II UK 392/19 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UK 392/19 POSTANOWIENIE Dnia 10 grudnia 2020 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Piotr Prusinowski w sprawie z wniosku N. G. i G. z o.o. w W.‎przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych […] Oddziałowi w W.‎o wysokość podstawy wymiaru składek,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w dniu 10 grudnia 2020 r.,‎skargi kasacyjnej wnioskodawców od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…)‎z dnia 13 lutego 2019 r., sygn. akt III AUa (…), I. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania; II. zasądza od każdej z odwołujących się na rzecz organu rentowego po 1.000 zł (jeden tysiąc) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 21 września 2015 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych […] Oddział w W. stwierdził, że podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne N. G. (poprzednio S.) z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę zawartej z płatnikiem składek G. sp. z o.o. wynosi miesięcznie od 15 stycznia 2015 r., kwotę obowiązującego minimalnego wynagrodzenia w danym roku w wysokości 1.750 zł w przeliczeniu na okres miesiąca.Sąd Okręgowy uznał, że wynagrodzenie za pracę ustalone w umowie o pracę z N. G. w wysokości 9.000 zł jest nadmierne i nieadekwatne do okoliczności sprawy, w szczególności wykształcenia i doświadczenia zawodowego pracownika, zakresu powierzonych obowiązków, jak również okoliczności towarzyszących zawarciu umowy o pracę.

Ustalenie takiego wynagrodzenia miało na celu uzyskanie przez ubezpieczoną wyższych świadczeń z ubezpieczenia społecznego w związku z ciążą i macierzyństwem, które to okoliczności były odwołującym w chwili zawarcia umowy wiadome. Sąd Okręgowy podkreślił jednak, że kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę wynoszącego w 2015 r. 1.750 zł nie może zostać uznana za adekwatną do stanowiska i obowiązków wynikających z umowy o pracę odwołującej. W tym zakresie Sąd wskazał, że inni pracownicy administracyjni zostali zatrudnieni przez spółkę w 2015 r. za wynagrodzeniem w wysokości 2.000 - 3.000 zł, a więc wyższym niż płaca minimalna.

Tym bardziej zatem wysokość wynagrodzenia osoby zatrudnionej na stanowisku członka zarządu/dyrektora biura, a więc stanowisku wyższym, nie powinna być mniejsza.Sąd Apelacyjny wskazał, że N. G., wbrew zawartym w apelacji twierdzeniom, nie wykonywała obowiązków, które uzasadniały w świetle art. 11, art. 13 w zw. z art. 78 § 1 k.p., ustalenia jej wynagrodzenie w wysokości 9.000 zł brutto. W ocenie Sadu Apelacyjnego podstawa wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne została przez Sąd pierwszej instancji zasadnie ustalona na poziomie odpowiadającym dwukrotności obowiązującego w danym roku minimalnego wynagrodzenia za pracę, gdyż w tej wysokości odpowiadało ono zakresowi wykonywanych przez ubezpieczoną obowiązków oraz było adekwatne do zajmowanego stanowiska.

Wysokość wynagrodzenia została ustalona w oparciu o zakres możliwych do wykonania przez nią na tym etapie zatrudnienia obowiązków, przy uwzględnieniu jej wykształcenia i kwalifikacji zawodowych. Konieczność obniżenia podstawy wymiaru składek dotyczyła wyłącznie sfery ubezpieczeń społecznych, nie zaś prawa pracy.Skargę kasacyjną oparto na naruszeniu przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 328 § 2 oraz art. 233 § 1 w związku z 391 k.p.c. oraz na naruszeniu prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 14 ust. 12 i 13 oraz art. 86 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 58 § 1 k.c.Stosownie do art. 3984 § 2 k.p.c. w zw. z art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. skarżąca wniosła o przyjęcie skargi do rozpoznania, bowiem w sprawie występuje zagadnienie prawne, wymagające wyjaśnienia przez Sąd Najwyższy, a mianowicie, czy jest możliwe i uzasadnione obniżenie podstawy wymiaru składek, co ma potem wpływ na wysokość zasiłku macierzyńskiego (dokonane na podstawie własnych ustaleń organu rentowego i sądów, w sprawie wysokości należnego wynagrodzenia otrzymywanego przez ubezpieczoną, bez uzasadnienia co do podstaw ustalonej, nowej wysokości wynagrodzenia) w sytuacji, w której nie występują wyjątkowe okoliczności, uzasadniające podjęcie takich czynności, ponadto, czy sądy powszechne mają uprawnienie do samodzielnego ustalania wysokości wynagrodzenia ubezpieczonej, odmiennej niż uzgodnione przez strony stosunku pracy.

