II UK 404/03 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 22 czerwca 2004 r.

II UK 404/03

Prawomocność wyroku wydanego w sprawie o rentę z tytułu niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy nie stanowi przeszkody w ponownym rozpoznaniu sprawy o to świadczenie, jeżeli na podstawie art. 114

ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) organ

rentowy wydał decyzję, od której ubezpieczony odwołał się do sądu.

Przewodniczący SSN Andrzej Kijowski, Sędziowie SN: Barbara Wagner

(sprawozdawca), Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 czerwca 2004 r.

sprawy z wniosku Jana P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w C. o prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z wypadkiem

przy pracy, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 5 marca 2003 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania z orzeczeniem o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 5 marca 2003 r. [...] zmienił

wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z

dnia 11 grudnia 2001 r. [...], oddalający odwołanie Jana P. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w C. z dnia 11 kwietnia 2001 r., odmawiającej apelującemu prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy, w ten sposób, że odwołanie odrzucił.

Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia faktyczne i ich

prawna ocena. Decyzją z dnia 3 października 1992 r. Zakład Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddział w C. odmówił Janowi P. prawa do renty inwalidzkiej w związku z wypadkiem przy pracy w dniu 9 marca 1992 r. Wyrokiem z dnia 25 września 1997 r. [...]

Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił apelację skarżącego od wyroku oddalającego

jego odwołanie od tej decyzji. W ocenie tego Sądu, zdarzenie z dnia 9 marca 1992 r.

było jedynie nagłym zaostrzeniem dolegliwości bólowych w przebiegu istniejącego od

kilku lat przewlekłego schorzenia i powodowało przejściową niezdolność do pracy

pod ziemią. Niezdolność do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu spowodowana została nie samym tym zdarzeniem, ale dalszym rozwojem i postępującymi zmianami schorzenia samoistnego. Wyrokiem z dnia 5 lutego 1998 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił skargę Jana P. o wznowienie postępowania. Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 20 listopada 1998 r., II UKN 315/98, oddalił kasację skarżącego od tego wyroku. W uzasadnieniu orzeczenia Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że

brak jest podstaw do ponownego rozpatrywania sprawy o rentę wypadkową, bowiem

ta została już prawomocnie osądzona. Kolejną skargę Jana P. o wznowienie postępowania w sprawie o przyznanie prawa do renty inwalidzkiej w związku z wypadkiem

przy pracy Sąd Apelacyjny w Katowicach odrzucił postanowieniem z dnia 30 sierpnia

2002 r. [...]. W jego uzasadnieniu podniósł, że powołanie się na orzeczenie lekarza

orzecznika ZUS wydane ponad cztery lata po zakończeniu postępowania nie stanowi

podstawy wznowienia postępowania w trybie art. 403 § 2 k.p.c. Wskazał również na

uchybienie terminu do wznowienia postępowania.

Decyzją wszczynającą rozpoznawaną sprawę, wydaną w dniu 11 kwietnia

2001 r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych po raz kolejny odmówił Janowi P. prawa

do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy

pracy. W ocenie Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych rozpoznał istotę sprawy, albowiem doszedł do wniosku, że wnioskodawca

nie spełnia warunków do przyznania prawa do dochodzonego świadczenia. Podzielił

również pogląd Sądu pierwszej instancji, że niezdolność do pracy Jana P. spowodowana jest przyczynami ogólnymi, a nie skutkami wypadku przy pracy w 1992 r. Okoliczności te zostały ustalone uprzednio w prawomocnych orzeczeniach sądowych.

Zdaniem Sądu drugiej instancji, wnioskodawca nie zgłasza żadnych nowych dowodów, które byłyby nieznane Sądowi Apelacyjnemu [...]. Nie zachodzą również okoliczności uzasadniające wznowienie postępowania, albowiem szczegółowo omawiały

je Sąd Apelacyjny w sprawach [...], a także Sąd Najwyższy. W konsekwencji Sąd

uznał, że zachodzi powaga rzeczy osądzonej i zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego, odwołanie odrzucając.

