II UK 478/03 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UK 478/03

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 7 października 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Katarzyna Gonera (przewodniczący)

SSN Zbigniew Myszka

SSN Andrzej Wróbel (sprawozdawca)

Protokolant Wanda Cabaj

w sprawie z wniosku E. .

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w R.

o wcześniejszą emeryturę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 7 października 2004 r.,

kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w R.

z dnia 26 września 2003 r., sygn. akt III AUa …/03,

oddala kasację.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 31 lipca 2002 r. skierowaną do E. N. Zakład Ubezpieczeń

Społecznych Oddział w R. wznowił postępowanie w

sprawie emerytury, uchylił decyzję z dnia 29 października 2001 r. i odmówił

zainteresowanej prawa do emerytury z tytułu opieki nad dzieckiem.

W uzasadnieniu decyzji powołał się na orzeczenie lekarza orzecznika

ZUS, który na podstawie uzyskanej przez organ rentowy dokumentacji

lekarskiej - nieznanej Zakładowi w chwili rozpoznawania wniosku o ustalenie

prawa do świadczenia - ustalił, że stwierdzone u dziecka schorzenie nie jest

wymienione w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r., a analiza

stopnia zaawansowania i przebiegu choroby nie wskazuje na upośledzenie

sprawności organizmu w stopniu uzasadniającym uzyskanie emerytury dla

sprawowania stałej opieki nad dzieckiem.

Kolejną decyzją z tej samej daty wstrzymał wypłatę świadczenia

począwszy od 1 sierpnia 2002 r.

E. N. zaskarżyła decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do Sądu

Okręgowego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. Podniosła, że

Zakład Ubezpieczeń Społecznych po rozpatrzeniu jej wniosku, na podstawie

zaświadczenia o stanie zdrowia dziecka przyznał jej emeryturę na

podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w

sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury dla pracowników opiekujących

się dziećmi wymagającymi stałej opieki. Dodała też, że zaskarżona decyzja

wywołała określone, niekorzystne dla niej skutki w postaci rozwiązania umowy o

pracę oraz utraty świadczeń ubezpieczeniowych.

Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. wyrokiem z

dnia 26 marca 2003 r., sygn. akt IV U …/02, oddalił odwołanie.

Sąd ten ustalił na podstawie opinii biegłego sądowego lekarza specjalisty

chorób płuc, że córka wnioskodawczyni nie wymagała i nie wymaga stałej

opieki ze strony matki, stąd też nie może ona skutecznie ubiegać się o prawo

do świadczenia na podstawie przepisów rozporządzenia z dnia 15 maja 1989 r.

w

sprawie

uprawnień

do

wcześniejszej

emerytury

dla

pracowników

opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz. U. Nr 28, poz.145),

gdyż nie spełnia wszystkich przesłanek do nabycia prawa do emerytury

rozporządzeniem tym określonych. W podstawie prawnej Sąd powołał przepis

art. 47714 § 1 k.p.c.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego złożyła E. N. W apelacji wniosła o

zmianę wyroku poprzez orzeczenie o przywróceniu prawa do emerytury z tytułu

opieki

nad

dzieckiem,

ewentualnie

uchylenie

zaskarżonego

wyroku

i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

Zarzuciła Sądowi pierwszej instancji niedokładne wyjaśnienie sprawy, w

szczególności poprzez nieuwzględnienie wniosku o uzupełnienie postępowania

dowodowego i powołanie innego biegłego po przedłożeniu przez nią

dodatkowej dokumentacji medycznej. Podniosła, że w jej ocenie organ rentowy

nie był uprawniony do podważania orzeczenia lekarskiego, na podstawie

którego uzyskała prawo do emerytury. Zarzuciła też organowi rentowemu

bezpodstawne wznowienie postępowania w jej sprawie.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w R. wyrokiem

z dnia 26 września 2003 r., sygn. akt: III AUa …/03, oddalił apelację. Sąd

Apelacyjny uznał, iż wyrok Sądu pierwszej instancji jest trafny i odpowiada

prawu.

