II UK 34/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UK 34/04

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 listopada 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Myszka (przewodniczący)

SSN Krystyna Bednarczyk

SSN Andrzej Wasilewski (sprawozdawca)

Protokolant Halina Kurek

w sprawie z wniosku J. K.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w B.

o rentę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw

Publicznych w dniu 17 listopada 2004 r.,

kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w G.

z dnia 27 listopada 2003 r.,

oddala kasację.

Uzasadnienie

Zakład Ubezpieczeń Społecznych – Oddział w B. decyzją z dnia 23 maja

1996 r. odmówił wnioskodawcy – J. K. prawa do renty na podstawie przepisów

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich

rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm. – powoływanej nadal jako: ustawa o

zaopatrzeniu

emerytalnym

pracowników

i

ich

rodzin),

ponieważ

pomimo

trzykrotnego wezwania nie zgłosił się on przed komisję lekarską, uniemożliwiając

tym samym przeprowadzenie badania.

Następnie, Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w B.

wyrokiem z dnia 15 listopada 2001 r.) oddalił odwołanie wnioskodawcy od

powyższej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych – Oddziału w B. z dnia 23

maja 1996 r., stwierdzając w uzasadnieniu tego wyroku, że: po pierwsze – organ

rentowy uznał, że wnioskodawca ma udowodnione 34 lata 2 miesiące i 6 dni

łącznie okresów składkowych i nieskładkowych zatrudnienia; wnioskodawca mimo

wezwań nie stawiał się do badań przed komisją lekarską, jednakże w aktach

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie ma dowodów doręczenia wnioskodawcy

wezwań na badania, natomiast niewątpliwe jest tylko to, że w dniu 7 lipca 1999 r.

wnioskodawca złożył w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych – Inspektoracie w

Żninie pismo, w którym podaje, że dopiero w dniu 2 lipca 1999 r. dowiedział się o

wydaniu przez organ rentowy decyzji odmownej, którą w formie kserokopii wysłano

wnioskodawcy

dopiero w dniu 12 lipca 1999 r.; mając to na uwadze, Sąd

Okręgowy uznał, że wniesione przez wnioskodawcę w dniu 21 lipca 1999 r.

odwołanie od powyższej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych należy uznać

za wniesione w terminie; po drugie – w toku postępowania w sprawie Sąd

Okręgowy dopuścił dowód z opinii biegłych lekarzy (o specjalności: internistakardiolog, neurolog, gastroenterolog, urolog, endokrynolog i okulista), którzy

stwierdzili u wnioskodawcy określone schorzenia i na tej podstawie stwierdzili, że

jest on częściowo, trwale niezdolny do pracy od stycznia 1995 r.; po trzecie – Sąd

Okręgowy uznał powyższą opinię biegłych lekarzy za miarodajną, lecz mając na

uwadze to, że niezdolność wnioskodawcy do pracy powstała w styczniu 1995 r.,

stwierdził, że nie spełnił on jednego z warunków, od których zależy przyznanie

prawa do renty wynikającego z art. 32 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin, a mianowicie niezdolność wnioskodawcy do pracy

(dawniej inwalidztwo) nie powstała ani w czasie zatrudnienia, ani w okresie

równorzędnym z okresem zatrudnienia, ani też nie później niż w ciągu 18 miesięcy

od ustania tych okresów (stosownie do dyspozycji art. 6 ust. 2 ustawy o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin), bowiem wnioskodawca był

zatrudniony do dnia 6 marca 1991 r., a potem prowadził własne gospodarstwo rolne

(nie jest to jednak ani okres zatrudnienia, ani też okres równorzędny w rozumieniu

art. 32 tej ustawy).

Z kolei, Sąd Apelacyjny w G. wyrokiem z dnia 27 listopada 2003 r. oddalił

apelację wnioskodawcy od powyższego wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w B. z dnia 15 listopada 2001 r., stwierdzając w

uzasadnieniu tego orzeczenia, iż: po pierwsze – jeżeli, co zarzuca wnioskodawca,

w okresie od dnia 29 grudnia 1990 r. do dnia 31 grudnia 1995 r. prowadził on

działalność gospodarczą, to wynikałoby stąd, że w dacie złożenia wniosku o rentę

lub nawet przed tą datą był on osobą podlegającą ubezpieczeniu społecznemu w

myśl art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym

osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U.

z 1983 r. Nr 31, poz. 147 ze zm. – powoływanej nadal jako: ustawa o

ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą); jednak

zgodnie z art. 9 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących

działalność gospodarczą (w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 września 1997 r.)

renta inwalidzka przysługiwała w razie zaliczenia do I lub II grupy inwalidów, a

dopiero „mocą art. 6 pkt. 2 ustawy z dnia 28.06.1996 r. o zmianie niektórych ustaw

o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym (Dz. U. Nr 100, poz.

