II UK 41/05 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 18 października 2005 r.

II UK 41/05

Przepis art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.) nie upoważnia do objęcia rolniczym ubezpieczeniem społecznym osoby prowadzącej działalność gospodarczą, która stała się rolnikiem w trakcie prowadzenia tej działalności.

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Krystyna Bednarczyk

(sprawozdawca), Roman Kuczyński.

Sąd Najwyższy. po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 października 2005 r.

sprawy z wniosku Ireneusza M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w K. o ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku

z dnia 5 listopada 2004 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Decyzją z dnia 3 czerwca 2002 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w

K. stwierdził obowiązek podlegania Ireneusza M. ubezpieczeniu społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej od lipca 1996 r.

Odwołanie wnioskodawcy od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie z dnia 22

czerwca 2004 r. [...]. Sąd ustalił, że wnioskodawca od 12 czerwca 1996 r. prowadzi

działalność ubezpieczeniową jako agent ubezpieczeniowy. Od 28 listopada 1997 r.

jest dzierżawcą gospodarstwa rolnego. Pismem z dna 2 grudnia 1997 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddział w K. powiadomiła wnioskodawcę o obowiązku podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników o ile nie podlega on innemu

ubezpieczeniu. W dniu 10 stycznia 1998 r. wnioskodawca złożył wniosek o objęcie

go ubezpieczeniem społecznym rolników przedkładając decyzję Urzędu Gminy w S.

o wykreśleniu wpisu o prowadzeniu działalności gospodarczej. W związku z tym

decyzją z dnia 12 stycznia 1998 r. został objęty ubezpieczeniem społecznym rolników, a Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w K. decyzją z dnia 21 stycznia

1998 r. stwierdził, że od 9 stycznia 1998 r. wnioskodawca nie podlega ubezpieczeniu

społecznemu z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej (gastronomia i agencja

ubezpieczeniowa). Następnie Zakład Ubezpieczeń Społecznych otrzymał z Urzędu

Skarbowego w S. informację, że wnioskodawca od 1 lipca 1996 r. do 19 października

2001 r. nieprzerwanie prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą wykazując

przychody z tego tytułu. Działalność z tytułu usług transportowych została zgłoszona

do ewidencji działalności gospodarczej 28 listopada 1997 r. i wykreślona 19 października 2001 r. Na podstawie tych informacji została wydana zaskarżona decyzja.

Wnioskodawca twierdził w odwołaniu, że nie podjął działalności z zakresu usług

transportowych, a wykazywane dochody pochodziły z pośrednictwa ubezpieczeniowego. Wnioskodawca przyznał, że od 1 lipca 1996 r. jest agentem ubezpieczeniowym. Zgodnie z art. 37e ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (jednolity tekst: Dz.U. z 1996 r. Nr 11, poz. 62 ze zm.) agentem ubezpieczeniowym jest osoba fizyczna upoważniona przez zakład ubezpieczeń do stałego zawierania umów w imieniu i na rzecz tego zakładu lub pośredniczenia przy zawieraniu umów. W ust. 4 tego artykułu określa się, że agent ubezpieczeniowy nie

będący osobą prawną prowadzi działalność gospodarczą w rozumieniu art. 2 ust. 1

ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324

ze zm.). W związku z tym unormowaniem wnioskodawca podlegał obowiązkowi

ubezpieczenia na podstawie ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst:

Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.).

W apelacji od tego wyroku wnioskodawca podniósł zarzut, że prowadzenie

pośrednictwa ubezpieczeniowego nie było działalnością gospodarczą rodzącą obowiązek ubezpieczenia z tego tytułu, a ponadto przepis art. 5a ustawy z dnia 10 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr

7, poz. 25 ze zm.) pozwalał na objęcie go ubezpieczeniem społecznym rolników nawet w przypadku prowadzenia działalności gospodarczej.