Jan P. zaskarżył ten wyrok kasacją. Wskazując jako podstawy kasacji naruszenie prawa materialnego, a to: art. 18 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. Nr 20, poz. 105

ze zm.) - poprzez niewłaściwe jego zastosowanie „w sytuacji gdy zdarzenie z dnia

9.03.1992 r. zostało przez ZUS uznane za wypadek przy pracy”, § 3 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 17 października 1975 r. w sprawie zasad i trybu orzekania o

uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania świadczeń z tytułu chorób zawodowych

(Dz.U. Nr 36, poz. 199) - poprzez jego niezastosowanie, „mimo, że zachodziły przesłanki do jego zastosowania w celu wykazania, że orzeczenie Lekarza Orzecznika

ZUS w sprawie procentowego uszczerbku na zdrowiu spowodowanego skutkami

wypadku zostało wydane po ustaleniu okoliczności i przyczyn wypadku”, oraz naruszenie przepisów postępowania, a to art.: 366 k.p.c. - poprzez przyjęcie, że zachodzi

powaga rzeczy osądzonej, „w sytuacji gdy ubezpieczony wystąpił bezpośrednio do

organu rentowego z wnioskiem o przyznanie prawa do renty z tytułu niezdolności do

pracy w związku z wypadkiem przy pracy i powołał się na nowe dowody mające

istotne znaczenie dla sprawy”, art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz.

1118 ze zm.), powoływanej dalej jako „ustawa”, oraz art. 399 - 416 k.p.c. - poprzez

zastosowanie tych przepisów Kodeksu postępowania cywilnego pomimo, że „wznowienie postępowania w niniejszej sprawie, następuje w trybie art. 114 ust. 1 ustawy

[...], będącego przepisem szczególnym”, a w konsekwencji błędnym przyjęciu, że

zachodzi powaga rzeczy osądzonej, art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. i

art. 391 § 1 k.p.c. - poprzez niewyjaśnienie „wszystkich okoliczności mających istotne

znaczenie w sprawie, a zwłaszcza oparcie wyroku na niepełnym materiale dowodowym”, pełnomocnik wnioskodawcy wniósł o „zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie zgodnie z żądaniem odwołania, tj. przyznanie ubezpieczonemu prawa do

renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy z

dnia 09.03.1992 r.”, ewentualnie o „uchylenie w całości zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego w Katowicach oraz wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania” oraz o zasądzenie „od

organu rentowego na rzecz ubezpieczonego kosztów postępowania kasacyjnego

według norm przepisanych”. Jako okoliczność uzasadniającą rozpoznanie kasacji

wskazał konieczność rozstrzygnięcia następujących istotnych zagadnień prawnych:

1)„czy zachodzi powaga rzeczy osądzonej w rozumieniu art. 366 kpc, w sytuacji gdy

ubezpieczony wystąpił bezpośrednio do organu rentowego z wnioskiem o przyznanie

prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy i

powołał się na nowe dowody mające istotne znaczenie dla sprawy, przywołując, iż

orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS [...] ustalono 25 % długotrwałego uszczerbku

na zdrowiu spowodowanego skutkami wypadku w pracy, mimo że wcześniej sprawa

była rozpoznawana w trybie skargi o wznowienie postępowania i została przez Sąd

Apelacyjny oddalona”, 2) czy w „sytuacji gdy ubezpieczony występuje do organu

rentowego z wnioskiem o ponowne przyznanie prawa do renty z tytułu niezdolności

do pracy w związku z wypadkiem przy pracy i powołuje się na nowe dowody mające

istotne znaczenie dla sprawy stosuje się przepisy art. 399 - 416 kpc, czy art. 114 ust.