Według Sądu drugiej instancji poza sporem jest, że E. N. prawo do

wcześniejszej emerytury uzyskała decyzją organu rentowego z dnia 29

października 2001 r. po przedłożeniu stosownego wniosku wraz z dokumentami

potwierdzającymi okresy zatrudnienia oraz zaświadczeniem lekarskim z dnia 15

października 2001 r. stwierdzającym, że córka wnioskodawczyni N. urodzona

20 listopada 1990 r. z powodu astmy oskrzelowej wymagała przed dniem 31

grudnia 1998 r. i wymaga nadal stałej opieki ze strony matki, a zaświadczenie

wydaje się w celu przejścia matki na emeryturę. Córka zainteresowanej w chwili

wystąpienia przez nią z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia liczyła lat

10, stąd też stosownie do § 1 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15

maja 1989 r. dla stwierdzenia, że dziecko ze względu na stan zdrowia,

spowodowany jednym ze stanów chorobowych wymienionych w ust. 3, wymaga

stałej opieki, wystarczające było zaświadczenie poradni specjalistycznej lub

oddziału sprawującego opiekę medyczną nad dzieckiem.

Powołany w sprawie biegły

wyjaśnił, że z dokumentacji lekarskiej

wynika, iż rozpoznana u dziecka astma oskrzelowa ma przebieg łagodnie umiarkowany, nie powoduje dysfunkcji układu oddechowego i obniżenia

sprawności organizmu w stopniu kwalifikującym do stwierdzenia potrzeby stałej

opieki i pielęgnacji ze strony rodzica.

Od powyższego wyroku powódka złożyła kasację, zarzucając:

1. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy,

a to art. 224 § 1 w zw. z art. 391 k.p.c. poprzez nierozpoznanie istoty sprawy, a

w konsekwencji niezastosowanie przez Sąd Apelacyjny w R. przepisu art. 477

14a k.p.c.

2. naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię przepisu art. 114

ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.) poprzez uznanie

dopuszczalności wznowienia postępowania w oparciu o dowody, o których

organ wiedział w toku rozpoznawania sprawy w postępowaniu zwykłym.

Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie kasacji wskazano, że

zaskarżone orzeczenie oczywiście narusza prawo, gdyż Sąd Apelacyjny w R.,

jak również uprzednio Sąd Okręgowy w R., nie rozpoznał istoty sprawy. Na tę

okoliczność ubezpieczona podniosła, że Sąd nie uwzględnił przy rozpoznaniu

sprawy specyfiki decyzji wydanej na skutek wznowienia postępowania, a w

istocie pominął różnicę pomiędzy przedmiotem sprawy rozpoznawanej w

postępowaniu administracyjnym toczącym się w zwykłym trybie i sprawy w

postępowaniu

administracyjnym

postępowania.

Niewątpliwie

szczególnym,

wskazana

jakim

różnica

jest

wznowienie

przedmiotów

spraw

zakończonych tymi dwiema decyzjami prowadzi do różnego określenia istoty

sprawy rozpoznawanej przez sąd. W konsekwencji, w toku rozpoznania sprawy

przez sąd, przesłanki wznowienia nie zostały w ogóle zbadane, a ich zaistnienie

warunkuje ponowne rozstrzygnięcie sprawy zakończonej decyzją ostateczną.

Postępowanie sądowe odbyło się z oczywistym naruszeniem wskazanej

prawidłowości.

Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie wyroku Sądu

Apelacyjnego w R.

i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpatrzenia oraz o zasądzenie kosztów postępowania przed Sądem

Najwyższym zgodnie z obowiązującymi normami.

Sąd Najwyższy, zważył co następuje:

Kwestia wykładni przepisu art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998