Wyrokiem z dnia 5 listopada 2004 r. [...] Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku oddalił apelację. Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowy

pogląd prawny Sądu pierwszej instancji. Stwierdził, że zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 2

ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących

działalność gospodarczą oraz ich rodzin obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu określonemu tą ustawą podlegały osoby fizyczne mające obywatelstwo polskie, prowadzące na własny rachunek działalność gospodarczą na podstawie uprawnień określonych w przepisach szczególnych. W zakresie działalności agentów

ubezpieczeniowych szczególne regulacje zawierał przepis art. 37e ustawy z dnia 28

lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej. W myśl ust. 2 i 3 tego przepisu działalność agencyjna wykonywana przy pomocy osób fizycznych była uzależniona od uzyskania przez nie uprawnień wydawanych przez organ nadzoru w postaci zezwolenia

na wykonywanie czynności agenta. Zgodnie z art. 10 pkt 4 ustawy z dnia 23 grudnia

1988 r. o działalności gospodarczej działalność agenta ubezpieczeniowego nie wymagała zgłoszenia do ewidencji działalności gospodarczej, gdyż jej podjęcie było

uzależnione od uzyskania zezwolenia. Do wnioskodawcy nie miał zastosowania

przepis art. 5a ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, który pozwala na kontynuowanie rolniczego ubezpieczenia społecznego rolnikowi podejmującemu działalność gospodarczą, gdyż podjął on działalność rolniczą później niż pozarolniczą

działalność gospodarczą. W okresie prowadzenia działalności rolniczej miał do niego

zastosowanie ustawowy prymat ubezpieczenia społecznego osób prowadzących

działalność gospodarczą, obowiązujący w przypadku zbiegu tytułów ubezpieczenia,

a wynikający z art. 2 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących

działalność gospodarczą. Po utracie mocy obowiązującej tej ostatniej ustawy od 1

stycznia 1999 r. wnioskodawca był objęty obowiązkowym ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym z tytułu prowadzenia działalności pozarolniczej na podstawie art. 6

ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o

systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.). Był więc objęty

inny ubezpieczeniem, o którym mowa w art. 7 ust. 1 pkt 1 i art. 16 ust. 3 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników, co wyłączało go z ubezpieczenia rolniczego.

Wyrok ten zaskarżył kasacją wnioskodawca przytaczając jako jej podstawę

naruszenie prawa materialnego „przez błędną jego wykładnię, a w szczególności: a.

naruszenie przepisu art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin w

brzmieniu z dnia 9 stycznia 1998 r. polegające na przyjęciu, że podjęcie przez osobę

prowadzącą rolniczą działalność gospodarczą, pozarolniczej działalności gospodar-

czej na podstawie uprawnień określonych w przepisach szczególnych powoduje z

mocy prawa obowiązek ubezpieczenia społecznego na podstawie ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą i ich rodzin podczas gdy z treści art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników wynika, że w przypadku podlegania ubezpieczeniu na podstawie

przedmiotowej ustawy podjęcie pozarolniczej działalności gospodarczej przy spełnieniu przesłanek wskazanych w tym przepisie nie wywołuje takich skutków, b. naruszenie art. 5a ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

polegające na przyjęciu, że podjęcie przez osobę podlegającą nieprzerwanie co najmniej rok ubezpieczeniu na podstawie przedmiotowej ustawy, pozarolniczej działalności gospodarczej oznacza z mocy prawa obowiązek ubezpieczenia na podstawie

ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą i

ich rodzin”. W związku z tymi zarzutami wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku, poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji oraz decyzji organu rentowego i

stwierdzenie, że wnioskodawca nie podlega ubezpieczeniu społecznemu z tytułu

prowadzenia działalności gospodarczej od miesiąca lipca 1996 r. W uzasadnieniu

kasacji podniósł, że został objęty ubezpieczeniem od 9 stycznia 1998 r. na podstawie