1 ustawy”, a także 3) „czy wydanie przez Lekarza Orzecznika ZUS orzeczenia w

sprawie procentowego uszczerbku na zdrowiu spowodowanego skutkami wypadku

przy pracy [...] przesądza o uznaniu przez organ rentowy zdarzenia za wypadek przy

pracy, bez konieczności dalszego badania przesłanek niezbędnych do zaistnienia

wypadku przy pracy, czy też nie powoduje takich skutków i w konsekwencji wymaga

badania przesłanek z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach

z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych”. W uzasadnieniu kasacji pełnomocnik Jana P. podniósł, że okoliczności stanowiące podstawę wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 25 września 1997 r. [...], uległy istotnej zmianie. Wywodził, że skoro orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia 27 listopada 2001 r. ustalono 25 % długotrwały uszczerbek na zdrowiu spowodowany wypadkiem przy pracy

w dniu 9 marca 1992 r., to organ rentowy uznał zdarzenie z tej daty za wypadek przy

pracy. Ponadto Jan P. został skierowany na badania prowadzone przez lekarza

orzecznika ZUS, a więc organ rentowy „musiał wcześniej stwierdzić, że zostały spełnione warunki wymagane do przyznania świadczenia”. Zdaniem pełnomocnika skarżącego, art. 114 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych „nie stoi na przeszkodzie ponownemu rozpoznaniu przez organ rentowy, na wniosek zainteresowanego, sprawy, w której prawo

do świadczeń zostało ustalone wyrokiem sądowym”. Nadto, Sąd niesłusznie utożsamia postępowanie wszczęte odwołaniem z wcześniejszą skargą o wznowienie postępowania. W sprawie ocenie podlegały okoliczności uzasadniające wznowienie

postępowania określone w art. 403 § 2 k.p.c. W toczącym się obecnie postępowaniu

sądy powinny stosować art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, albowiem przepis ten korzysta z pierwszeństwa. W przypadku jego zastosowania, nie wymaga się wykazywania przed organem rentowym,

że „z okoliczności faktycznych lub dowodów podważających prawo do świadczenia

lub jego wysokości nie można było skorzystać w poprzednim postępowaniu”. Stosując przepisy Kodeksu postępowania cywilnego Sądy nie badały nowych dowodów,

które pojawiły się już po wydaniu wyroku. Taką możliwość daje jedynie art. 114 ust. 1

ustawy. Odnosząc się do naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. i

art. 391 § 1 k.p.c., pełnomocnik Jana P. twierdził, że Sądy wydały wyroki pomimo

niewyjaśnienia wszystkich okoliczności mających znaczenie dla rozstrzygnięcia

sprawy. W szczególności nie zbadały akt sprawy [...], gdyż z notatki sporządzonej

przez sekretarza sądowego wynika, że zostały one przekazane do Ministerstwa

Sprawiedliwości w dniu 16 lutego 2001 r. Ponadto, przedłożony przez skarżącego

dowód w postaci orzeczenia lekarza orzecznika ZUS nie został ujawniony na rozprawie apelacyjnej. Z analizy akt wynika bowiem, że załączniki dołączone do apelacji

„nie zostały wszyte do akt w taki sposób, by Sąd mógł zapoznać się z ich treścią,

lecz umieszczone w kopercie, na karcie 22”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przedmiotem zaskarżenia jest pomieszczone w wyroku postanowienie o odrzuceniu odwołania Jana P. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, odmawiającej przyznania prawa do renty wypadkowej. Zgodnie z art. 392 k.p.c., kasacja

przysługuje od wydanego przez sąd drugiej instancji postanowienia w przedmiocie

odrzucenia pozwu. Do odwołania od decyzji organu rentowego - czynności procesowej wszczynającej postępowanie przed sądem w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych - stosuje się odpowiednio przepisy o pozwie. Należy więc dopuścić

możliwość wniesienia kasacji od wydanego przez sąd drugiej instancji postanowienia

odrzucającego odwołanie ubezpieczonego od decyzji organu rentowego.