r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych była

przedmiotem uchwały Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 5

czerwca 2003 r., III UZP 5/03 (OSNP 2003, nr 18, poz. 442) stwierdzającej, że

odmienna ocena dowodów dołączonych do wniosku o emeryturę lub rentę,

przeprowadzona przez organ rentowy po uprawomocnieniu się decyzji

przyznającej świadczenie, nie jest okolicznością uzasadniającą wszczęcie z

urzędu postępowania o ponowne ustalenie prawa do świadczeń. Uchwała ta

stanowiła odpowiedź na pytanie przedstawione przez Rzecznika Praw

Obywatelskich: „czy odmienna ocena dowodów przeprowadzona przez organ

rentowy po uprawomocnieniu się decyzji o przyznaniu emerytury (renty) może

stanowić przesłankę do wznowienia postępowania”. Ze względu na wąski

zakres przedstawionego pytania uchwała nie mogła rozstrzygnąć wszystkich

zagadnień związanych z wykładnią tego przepisu. Niektóre z nich omówione

zostały w uzasadnieniu uchwały. Na samo pytanie odpowiedź była oczywista,

gdyż z wyraźnego brzmienia przepisu wynika, że podstawą ponownego

ustalenia prawa do świadczeń może być jedynie przedłożenie nowych

dowodów lub ujawnienie okoliczności istniejących przed wydaniem decyzji,

które mają wpływ na prawo do świadczeń lub ich wysokość. Nie jest więc

dopuszczalne ponowne ustalenie prawa do świadczeń tylko z tej przyczyny, że

organ rentowy w wyniku ponownej oceny dowodu uzna go za niewiarygodny,

lub też poweźmie wątpliwości co do jego wiarygodności i przeprowadzi

postępowanie dowodowe w celu ponownego sprawdzenia stwierdzonych tym

dowodem okoliczności.

Do 31 grudnia 1998 r. obowiązywało rozporządzenie Rady Ministrów w

sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się

dziećmi wymagającymi stałej opieki, wydane na podstawie art. 27 ust. 3 ustawy

z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin

(Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Z mocy art. 186 ust. 3 ustawy o emeryturach i

rentach z FUS, przepisy rozporządzenia mogą być podstawą przyznania

określonego w nim świadczenia osobom, które wnioski o nie zgłosiły wprawdzie

po 31 grudnia 1998 r., ale przed tą datą spełniały warunki nabycia prawa do

wcześniejszej

emerytury.

Wcześniejsza

emerytura

dla

pracowników

opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki była w systemie

emerytalnym

obowiązującym

przed

stycznia

1999

r.

świadczeniem

wyjątkowym. Jeżeli prawo ubezpieczenia społecznego jest systemem norm

bezwzględnie obowiązujących i wszystkie jego przepisy muszą być wykładane

ściśle, to przepisy wyjątkowe wymagają wykładni restrykcyjnej. Tym bardziej, że

system ubezpieczenia społecznego oparty jest na zasadzie solidaryzmu, a

świadczenia finansowane ze środków pochodzących ze składek wszystkich

ubezpieczonych.

Prawo do wcześniejszej emerytury powstaje w przypadku braku

możliwości kontynuowania zatrudnienia z powodu stanu zdrowia dziecka,

wymagającego - bez względu na wiek - „stałej opieki oraz pielęgnacji lub

pomocy w czynnościach samoobsługowych”. Stany chorobowe dziecka fizyczne, psychiczne i psychofizyczne - uzasadniające wcześniejsze przejście

na emeryturę zostały określone w ust. 3 § 1 rozporządzenia. Są to: całkowita

dysfunkcja

kończyn

górnych

lub

dolnych,

niedowłady oraz porażenia

uniemożliwiające samodzielne poruszanie się i kontrolowanie czynności

fizjologicznych (pkt 1), umiarkowane, znaczne i głębokie upośledzenie

umysłowe, choroby psychiczne, uszkodzenie lub choroba centralnego układu

nerwowego uniemożliwiające samodzielność w decyzjach lub czynnościach

życia codziennego (pkt 2), lekkie upośledzenie umysłowe z towarzyszącymi

kalectwami znacznego stopnia w zakresie narządów ruchu, wzroku, słuchu lub

innymi przewlekłymi stanami chorobowymi bardzo poważnie upośledzającymi

sprawność organizmu (pkt 3) oraz inne choroby upośledzające w bardzo

poważnym stopniu sprawność organizmu (pkt 4). Warunkiem nabycia prawa do

wcześniejszej emerytury przez rodzica (inną osobę) dziecka, które ukończyło

16 lat, jest zaliczenie go, według terminologii obowiązującej do 1 września 1997

r., do pierwszej lub drugiej grupy inwalidzkiej. Oznacza to całkowitą niezdolność

do pracy i niemożność samodzielnej egzystencji albo niezdolność do

wykonywania

jakiejkolwiek

pracy

spowodowaną

jednym

ze

stanów

chorobowych wymienionych w ust. 3. Ponieważ zakazane jest stałe

zatrudnianie dzieci, które nie ukończyły 16 lat (art. 65 ust. 3 Konstytucji),

orzeczenie o ich zdolności do pracy jest bezprzedmiotowe. Zastępuje je

wydane przez poradnię specjalistyczną lub oddział sprawujący opiekę

medyczną „stwierdzenie”, że „ze względu na stan zdrowia, spowodowany

jednym ze stanów chorobowych wymienionych w ust. 3” dziecko wymaga stałej

opieki (ust. 2) (por. wyrok SN z 19 lutego 2004 r., II UK 251/03, nie publ.).