W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca przywołała szereg orzeczeń Sądu Najwyższego, dotyczących zmiany (tj. obniżenia) podstawy wymiaru zasiłku macierzyńskiego. Wskazała, że organy rentowe i sądy powołują się przy tym na interes publiczny i zasadę solidarności ubezpieczonych, które nakazują przeciwdziałanie nadmiernemu uprzywilejowaniu pracownika, prowadzącemu do nadużycia świadczeń przysługujących z ubezpieczenia. Założenie to, zdaniem skarżącej, może być uznane za słuszne, jednak jedynie wtedy gdy w sprawie można mieć podejrzenie, a potem można udowodnić, że nastąpiło nieuzasadnione uprzywilejowanie pracownika - z zamiarem nadużycia świadczeń, a świadczenie o które występuje ubezpieczona jest nienależne.

Skarżąca zaznaczyła, że w rozpoznawanej sprawie, podnoszone okoliczności przesądzają, iż odwołująca się nie miała zamiaru naruszenia prawa i zamiaru wyłudzenia świadczeń. Skoro zaś nie można ustalić, że taki zamiar przyświecał stronom umowy, a nawet nie były w tym zakresie prowadzone czynności dowodowe, ustalenie innego niż uzgodnione wynagrodzenie było działaniem naruszającym powoływane w skardze przepisy procesowe i materialne. Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Brak jest podstaw uzasadniających przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania.W myśl art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że istotne zagadnienie prawne jest to zagadnienie, które wiąże się z określonym przepisem prawnym, a jego wyjaśnienie ma znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy, lecz także dla rozstrzygnięcia innych podobnych spraw (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 lutego 2003 r., I PK 306/02, Wokanda 2004, nr 7–8, s. 51).

Istotne zagadnienie prawne może odnosić się zarówno do prawa procesowego, jak i materialnego (M.P. Wójcik, [w:] Komentarz aktualizowany do Kodeksu postępowania cywilnego, red. J. Bodio, LEX 2016). Przedstawienie okoliczności uzasadniających rozpoznanie skargi kasacyjnej ze względu na przesłankę istotnego zagadnienia prawnego polega na sformułowaniu tego zagadnienia i wskazaniu argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen. Musi przy tym chodzić o zagadnienie nowe, dotychczas nierozpatrywane w judykaturze (postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2018 r., I CSK 33/18, LEX nr 2508114; z dnia 16 maja 2018 r., II CSK 15/18, LEX nr 2499790).

Chodzi o problem prawny, który nie został do tej pory bezpośrednio rozwiązany w orzecznictwie Sądu Najwyższego i dla rozwikłania którego dotychczasowe orzecznictwo jest niewystarczające (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2018 r., I UK 268/17, LEX nr 2508639). Sformułowane zagadnienie winno odwoływać się w sposób generalny i abstrakcyjny do treści przepisu, który nie podlega jednoznacznej wykładni, a którego wyjaśnienie przez Sąd Najwyższy przyczyni się do rozwoju jurysprudencji i prawa pozytywnego (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2015 r., I PK 19/15, LEX nr 2021941).Przedstawione zagadnienie nie ma takiego charakteru, bowiem Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie odniósł się już do wskazanego problemu dotyczącego ustalania innej podstawy wymiaru składek, niż wynikająca z umowy o pracę, na co wskazuje zresztą sama skarżąca. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może więc kwestionować wysokość wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru składek, jeżeli okoliczności sprawy wskazują, że zostało wypłacone na podstawie umowy sprzecznej z prawem, zasadami współżycia społecznego lub zmierzającej do obejścia prawa (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2005 r., II UZP 2/05, OSNP 2005 nr 21, poz. 338; wyroki Sądu Najwyższego z dnia 2 sierpnia 2007 r., III UK 26/07, LexPolonica nr 8159513; z dnia 19 września 2007 r.

III UK 30/07, LexPolonica nr 1587119). Organ ubezpieczeń społecznych jest uprawniony do kontroli i korygowania zawyżonych podstaw wymiaru składek z każdego tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym dla zapobieżenia nabywania nienależnych lub zawyżonych świadczeń z ubezpieczenia społecznego, jeżeli okoliczności sprawy wskazują na intencjonalny lub manipulacyjny zamiar uzyskania takich świadczeń z ubezpieczenia społecznego w sposób sprzeczny z prawem lub zmierzający do obejścia przepisów i zasad systemu ubezpieczeń społecznych (wyrok Sądu Najwyższego z 5 września 2018 r., I UK 208/17).Nadmiernemu uprzywilejowaniu płacowemu pracownika, które w prawie pracy mieściłoby się w ramach art. 3531 k.c., w prawie ubezpieczeń społecznych, w którym pierwiastek publiczny zaznacza się bardzo wyraźnie, można przypisać - w okolicznościach każdego konkretnego wypadku - zamiar nadużycia świadczeń przysługujących z tego ubezpieczenia.