Wbrew odmiennemu twierdzeniu pełnomocnika skarżącego, jest okolicznością

bezsporną, że 9 marca 1992 r. Jan P. uległ wypadkowi przy pracy. Spór tyczy jego

prawa do renty z tego tytułu. Postępowanie w tej sprawie ma bogatą historię. Po raz

pierwszy Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania skarżącemu sporne-

go świadczenia decyzją z 10 października 1992 r., ustaliwszy, że wypadek przy

pracy spowodował wprawdzie długotrwały, wynoszący 25%, uszczerbek na zdrowiu,

ale nie miał żadnych ujemnych następstw w zakresie zdolności poszkodowanego do

pracy. Postępowanie zostało zakończone wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 25 września 1997 r. [...]. Sąd ten w sprawie o wznowienie postępowania

oddalił skargę Jana P. wyrokiem z dnia 5 lutego 1998 r., od którego kasację oddalił

Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 20 listopada 1998 r., II UKN 315/98. Kolejną jego

skargę o wznowienie postępowania z 13 sierpnia 2002 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach odrzucił postanowieniem z dnia 30 sierpnia 2002 r. [...].

Prawomocny wyrok korzysta z powagi rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.).

Oznacza to, że nie jest dopuszczalne ponowne rozpoznanie sprawy między tymi samymi stronami o te same roszczenia, o których w nim rozstrzygnięto (art. 379 pkt 3

k.p.c.). Postępowanie sądowe zakończone prawomocnym wyrokiem może być

wznowione z przyczyn i na zasadach określonych w art. 399 - 416 k.p.c. Skarga o

wznowienie postępowania w rozpoznawanej sprawie mogłaby dotyczyć ewentualne

postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 25 września 1997 r. [...]. Była ona rozpoznana i orzeczono o niej wyrokiem

z 5 lutego 1998 r. Zgodnie z art. 416 k.p.c. „niedopuszczalne jest dalsze wznowienie

postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem wydanym na skutek skargi

o wznowienie”. Każdą następną skargę o wznowienie postępowania należałoby więc

odrzucić. Tak też uczynił Sąd Apelacyjny postanowieniem z 30 sierpnia 2002 r.

Postępowanie, w którym zapadło zaskarżone kasacją orzeczenie nie zostało

wszczęte wskutek skargi Jana P. o wznowienie, lecz w rezultacie jego odwołania od

decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 11 kwietnia 2001 r., ponownie odmawiającej prawa do renty wypadkowej. Decyzje organu rentowego, inaczej niż wyroki

sądów, nie korzystają z powagi rzeczy osądzonej. Odmiennie też ukształtowana została ich prawomocność i wzruszalność. Do wznowienia postępowania w sprawach

świadczeń z ubezpieczenia rentowego stosuje się art. 114 ustawy, zgodnie z którym

prawo do świadczeń lub ich wysokość ulega ponownemu ustaleniu na wniosek

osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji zostaną

przedłożone nowe dowody lub ujawniono okoliczności istniejące przed wydaniem tej

decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub na ich wysokość. Postępowanie w sprawie o rentę z tytułu niezdolności do pracy wskutek wypadku przy pracy

może więc być wznawiane przed organem rentowym wielokrotnie, w każdym czasie,

jeżeli zaistnieją okoliczności przewidziane w art. 114 ust. 1 ustawy. Kończy je wydanie decyzji, bo w takiej formie orzekają organy rentowe. Od każdej zaś decyzji organu rentowego służy ubezpieczonemu odwołanie do sądu. Dlatego prawomocny wyrok wydany w sprawie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w

związku z wypadkiem przy pracy nie zamyka poszkodowanemu drogi do ponownego

złożenia wniosku o to świadczenie.

Zgodnie z art. 114 ustawy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych ponownie oceniał prawo Jana P. do renty z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej wypadkiem

przy pracy z 9 marca 1992 r., kończąc rozpoznanie jego wniosku wydaniem decyzji

zaskarżonej odwołaniem. Decyzja ta rozstrzyga o żądaniach skarżącego uwzględniając stan rzeczy istniejący w chwili jej wydania. W tej sprawie nie zapadł zatem

prawomocny wyrok. Odwołanie powinno być rozpoznane merytorycznie przez Sądy

obu instancji.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39313 k.p.c.

w związku z art. 361 k.p.c., orzekł jak w sentencji.