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. „Jako osoba podlegająca ubezpieczeniu społecznemu na podstawie przedmiotowej ustawy w oparciu o przepis art. 5a

podjął pozarolniczą działalność gospodarczą nie będąc pracownikiem i nie pozostając w stosunku służbowym. Działając w zaufaniu do przepisów ustawy podjął działalność w postaci pośrednictwa ubezpieczeniowego, bowiem taka działalność gospodarcza nie wymagała od niego zatrudnienia na podstawie stosunku pracy i nie powodowała powstania stosunku służbowego. Z treści art. 5a jednoznacznie wynikało, że

podjęcie pozarolniczej działalności gospodarczej, przy spełnieniu przesłanek wymienionych w przepisie skutkować będzie dalszym podleganiem ubezpieczeniu z mocy

przedmiotowej ustawy. W takiej sytuacji wydanie decyzji o podleganiu z mocy prawa

obowiązkowemu ubezpieczeniu na podstawie ustawy o ubezpieczeniu społecznym

osób prowadzących działalność gospodarczą i ich rodzin jest dla skarżącego krzywdzące. Skarżący działał w zaufaniu do przepisów ustawy, na podstawie której podlegał ubezpieczeniu społecznemu. Treść przepisu 5a wprowadziła skarżącego w błąd.

Przepis ten jednoznacznie dopuszcza podjęcie dodatkowej działalności gospodarczej

bez konsekwencji w zakresie podlegania ubezpieczeniu na podstawie ustawy o

ubezpieczeniu społecznym rolników. Skarżący nie mógł przypuszczać, że w syste-

mie prawnym jest także przepis sprzeczny z unormowaniem art. 5a. Dokonanie

prawidłowej interpretacji obu przepisów wymaga ogromnej wiedzy fachowej, której

nie posiada. Skarżący nie może jednak ponosić negatywnych konsekwencji wprowadzania przez ustawodawcę sprzecznych przepisów, w jednolitym jak należy oczekiwać systemie prawnym. Na marginesie rozważań na temat wzajemnych relacji pomiędzy zaskarżonymi przepisami pojawia się zagadnienie wykładni art. 1 ust. 1 pkt 1

ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą i

ich rodzin. Wyjaśnienie tego zagadnienia jest konieczne w odniesieniu do praktyk

organów administracji prezentowanych w decyzjach w przedmiotowej sprawie. Organy wydające decyzje w przedmiotowej sprawie stały na stanowisku, że dla spełnienia

przesłanek tego przepisu wystarczające jest samo formalne dokonanie wpisu do

ewidencji działalności gospodarczej bez faktycznego podjęcia tej działalności. Kwestia ta budzi jednak poważne wątpliwości interpretacyjne i dlatego wykładnia tego

przepisu winna zostać doprecyzowana”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 1 ust. 1 nieobowiązującej już ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o

ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich

rodzin stanowił, że obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu określonemu

ustawą podlegają osoby fizyczne mające obywatelstwo polskie, prowadzące na własny rachunek działalność gospodarczą na podstawie: 1) wpisu do ewidencji działalności gospodarczej lub koncesji, określonych w przepisach o działalności gospodarczej, 2) uprawnień określonych w przepisach szczególnych. Za podstawę podlegania

przez wnioskodawcę ubezpieczeniu społecznemu na podstawie tego przepisu oba

Sądy przyjęły prowadzenie przez niego działalności w charakterze agenta ubezpieczeniowego od 12 czerwca 1996 r. nieprzerwanie do daty wydania zaskarżonej decyzji. Działalność ta nie podlegała wpisowi do ewidencji działalności gospodarczej,

lecz była prowadzona na podstawie uprawnień określonych w przepisach ustawy o

działalności ubezpieczeniowej, tj. zezwolenia wydanego przez organ nadzoru ubezpieczeniowego. Prowadzenie przez wnioskodawcę okresowo działalności gospodarczej innego rodzaju, podlegającej wpisowi do ewidencji działalności gospodarczej,

nie było brane pod uwagę przy rozstrzygnięciu z uwagi na regulację zawartą w art. 1

ust. 3 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospo-

darczą. Przepis ten stanowi, że w razie równoczesnego prowadzenia przez tę samą

osobę dwóch lub więcej rodzajów działalności określonej w ust. 1, podlega ona

ubezpieczeniu tylko z tytułu prowadzenia jednego rodzaju działalności. Podniesione

w uzasadnieniu kasacji wątpliwości co do zastosowania art. 1 ust. 1 w sytuacji, gdy

nie nastąpiło faktyczne rozpoczęcie działalności gospodarczej a jedynie dokonano

wpisu do ewidencji, nie korespondują z motywami zaskarżonego wyroku. Rozstrzygnięcie oparte jest bowiem na niekwestionowanym przez wnioskodawcę fakcie prowadzenia działalności agenta ubezpieczeniowego.