461), przepis ust. 4 art. 9 ustawy z dnia 18.12.1976 r. o ubezpieczeniu społecznym

osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rod został skreślony z dniem

1.09.1997 r. W konsekwencji, po stronie osób objętych ubezpieczeniem z tytułu

prowadzenia działalności gospodarczej prawo do renty po wskazanej dacie mogło

powstać po stwierdzeniu niezdolności do pracy w każdym stopniu. Jednakże w

myśl art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 28.06.1996 r. o zmianie niektórych ustaw o

zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym do wniosków o

świadczenie zgłoszonych przed dniem wejścia w życie ustawy, a więc przed

1.09.1997 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. To zaś oznacza dla

wnioskodawcy, że jedynie stwierdzenie u niego inwalidztwa I lub II grupy (obecnie

jest to całkowita niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji lub całkowita

niezdolność do pracy), dawałoby mu prawo do renty (przy spełnieniu pozostałych

warunków).”; po drugie – tymczasem z opinii biegłych lekarzy sądowych z dnia 12

grudnia 2000 r. wynika, że „wnioskodawca jest częściowo niezdolny do pracy od

stycznia 1995 r. (dawna grupa III), co powoduje, że w świetle cytowanych wyżej

przepisów, nie ma prawa do renty, gdyż nie jest osobą całkowicie niezdolną do

pracy i samodzielnej egzystencji lub osobą całkowicie niezdolną do pracy (dawna I i

II grupa).”; po trzecie – w tej sytuacji „obojętne jest, czy wnioskodawca złożył

wniosek o rentę w dniu 29.12.1995 r., czy w dniu 14.04.1996 r., ponieważ obie te

daty sytuują się przed datą 1.09.1997 r., a powtórzyć trzeba, że w myśl art. 12 ust.

1 ustawy z dnia 28.06.1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu

emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym do wniosków o świadczenie

zgłoszonych przed dniem wejścia w życie ustawy, a więc przed 1.09.1997 r.,

stosuje się przepisy dotychczasowe.”; po czwarte – nawet jednak gdyby uznać, że

w okresie od 1991 r. do 1994 r. wnioskodawca prowadził gospodarstwo rolne, to i

tak z przyczyn podniesionych przez Sąd Okręgowy w B., wyrok tego Sądu jest

trafny.

W kasacji od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego w G. z dnia 27

listopada 2003 r. pełnomocnik wnioskodawcy zarzucił naruszenie: po pierwsze –

art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o

zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym, „w sytuacji, gdy Sąd

Apelacyjny (a wcześniej Sąd Okręgowy) na podstawie art. 178 pkt 1 oraz art. 2, 8 i

32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 02.04.1997 r. winien był stwierdzić

niekonstytucyjność w/w przepisu art. 12 ust. 1 w zakresie, w jakim odnosi się do

regulacji art. 6 pkt 2 tej ustawy oraz art. 9 ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o

ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich

rodzin (...) i w konsekwencji odmówić jego zastosowania w niniejszej sprawie.”; po

drugie – art. 233 § 1, art. 382 oraz art. 391 k.p.c., „polegające na przekroczeniu

granic swobodnej oceny dowodów przy stanowisku ‘gdyby jednak uznać za Sądem

I instancji, że w okresie 1991 r. – 1994 r. wnioskodawca prowadził gospodarstwo

rolne, to i tak ze względów podniesionych przez ten Sąd, które Sąd Apelacyjny

podziela, rozstrzygnięcie jest trafne’ w sytuacji, gdy ze zgromadzonego materiału

dowodowego wynika (...), że w tym czasie od 29.12.1990 r. do 31.12.1995 r. powód

głównie prowadził działalność gospodarczą, a prowadzenie małego gospodarstwa

rolnego było zajęciem ubocznym.”

Jako

okoliczność

uzasadniającą

przyjęcie

kasacji

do

rozpoznania

pełnomocnik wnioskodawcy wskazał potrzebę wyjaśnienia: „niekonstytucyjności

przepisu rangi ustawowej: art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 28.06.1996 r. o zmianie

niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym (Dz.