Należy bowiem pamiętać, że alimentacyjny charakter tych świadczeń oraz zasada solidaryzmu wymagają, żeby płaca - stanowiąca jednocześnie podstawę wymiaru składki - nie była ustalana ponad granicę płacy słusznej, sprawiedliwej i zapewniającej godziwe utrzymanie oraz żeby rażąco nie przewyższała wkładu pracy, a w konsekwencji, żeby składka nie przekładała się na świadczenie w kwocie nienależnej (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2005 r., II UZP 2/05, OSNP 2005 nr 21, poz. 338). Na płaszczyźnie prawa ubezpieczeń społecznych Sąd Najwyższy przyjmuje, że podstawę wymiaru składki ubezpieczonego będącego pracownikiem stanowi wynagrodzenie godziwe, a więc należne, właściwe, odpowiednie, rzetelne, uczciwe i sprawiedliwe, zachowujące cechy ekwiwalentności do pracy.

Ocena godziwości wynagrodzenia wymaga uwzględnienia okoliczności każdego konkretnego przypadku, a zwłaszcza rodzaju, ilości i jakości świadczonej pracy oraz wymaganych kwalifikacji (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2005 r., II UZP 2/05 i powołane w niej orzecznictwo).Ocena, czy ustalone przez strony umowy o pracę wynagrodzenie może być uznane za właściwe, uwzględniające przesłankę ekwiwalentności zarobków do rodzaju i charakteru świadczonej pracy oraz posiadanego przez pracownika doświadczenia i kwalifikacji zawodowych, nie powinna być oparta o subiektywną ocenę charakteru pracy wykonywanej przez pracownika na danym stanowisku pracy, ale powinna być dokonana w oparciu o obiektywne wzorce.

Dla takiej oceny należy stosować wzorzec, który w najbardziej obiektywny sposób pozwoli ustalić poziom wynagrodzeń za pracę o zbliżonym lub takim samym charakterze i będzie uwzględniał również warunki obrotu i realia życia gospodarczego (koniunkturę gospodarczą, opłacalność działalności w danej branży, miejsce wykonywania pracy, poziom bezrobocia na lokalnym rynku pracy, dostępność wykwalifikowanych kadr). Wzorcem godziwego wynagrodzenia, który czyni zadość ekwiwalentności zarobków do rodzaju i charakteru świadczonej pracy oraz posiadanych przez pracownika doświadczenia i kwalifikacji zawodowych, będzie wzorzec uwzględniający, między innymi, takie czynniki jak: obowiązująca u pracodawcy siatka wynagrodzeń, średni poziom wynagrodzeń za taki sam lub podobny charakter pracy w danej branży, wykształcenie, zakres obowiązków, odpowiedzialność materialna oraz dyspozycyjność (wyroki z dnia 23 stycznia 2014 r., I UK 302/13, LEX nr 1503234; z dnia 14 grudnia 2017 r., II UK 645/16, LEX nr 2473788).Przedstawione przez skarżącą pytanie nie ma ponadto ogólnego i abstrakcyjnego charakteru, przez co uniemożliwia Sądowi Najwyższemu udzielenie uniwersalnej odpowiedzi, niesprowadzającej się do samej subsumcji i rozstrzygnięcia konkretnego sporu.

W rzeczywistości pytanie zmierza do uzyskania odpowiedzi Sądu Najwyższego, czy w konkretnej, opisanej w nim sytuacji faktycznej, zostały spełnione przesłanki ustalenia przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych oraz sądy meriti innej podstawy wymiaru składek, niż wynikająca z umowy stron. Skarżąca wskazała bowiem na „zagadnienie prawne, wymagające wyjaśnienia (…) czy jest możliwe i uzasadnione obniżenie podstawy wymiaru składek (…) w sytuacji, w której nie występują wyjątkowe okoliczności, uzasadniające podjęcie takich czynności”.Należy również zauważyć, że wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania opiera się na założeniach faktycznych sprzecznych z ustaleniami sądu odwoławczego, co nie zasługuje na uznanie w świetle związania Sądu Najwyższego ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.).

Wbrew twierdzeniom skarżącej, że w rozpoznawanej sprawie okoliczności wskazują, że stronom nie przyświecał zamiar naruszenia prawa i wyłudzenia świadczenia, a nawet nie były w tym zakresie prowadzone czynności dowodowe, Sąd Apelacyjny wskazał, że wynagrodzenie skarżącej zostało ustalone w oderwaniu od cech związanych ściśle z jej osobą – wykształcenia i doświadczenia zawodowego. Zauważył, za Sądem Okręgowym, że odwołująca zawarła umowę o pracę ze spółką będąc osobą młodą, posiadając wykształcenie średnie.

Kwotę ustalonego w umowie o pracę wynagrodzenia uznał za wygórowaną również w świetle powierzonych ubezpieczonej obowiązków takich jak wykonywanie przelewów, odbieranie telefonów, odbiór korespondencji, negocjacje z firmą C. oraz rozliczenie 5 brokerów w ramach współpracy z P.. Sąd Apelacyjny wziął również pod uwagę wysokość zarobków ubezpieczonej oraz innych zatrudnionych w spółce osób.Z uwagi na powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach procesu rozstrzygnięto na podstawie reguły z art. 98 § 1 k.p.c., art. 99 k.p.c. i art. 102 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c.