Nie jest także kwestionowany w kasacji zaprezentowany w zaskarżonym wyroku a oparty na przepisach ustawy o działalności ubezpieczeniowej pogląd prawny,

że agent ubezpieczeniowy jest osobą prowadząca działalność gospodarczą w rozumieniu art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących

działalność gospodarczą. Ze sformułowania obu zarzutów można wnosić, że zdaniem skarżącego nie podlega on ubezpieczeniu społecznemu osób prowadzących

działalność gospodarczą nie dlatego, że nie prowadził takiej działalności, lecz dlatego, że ubezpieczenie to jest wyłączone na podstawie art. 5a ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników wobec jednoczesnego podlegania rolniczemu ubezpieczeniu

społecznemu. Powoływanie się na sprzeczności w regulacjach zawartych w obu

ustawach nie ma żadnego uzasadnienia. Przepis art. 1 ust. 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą jest przepisem ogólnym określającym obowiązek ubezpieczenia społecznego z mocy prawa osób wymienionych w tym przepisie. Jednocześnie ustawa zawiera przepisy wyłączające

obowiązek ubezpieczenia w stosunku do osób prowadzących działalność gospodarczą w określonych okolicznościach. I tak przepis jej art. 2 w ust. 1 wyłącza z obowiązku ubezpieczenia osoby będące jednocześnie pracownikami i osoby objęte

odrębnymi przepisami w zakresie zaopatrzenia emerytalnego lub ubezpieczenia

społecznego oraz w ust. 2 osoby mające ustalone prawo do emerytury i renty. Wyłączenie z ubezpieczenia osób objętych odrębnymi przepisami nie dotyczy rolników. W

tym zakresie przepis art. 2 ust. 2 stanowi, że osoby spełniające jednocześnie warunki

do objęcia ubezpieczeniem społecznym określonym ustawą i ubezpieczeniem społecznym rolników podlegają ubezpieczeniu określonemu w ustawie z zastrzeżeniem

przypadków określonych w przepisach o ubezpieczeniu społecznym rolników. Wyjątkową sytuację, w której osoby prowadzące działalność gospodarczą mogą podlegać

ubezpieczeniu społecznemu rolników, reguluje przepis art. 5a ustawy o ubezpiecze-

niu społecznym rolników, natomiast zasadą jest wyłączenie z obowiązku rolniczego

ubezpieczenia społecznego osób spełniających warunki do objęcia innym ubezpieczeniem społecznym (art. 7 ust. 1 i art. 16 ust. 3). Określenie wyjątków od zasady

ogólnej jest powszechnie przyjęte w legislacji i w takich wypadkach nie może być

mowy o jakiejkolwiek sprzeczności. Natomiast przepisy regulujące te wyjątki muszą

być interpretowane ściśle i stosowane tylko w przypadku spełnienia wszystkich określonych w nich warunków.