Ujawnienie

okoliczności,

które

istniały

przed

wydaniem

decyzji

przyznającej świadczenia, uprawnia do wszczęcia postępowania o ponowne

ustalenie prawa do świadczeń na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy o

emeryturach i rentach, jeżeli okoliczności te mają wpływ na prawo do

świadczeń lub ich wysokość. Nie muszą to być okoliczności, na które osoba

ubiegająca się o świadczenia nie mogła powołać się w poprzednim

postępowaniu, co odnosi się także do organu rentowego. Mogą to być takie

okoliczności, które powinny być znane przy dołożeniu minimum staranności,

jednak na skutek błędu lub przeoczenia nie zostały uwzględnione w poprzednim

postępowaniu. Decyzja w sprawie świadczeń nie ma charakteru ostatecznego,

gdyż w przeciwnym wypadku zainteresowany nie mógłby ubiegać się o

świadczenia, których poprzednio mu odmówiono, jeżeli w wyniku błędu,

zaniedbania lub nieznajomości przepisów nie powołał się na okoliczności

uprawniające go do świadczenia. Ta sama zasada dotyczy zaniedbania organu

rentowego, polegającego na pominięciu ustalenia istnienia jednego z warunków

uprawniających do świadczeń. Jeżeli w wyniku takiego błędu zostanie

przyznane świadczenie, do którego prawo nie istniało, osoba pobierająca

świadczenie nie może powoływać się na zasadę ochrony praw nabytych. Wiąże

się to z charakterem uprawnień emerytalno-rentowych, które mogą być

nabywane po spełnieniu warunków określonych przez prawo. Nie można

powoływać się na prawo do świadczeń ustalonych błędną decyzją organu

rentowego, a więc pomijającą, że nie zostały spełnione warunki, od których

uzależnione jest nabycie prawa.” Powołany tu został wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 12 stycznia 2001 r,. II UKN 182/00 (OSNAP i US 2002 nr 17, poz. 419),

którego tezę skład siedmiu sędziów zaaprobował. Brzmi ona, że warunkiem

ponownego ustalenia prawa do świadczeń nie jest ujawnienie nowych

okoliczności, lecz takich, które istniały przed wydaniem decyzji a nie zostały

przez organ rentowy uwzględnione. Wyrok ten został wydany w sprawie o rentę

rodzinną na rzecz matki zmarłego pracownika, w której organ rentowy wydał

decyzję przyznającą świadczenie po ustaleniu spełnienia warunku wymaganych

okresów składkowych i nieskładkowych zmarłego oraz warunku przyczyniania

się do utrzymania matki, pomijając okoliczność dotyczącą osiągnięcia przez

matkę pracownika wymaganego wieku. Wprawdzie była to okoliczność łatwa do

sprawdzenia w dacie wydawania decyzji na podstawie istniejących w aktach

dokumentów, jednak ujawnienie po uprawomocnieniu decyzji, że zbadanie

jednego z warunków wymaganych do przyznania świadczenia zostało

pominięte, zostało uznane za uzasadnioną podstawę do ponownego ustalenia

prawa do świadczeń. Podobna sytuacja wystąpiła w niniejszej sprawie, w której

organ rentowy przy wydawaniu decyzji przyznającej wcześniejszą emeryturę

pominął

zbadanie

warunku

stanu

chorobowego

dziecka

wymaganego

przepisami powołanego rozporządzenia. Dowody dołączone do wniosku, mimo

że wiarygodność ich nie jest kwestionowana, nie potwierdzały spełnienia tego

warunku. Zgodnie z powołaną uchwałą dokonanie ponownej oceny dowodu co

do jego wiarygodności nie dawałoby podstawy do wszczęcia ponownego

postępowania. Natomiast ujawnienie przez organ rentowy okoliczności, że przy

wydaniu decyzji przyznającej prawo do świadczeń pominięta została kwestia

spełnienia jednego z wymaganych warunków, uzasadnia ponowne ustalenie

prawa do świadczeń na podstawie art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach. Podniesiony w kasacji zarzut błędnego zastosowania tego przepisu

okazał się nieuzasadniony.

Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.