu ubezpieczeniowego uprawniającego do świadczeń emerytalno - rentowych okresów pracy w gospodarstwie rolnym sprzed objęcia rolników obowiązkiem opłacania składek na rolnicze ubezpieczenie społeczne domowników (tj. przed dniem 1 stycznia 1983 r.) przesądza wystąpienie dwóch okoliczności: wykonywanie czynności rolniczych powinno odbywać się zgodnie z warunkami określonymi w definicji legalnej domownika oraz w wymiarze nie niższym niż połowa ustawowego czasu pracy, tj. minimum 4 godzin dziennie.

Jak natomiast ustalił Sąd drugiej instancji w rozpoznawanej przez siebie sprawie, ubezpieczony, choć podejmował pracę we wskazanym wymiarze, to jednak nie zamieszkiwał w gospodarstwie, ani nawet w jego najbliższym sąsiedztwie, nie był także dla gospodarzy osobą bliską, tj. nie odpowiadał definicji domownika.Opisane powyżej okoliczności świadczą również o bezzasadności drugiego podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu, że Sąd uchybił przepisom postępowania, albowiem nie wyjaśnił w uzasadnieniu wyroku z jakich względów uznał, iż ubezpieczony nie wykazał, że w spornym okresie pracował w gospodarstwie rolnym J. i E. D. w wymiarze co najmniej 4 godzin dziennie.

Jak już bowiem wyżej wskazano, Sąd w żadnej mierze nie negował wskazanego dziennego czasu pracy. Nie jest także uprawnione przyjęcie, że Sąd drugiej instancji nie wyjaśnił w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku motywów swego stanowiska, że ubezpieczony nie świadczył pracy w sposób ciągły i nie pozostawał w okresie swojej pracy w gospodarstwie rolnym w dyspozycji rolnika, w sytuacji gdy jego praca w tym gospodarstwie rolnym w analizowanym okresie trwała od 6 do 10 godzin dziennie. Po pierwsze Sąd wskazał bowiem, że po zakończeniu pracy Z.

J. wracał do odległego od gospodarstwa domu – nie był więc domownikiem J. i E. D., co już podniesiono powyżej. Nie był także w żaden sposób związany z gospodarstwem. Po drugie, jak również wcześniej wskazano, Sąd ustalił, że praca ubezpieczonego miała charakter epizodyczny, a nie ciągły – świadczona była podczas jednej przerwy wakacyjnej. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że kwestie te zostały szczegółowo wyjaśnione przez Sąd drugiej instancji. Sąd Apelacyjny ustalił także, że brak jest podstaw do uznania, jakoby Z.

J. oraz J. i E. D. łączył stosunek pracy. W kontekście powyższego słusznie zatem Sąd stwierdził, że nawet ewentualne stwierdzenie, iż była to umowa o świadczenie usług, nie zmieniałoby sytuacji ubezpieczonego, albowiem ówcześnie umowy takie stanowiły tytuł do ubezpieczenia, o ile wykonywane były przez okres dłuższy niż 6 miesięcy, co w przedmiotowej sprawie nie miało miejsca.Mając na względzie wskazane okoliczności, należało orzec jak w sentencji.