Obowiązujący od 1 stycznia 1997 r. przepis art. 5a ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników stanowi, że rolnik lub domownik, który podlegając ubezpieczeniu w pełnym zakresie z mocy ustawy, nieprzerwanie co najmniej 1 rok podejmuje

pozarolniczą działalność gospodarczą nie będąc pracownikiem i nie pozostając w

stosunku służbowym, podlega nadal temu ubezpieczeniu. W dalszej części przepis

pozwala na podleganie rolnika innemu ubezpieczeniu społecznemu, jeżeli wyrazi

taką wolę w odpowiednim oświadczeniu. Przepis nie zawiera bezwzględnego obowiązku podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników rolnika lub domownika,

który podejmuje prowadzenie działalności gospodarczej lecz pozostawia do wyboru

rolnika system ubezpieczenia. Możliwości skorzystania z rolniczego ubezpieczenia

społecznego ma rolnik podejmujący działalność gospodarczą. Musi to być osoba,

która przed podjęciem działalności gospodarczej była rolnikiem w rozumieniu art. 6

pkt 3 ustawy, a więc prowadziła działalność rolniczą jako posiadacz gospodarstwa

rolnego. Ponadto musiała w pełnym zakresie podlegać ubezpieczeniu społecznemu

rolników, to znaczy nie mogła być wyłączona z ubezpieczenia jako osoba podlegająca innemu ubezpieczeniu społecznemu albo mająca ustalone prawo do emerytury

lub renty, przy czym ubezpieczenie to nie mogło trwać krócej niż jeden rok. Przepis

daje takiemu rolnikowi prawo do kontynuowania powstałego przed podjęciem działalności gospodarczej rolniczego ubezpieczenia społecznego. Wnioskodawca nie spełnia żadnego z określonych w przepisie warunków. Podjął on bowiem prowadzenie

działalności gospodarczej w charakterze agenta ubezpieczeniowego w czerwcu 1996

r., kiedy nie był jeszcze posiadaczem gospodarstwa rolnego; objął je w posiadanie

28 listopada 1997 r. Po uzyskaniu statusu rolnika nie mógł być ubezpieczony w pełnym zakresie, gdyż obowiązkowe ubezpieczenie emerytalno-rentowe było wyłączone

z mocy art. 16 ust. 3 wobec podlegania innemu ubezpieczeniu społecznemu, podobnie jak wyłączone z mocy art. 7 ust.1 było ubezpieczenie chorobowe i macierzyńskie,

a jedynie dopuszczalne było ubezpieczenie na wniosek z tytułu wypadku przy pracy

lub choroby zawodowej na podstawie art. 8 ust. 3. Przepis art. 5a nie uprawnia do

objęcia rolniczym ubezpieczeniem społecznym osoby prowadzącej działalność gospodarczą, która stała się rolnikiem w trakcie prowadzenia tej działalności. W tym

zakresie stanowisko Sądu Apelacyjnego jest prawidłowe a zarzut błędnej wykładni

tego przepisu okazał się nieuzasadniony.

Obowiązek ubezpieczenia społecznego zarówno rolniczego jak i w ogólnym

systemie ubezpieczeń społecznych, w tym osób prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą, powstaje z mocy prawa w przypadku zaistnienia warunków do

objęcia ubezpieczeniem. Decyzja organu stwierdzającego istnienie takiego obowiązku ma charakter wyłącznie deklaratoryjny. Błędne rozumienie przepisów, na które

wnioskodawca powołuje się w kasacji, nie ma wpływu na istnienie obowiązku ubezpieczenia. Nie ma znaczenia fakt, czy wnioskodawca zgłaszając wniosek o objęcie

go rolniczym ubezpieczeniem społecznym, do którego nie był uprawniony, sam

działał w błędzie, czy też wprowadził w błąd Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego zatajając fakt prowadzenia działalności w charakterze agenta ubezpieczeniowego. Spełniając warunki do objęcia innym niż rolnicze ubezpieczeniem społecznym wnioskodawca był wyłączony z ubezpieczenia rolniczego, a decyzja stwierdzająca istnienie takiego ubezpieczenia nie odnosiła skutków w zakresie ewentualnego

korzystania z uprawnień wynikających z tego ubezpieczenia poza tymi, które ustawa

wiąże z ubezpieczeniem na wniosek rolnika. W zakresie stwierdzenia istnienia innego ubezpieczenia społecznego wnioskodawca nie mógł być traktowany jako rolnik

podlegający rolniczemu ubezpieczeniu społecznemu.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy w oparciu o przepis art. 39312 k.p.c. oddalił

kasację jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw.