Social security court dismissed pension claim due to insufficient contribution periods for farmers under specific laws.

Wyrok z dnia 22 stycznia 2003 r.

II UK 51/02

Okresem składkowym, o którym mowa w art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy z

dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) jest okres podlegania ubezpieczeniu

społecznemu rolników na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin

(Dz.U. Nr 32, poz. 140 ze zm.), w którym rolnik z mocy art. 40 tej ustawy był

zwolniony z obowiązku opłacania składki.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 stycznia 2003 r.

sprawy z wniosku Kazimierza Wiktora Z. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o ustalenie wysokości emerytury celem ustalenia świadczenia przedemerytalnego, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 21 listopada 2001 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 27 lipca 2000 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w

B. odmówił wnioskodawcy Kazimierzowi Wiktorowi Z. ustalenia wysokości emerytury

do celów świadczenia przedemerytalnego wobec braku wymaganego 40-letniego

okresu składkowego i nieskładkowego.

Odwołanie wnioskodawcy od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 2 sierpnia 2001 r. [...]. Sąd ustalił, że wnioskodawca udowodnił okresy składkowe i nieskładkowe oraz okresy pracy w gospodarstwie rolnym w łącznym wymiarze 37 lat, 8

miesięcy i 25 dni. Nie może być uwzględniony okres prowadzenia gospodarstwa rol-

nego od 17 kwietnia 1978 r. do 20 kwietnia 1980 r. wobec niespełnienia wymogu

określonego w art. 10 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach

i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.).

Na podstawie tego przepisu uwzględnia się okresy ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono przewidziane w odrębnych przepisach składki, a wnioskodawca nie opłacał w tym okresie składek na ubezpieczenie społeczne. Nie podlega

również uwzględnieniu okres urlopu bezpłatnego od 18 października 1989 r. do 15

listopada 1991 r., gdyż nie jest to okres składkowy w rozumieniu art. 6 ust. 2 powołanej ustawy. Do okresów mających wpływ na ustalenie wysokości emerytury dla celów

świadczenia przedemerytalnego nie może być doliczony okres pobierania zasiłku dla

bezrobotnych, gdyż okres ten przypada po rozwiązaniu stosunku pracy z przyczyn

dotyczących zakładu pracy.

W apelacji od tego wyroku wnioskodawca zarzucił, że odmawiając uwzględnienia okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego pominięto uregulowanie zawarte w

art. 40 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 140). Zarzucił także,

że okres urlopu bezpłatnego był okresem pozostawania bez pracy z powodu niemożności jej otrzymania i powinien być potraktowany jako okres składkowy.

Wyrokiem z dnia 21 listopada 2001 r. [...] Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku oddalił apelację. Sąd Apelacyjny uznał, że powołany w apelacji przepis art. 40 ustawy z dnia 27 października 1977 r. nie daje podstawy do uwzględnienia okresu prowadzenia gospodarstwa rolnego. Zgodnie z tym

przepisem rolnik, który rozpoczął prowadzenie gospodarstwa przed ukończeniem 35

lat życia był zwolniony od obowiązku opłacenia składki przez okres pierwszych 5 lat

gospodarowania. Jednakże przepis art. 10 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach

traktuje jako okresy składkowe tylko takie okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego, za które opłacono składki. W sprawie nie jest sporne, że wnioskodawca prowadząc gospodarstwo rolne od 17 kwietnia 1978 r. do 20 kwietnia 1980 r. nie opłacał

składek na ubezpieczenie społeczne rolników, ponieważ był zwolniony z tego obowiązku. Gdyby okres zwolnienia z obowiązku opłacania składek miał być doliczany

do okresu ubezpieczenia znalazłoby to wyraz w redakcji przepisu, podobnie jak ma

to miejsce w innych przepisach, na przykład w art. 6 ust. 2 pkt 9 lit. austawy z dnia 27

października 1977 r.

Sąd Apelacyjny uznał także za prawidłowe rozstrzygnięcie w zakresie żądania

uwzględnienia okresów urlopów bezpłatnych jako okresów składkowych. Wnioskodawca korzystał z urlopów bezpłatnych składając każdorazowo podania o ich udzielenie. Brak jest zatem podstaw do twierdzenia, że urlopy te były wymuszone przez

pracodawcę. Okres urlopu bezpłatnego nie mieści się w kategorii niemożności

otrzymania pracy w rozumieniu art. 6 ust. 2 pkt 6 ustawy o emeryturach i rentach. Z

tego powodu Sąd uznał za pozbawiony zasadności wniosek o przeprowadzenie dowodu z zeznań świadków na okoliczność udzielanych urlopów bezpłatnych.

Wyrok ten zaskarżył kasacją wnioskodawca i opierając ją na obu podstawach

wymienionych w art. 3931 k.p.c. wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie

co do istoty sprawy z uwzględnieniem żądania wniosku ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji i

przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania.

Jako naruszenie prawa materialnego wskazał błędną wykładnię art. 10 ust. 1

pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162 poz. 1118 ze zm.) i art. 40 ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin, a także art. 2, 3 i 32 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, ponadto niezastosowanie art. 37l ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia

1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r.

Nr 25, poz. 128 ze zm.) i art. 5 k.c. W uzasadnieniu tej podstawy kasacyjnej podniósł,

że nie można zgodzić się z poglądem, iż ustawodawca zmienił cel uregulowań dotyczących zwolnienia rolników z obowiązku opłacania składki. Taka wykładnia oznaczałaby odebranie uprzednio nabytych praw gwarantujących świadczenia emerytalne

i pozostawałaby w sprzeczności z powołanymi przepisami Konstytucji, a także ze

społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa i zasadami współżycia społecznego. Przy prawidłowej wykładni okres prowadzenia gospodarstwa rolnego powinien

być uznany za okres składkowy. Nieuwzględnienie okresu pobierania zasiłku dla

bezrobotnych nastąpiło z naruszeniem art. 37l ust. 1 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, który to przepis nakazuje zaliczenie takiego okresu.

Jako naruszone przepisy postępowania wskazuje się w kasacji art. 227, 228 i

241 k.p.c. Naruszenie to polega na zaniechaniu wyjaśnienia powodów udzielania

przez pracodawcę urlopów bezpłatnych. Wnioskodawca zamierzał udowodnić, że w

okresie urlopów bezpłatnych pozbawiony był możliwości świadczenia pracy wbrew

swojej woli. Pracodawca narzucał urlopy bezpłatne w okresach zimowych, gwarantując powrót do pracy. Fakt, że wnioskodawca składał podpis na wniosku o udzielenie

urlopu nie oznacza, że występował z taką inicjatywą, lecz zgadzał się na dyktat pracodawcy. Okoliczności te wskazują, że okresy, w których wnioskodawca przebywał

na urlopach bezpłatnych, powinny być traktowane jako okresy czasowego pozostawania bez pracy z powodu niemożności jej otrzymania. Na te okoliczności wnioskodawca zgłosił dowód z przesłuchania świadków, który Sąd niesłusznie uznał za pozbawiony zasadności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uzasadniony jest zarzut błędnej wykładni art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Zgodnie z tym przepisem przy ustalaniu prawa do emerytury uwzględnia się okresy

ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono przewidziane w odrębnych

przepisach składki. Interpretując ten przepis Sąd Apelacyjny uznał, że nie podlega

uwzględnieniu okres ubezpieczenia społecznego rolników, w którym rolnik nie opłacał składek. Ustawowe zwolnienie od składek, na które powołuje się powód, nie daje

zdaniem Sądu podstaw do uwzględnienia okresu ubezpieczenia skoro warunkiem

takiego uwzględnienia jest opłacanie składek. Pogląd taki nie jest słuszny, chociaż

pozornie wydaje się, że brak postanowienia o uwzględnieniu okresu zwolnienia od

składek nie pozwala na doliczenie takiego okresu do okresu składkowego. Przepisy

dotyczące uwzględniania okresów składkowych z tytułu innej niż rolnicza działalności

uznają za okresy składkowe okresy prowadzenia działalności objętej obowiązkiem

ubezpieczenia społecznego, za które opłacono składkę na ubezpieczenie społeczne,

lub w których występowało zwolnienie od opłacania składki (art. 6 ust. 2 pkt 9 - pkt

14). Takiego zastrzeżenie nie zawiera wspomniany art. 10 ust. 1 pkt 1, jednak nie

oznacza to, że okresy zwolnienia od opłacania składki nie są uwzględniane. Na mocy

tego ostatniego przepisu uwzględniane są okresy, za które opłacono składki

przewidziane w odrębnych przepisach. Oznacza to, że podlega uwzględnieniu okres

ubezpieczenia społecznego rolnika, który wywiązał się z obowiązku składkowego

przewidzianego w przepisach obowiązujących w okresie, w którym przypada to

ubezpieczenie. Wnioskodawca prowadził gospodarstwo rolne w latach 1978 - 1980,

kiedy obowiązywała ustawa z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin. Ubezpieczenie społeczne

rolników na podstawie tej ustawy było obowiązkowe i pociągało za sobą obowiązek

opłacania składki na to ubezpieczenie ( art. 38). Przepis art. 40 stanowił, że rolnik,

który rozpoczął prowadzenie gospodarstwa rolnego przed ukończeniem 35 lat życia

zwolniony jest od obowiązku opłacania składki przez okres pierwszych 5 lat gospodarowania. Zasady opłacania składek były więc takie, że rolnik podlegający obowiązkowemu ubezpieczeniu i uprawniony do świadczeń z tego ubezpieczenia przy spełnieniu warunków określonych w art. 40 opłacał składki poczynając od innej daty niż

powstanie obowiązku ubezpieczenia. Zawarte w art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach odesłanie do odrębnych przepisów należy rozumieć jako warunek

wywiązania się z obowiązku nałożonego przez te przepisy na rolnika podlegającego

ubezpieczeniu. Nie można uznać, że wnioskodawca nie wywiązał się z tego obowiązku skoro na mocy szczególnego przepisu był zwolniony od składki na ubezpieczenie społeczne. Pominięcie okresu podlegającego regulacji zawartej w art. 40

ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym rolników prowadziłoby do paradoksalnej sytuacji, w której okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolnika prowadzącego gospodarstwo rolne i spełniającego warunki tego przepisu nie byłby uwzględniany do 1

stycznia 1983 r., podczas gdy ten sam okres pracy w tym gospodarstwie członków

jego rodziny podlegałby uwzględnieniu na podstawie art. 10 ust. 1 pkt 3 ustawy o

emeryturach i rentach. Zgodnie z tym ostatnim przepisem uwzględnia się przypadające przed dniem 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia. Regulacja ta dotyczy domowników rolnika, którzy zostali objęci

ubezpieczeniem społecznym od 1 stycznia 1983 r., a przed tą datą nie podlegali

ubezpieczeniu. Jeżeli uwzględnia się okres pracy w gospodarstwie rolnym osób nie

podlegających żadnemu ubezpieczeniu, to tym bardziej powinien być uwzględniony

okres prowadzenia gospodarstwa rolnego przez rolnika podlegającego ubezpieczeniu społecznemu i spełniającemu wszystkie warunki wymagane przepisami regulującymi to ubezpieczenie. W konsekwencji należało przyjąć, że okresem składkowym, o

którym mowa w art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach jest okres podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników, w

którym rolnik z mocy art. 40 tej ustawy był zwolniony od obowiązku opłacania składki.

Pogląd taki wynika z analizy omówionych przepisów bez potrzeby sięgania do zasad

konstytucyjnych i zasad współżycia społecznego.

Uznanie słuszności kasacyjnego zarzutu w tym przedmiocie nie prowadzi do

uwzględnienia kasacji. Okres prowadzenia gospodarstwa rolnego, który powinien być

doliczony do okresu składkowego wynosi 2 lata i 4 dni (od 17 kwietnia 1978 r. do 20

kwietnia 1980 r.). Przy zsumowaniu tego okresu z udokumentowanymi okresami

składkowymi i nieskładkowymi wynoszącymi 37 lat, 8 miesięcy i 25 dni łączny okres

wynosi 39 lat, 8 miesięcy i 29 dni. Aby uznać, że wnioskodawca spełnił warunek posiadania 40-letniego okresu, powinien być wykazany brakujący okres składkowy lub

nieskładkowy. W zaskarżonym wyroku nie uwzględniono wskazanych przez wnioskodawcę dalszych okresów, a podniesione w kasacji zarzuty błędu w ustaleniach

faktycznych i zastosowaniu prawa są nieuzasadnione.

Powołany w kasacji przepis art. 37l ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2001 r. nr 6,

poz. 56 ze zm.), który zdaniem wnoszącego kasację powinien mieć zastosowanie,

stanowi, że prawo do świadczenia przedemerytalnego przysługuje osobie, która

spełniła warunki do jego nabycia w dniu rejestracji w powiatowym urzędzie pracy.

Prawo do świadczenia przedemerytalnego ustala się na wniosek tej osoby. Świadczenia przedemerytalne przysługują od następnego dnia po zarejestrowaniu się

uprawnionej osoby w powiatowym urzędzie pracy albo od następnego dnia po złożeniu wniosku i dokumentów niezbędnych do ustalenia tych uprawnień. Przepis ten reguluje tryb i termin przyznawania świadczenia przedemerytalnego osobie, która

spełnia warunki do tego świadczenia i zostanie zarejestrowana jako bezrobotna w

powiatowym urzędzie pracy lub złoży wniosek o świadczenie. Nie można powoływać

się na ten przepis jako podstawę uznania warunków do przyznania świadczenia

przedemerytalnego za spełnione skoro przepis ten dotyczy osób, które spełniły warunki określone innymi przepisami. Warunki te są określone w art. 37k w czterech

punktach, a wnioskodawca wywodzi swoje prawa z art. 37k pkt 3, który stanowi, że

świadczenie przedemerytalne przysługuje osobie spełniającej warunki do uzyskania

statusu bezrobotnego i prawa do zasiłku, jeżeli do dnia rozwiązania stosunku pracy z

przyczyn dotyczących zakładu pracy, w którym była zatrudniona przez okres nie

krótszy niż 6 miesięcy, osiągnęła okres uprawniający do emerytury wynoszący dla

mężczyzn co najmniej 40 lat. Warunkiem uzyskania prawa do świadczenia jest posiadanie 40-letniego okresu uprawniającego do emerytury do dnia rozwiązania

umowy o pracę, zatem do tego okresu nie są wliczane okresy składkowe lub nieskładkowe przypadające po dniu rozwiązania stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Nie podlega więc zaliczeniu okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych po ustaniu stosunku pracy. Przepis art. 37l nie jest podstawą do wliczenia do

wymaganych okresów okresu pobierania zasiłku dla bezrobotnych, zatem zarzut naruszenia prawa materialnego w tym zakresie nie jest zasadny.

Nie znajduje uzasadnienia zarzut naruszenia przepisów postępowania przez

odmowę przeprowadzenia zgłoszonych przez wnioskodawcę dowodów. Zgodnie z

art. 227 k.p.c. przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy

istotne znaczenie. Okoliczności, które wnioskodawca zamierzał udowodnić zgłaszając wniosek dowodowy nie były dla rozstrzygnięcia sprawy istotne. Żądanie doliczenia do okresów wymaganych do emerytury okresu urlopu bezpłatnego nie mogło być

bowiem uwzględnione niezależnie od okoliczności, w jakich został udzielony urlop

bezpłatny. Według twierdzeń wnioskodawcy był on zmuszony do składania podania

o urlop bezpłatny i tę okoliczność chciał udowodnić. Jednak wnioskodawca nie powołuje się na przymus fizyczny lub groźbę bezprawną lecz twierdzi, że do decyzji

zmusiła go sytuacja ekonomiczna. Alternatywą było bowiem rozwiązanie stosunku

pracy bez gwarancji powrotu do pracy. Według oceny wnioskodawcy nie mógłby on

znaleźć pracy zgodnej ze swoimi kwalifikacjami i z uwagi na gwarancję powrotu do

pracy składał podania o urlop bezpłatny. Przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności, nawet gdyby zostały udowodnione, nie dawały podstawy do uznania

okresu urlopu bezpłatnego za okres składkowy w rozumieniu art. 6 ust. 2 pkt 6

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z

tym przepisem za okres składkowy uważa się przypadający przed dniem 15 listopada 1991 r. okres czasowego pozostawania bez pracy z powodu niemożności jej

otrzymania. Fakt niemożności otrzymania pracy w konkretnym okresie nie należy do

faktów powszechnie znanych, jak to usiłuje wykazać wnoszący kasację zarzucając

naruszenie art. 228 k.p.c. Wiadome jest bowiem, że nawet w okresach największego

bezrobocia występuje rotacja pracowników i są oferty zatrudnienia, chociaż nie

pokrywają one zapotrzebowania. Do wykazania niemożności otrzymania pracy wymagane jest udowodnienie aktywnego poszukiwania pracy i braku ofert pracy. Wniosek dowodowy nie zmierzał do udowodnienia, że wnioskodawca poszukiwał pracy i

będąc zarejestrowany w terenowej jednostce administracji państwowej nie otrzymał

oferty zatrudnienia. Korzystając z urlopu bezpłatnego wnioskodawca nie miał statusu

bezrobotnego i nie mógł być zarejestrowany jako poszukujący pracy. Subiektywne

przekonanie wnioskodawcy, że nie będzie mógł znaleźć pracy, nie wystarczy do

uznania, że pozostawanie bez pracy w czasie urlopu bezpłatnego było spowodowane niemożnością jej otrzymania. Wnioskodawca sam wybrał korzystanie z urlopu

bezpłatnego gwarantujące mu powrót do pracy jako wariant bezpieczniejszy niż ryzyko poszukiwania pracy w trudnej sytuacji na rynku. Dlatego okoliczności udzielania

urlopów bezpłatnych nie wymagały ani powtórzenia postępowania dowodowego (art.

241 k.p.c.) ani przeprowadzenia nowych dowodów. Nie nastąpiło zatem naruszenie

powołanych w kasacji przepisów postępowania.

Zarzuty zmierzające do wykazania, że dalsze okresy poza okresem prowadzenia gospodarstwa rolnego są okresami składkowymi, nie są usprawiedliwionymi

podstawami kasacji i z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39312

k.p.c. oddalił kasację.