U. Nr 100, poz. 461) w zakresie, w jakim odnosi się do regulacji art. 6 pkt 2 tej

ustawy oraz art. 9 ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu

społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (Dz. U.

Nr 31 z 1983 r. poz. 147 ze zm.).”, skoro bowiem przepis art. 9 ust. 4 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą

został

skreślony przez art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych

ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym, a zmiana ta

„była wręcz oczywista albowiem kończyła okres regulacji, w której pracownik

otrzymywał rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, natomiast osoba

prowadząca działalność gospodarczą (np. jego pracodawca) renty takiej nie mógł

otrzymywać”, to uznać należy, iż: „Ustawodawca nie był jednak konsekwentny do

końca. Poprzez regulację art. 12 ust. 1 cyt. ustawy nakazał stosować przepisy

dotychczasowe do wniosków o świadczenie, zgłoszonych przed dniem wejścia w

życie ustawy. (...) Sąd Apelacyjny nie zauważył jednak, że taka regulacja art. 12

ust. 1 w powiązaniu z art. 6 pkt 2 cyt. ustawy z 28 czerwca 1996 r. o zmianie

niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ub4ezpieczeniu społecznym (...)

oraz art. 9 ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym

osób prowadzących działalność gospodarczą i ich rodzin jest oczywiście sprzeczna

z art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji.”

W konsekwencji, w kasacji sformułowany został wniosek o zmianę

zaskarżonego wyroku „poprzez przyznanie prawa do renty zgodnie z wnioskiem

oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda zwrotu kosztów procesu w

postępowaniu kasacyjnym, a ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i

przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w G. do ponownego rozpoznania.”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z dniem 1 września 1997 r. weszła w życie ustawa z dnia 28 czerwca 1996 r.

o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu

społecznym ( art. 13 – Dz. U. Nr 100, poz. 461 – powoływana nadal jako: ustawa o

zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu

społecznym), która zapoczątkowała zmiany systemowe polskiego porządku

prawnego w zakresie ubezpieczeń społecznych poprzez wprowadzenie w miejsce

dotychczasowej instytucji prawnej ‘inwalidztwa’ (grup: I, II i III) nowej instytucji

prawnej ‘niezdolności do pracy’. Konsekwencją wprowadzonej zmiany było

uchylenie na podstawie art. 6 pkt 2 ustawy o zmianie niektórych ustaw o

zaopatrzeniu

emerytalnym

i o

ubezpieczeniu

społecznym

obowiązującego

dotychczas przepisu art. 9 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób

prowadzących działalność gospodarczą, stanowiącego, iż „renta inwalidzka

przysługuje w razie zaliczenia do I lub II grupy inwalidów”. Równocześnie, z uwagi

na okoliczność, że zmiany wprowadzone do polskiego prawa ubezpieczeń

społecznych ustawą o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o

ubezpieczeniu społecznym, która weszła w życie z dniem 1 września 1997 r., miały

charakter systemowy, w art. 12 ust. 2 tej ustawy sformułowana została w

odniesieniu

do

obowiązującego

całego

w

podlegającego

zakresie

tym

ubezpieczeń

zmianom

porządku

społecznych

prawnego

ogólna

norma

intertemporalna, w myśl której: „do wniosków o świadczenia, zgłoszonych przed

dniem wejścia

w życie ustawy, stosuje się przepisy dotychczasowe,

z

zastrzeżeniami ust. 2 i 3.” Tym samym, data 1 września 1997 r. miała stanowić

swoistą cezurę prawną, od której rozpoczęto stosowanie

w systemie polskiego

prawa ubezpieczeń społecznych nowej instytucji prawnej ‘niezdolności do pracy’.

Wynika stąd, że wbrew sugestiom oraz zarzutom podniesionym w kasacji: po

pierwsze – uchylenie (na podstawie art. 6 pkt 2 ustawy o zmianie niektórych ustaw

o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym) art. 9 ust. 4 ustawy o

ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą (w

brzmieniu obowiązującym do dnia 1 września 1997 r.) nie nastąpiło z powodu

‘niekonstytucyjności’ tego ostatniego przepisu, ale wyłącznie w konsekwencji

zmiany wprowadzanej do polskiego systemu prawa ubezpieczeń społecznych,

mającej na celu zastąpienie dotychczasowej instytucji prawnej ‘inwalidztwa’, którą

ustawodawca posłużył się także w tym przepisie, nową instytucją prawną

‘niezdolności do pracy’; po drugie – stąd także art. 9 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym

osób

prowadzących

działalność

gospodarczą

(w

brzmieniu

obowiązującym do dnia 1 września 1997 r.) nie mógł zostać wyłączony z zakresu

stosowania sformułowanej w art. 12 ust. 1 ustawy o zmianie niektórych ustaw o

zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym zasady intertemporalnej,

skoro nowa instytucja prawna ‘niezdolności do pracy’ miała zacząć funkcjonować

na gruncie całego polskiego porządku prawnego począwszy od dnia 1 września

1997 r.; trafnie stwierdza przy tym w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd

Apelacyjny, że: „w tym kontekście obojętne jest, czy faktycznie wnioskodawca

złożył wniosek o rentę w dniu 29.12.1995 r., czy w dniu 11.04.1996 r., ponieważ

obie te daty sytuują się przed datą 1.09.1997 r., a powtórzyć trzeba, że w myśl art.

12 ust. 1 ustawy z dnia 28.06.1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu

emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym, do wniosków o świadczenie

zgłoszonych przed dniem wejścia w życie ustawy, a więc przed 1.09.1997 r. stosuje

się przepisy dotychczasowe”; po trzecie – w konsekwencji, oczywiście bezzasadny

okazał się podniesiony w kasacji zarzut ‘błędnej wykładni i niewłaściwego

zastosowania art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 28.06.1996 r. o zmianie niektórych ustaw

o

zaopatrzeniu

emerytalnym

i

o

ubezpieczeniu

społecznym

(...)”

oraz

niekonstytucyjności tego przepisu, tym bardziej jeśli zważyć, że ustawa ta weszła w

życie zarówno przed uchwaleniem (w dniu 4 kwietnia 1997 r.), jak i przed dniem

wejścia w życie (w dniu 17 października 1997 r.) obecnie obowiązującej Konstytucji

RP; po czwarte – ponieważ kompetencja do orzekania o niezgodności ustawy z

Konstytucją należy wyłącznie do Trybunału Konstytucyjnego (art. 188 pkt 1

Konstytucji RP), a sędziowie w sprawowaniu swego urzędu podlegają ‘Konstytucji

oraz ustawom’ (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP), przeto – wbrew oczekiwaniu

skarżącego – orzekające w sprawie Sądy (zarówno Sąd Okręgowy w B., jak i Sąd

Apelacyjny w G.) nie miały kompetencji ani do tego, aby we własnym zakresie

stwierdzić niekonstytucyjność art. 12 ust. 1 ustawy o zmianie niektórych ustaw o

zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu społecznym, ani też do tego, aby

odmówić zastosowania tego przepisu w rozpoznawanej sprawie; po piąte –

wreszcie, podniesiony w kasacji zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 233 §

1, art. 382 i art. 391 § 1 k.p.c. jest bezzasadny z tej przyczyny, że zamieszczone na

końcu uzasadnienia zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego stwierdzenie, iż

„gdyby nawet uznać za Sądem I instancji, że w okresie 1991 r. – 1994 r.

wnioskodawca prowadził gospodarstwo rolne, to i tak ze względów podniesionych

przez ten Sąd, które Sąd Apelacyjny podziela, rozstrzygnięcie jest trafne” ma

charakter typowego obiter dictum, w którym Sąd Apelacyjny – po uprzednim

przeanalizowaniu i wykluczeniu dopuszczalności przyznania wnioskodawcy prawa

do renty z tytułu prowadzenia przezeń działalności gospodarczej – raz jeszcze

potwierdził zasadność uprzedniego orzeczenia Sądu Okręgowego w B., że

wnioskodawca nie spełnił także jednego z warunków, od których zależy przyznanie

renty pracowniczej (zgodnie z art. 32 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin).

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 12 k.p.c.

orzekł jak w sentencji.

Teza:

1. Uchylenie (na podstawie art. 6 pkt 2 ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o

zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu

społecznym – Dz. U. Nr 100, poz. 461) art. 9 ust. 4 ustawy z dnia 18 grudnia 1976

r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz

ich rodzin (Dz. U. Nr 31 z 1983 r. poz. 147 ze zm. – w brzmieniu obowiązującym do

dnia 1 września 1997 r.) nie nastąpiło z powodu ‘niekonstytucyjności’ tego

ostatniego przepisu, ale wyłącznie w konsekwencji zmiany wprowadzanej do

polskiego systemu prawa ubezpieczeń społecznych, mającej na celu zastąpienie

dotychczasowej

instytucji

prawnej

‘inwalidztwa’

nową

instytucją

prawną

‘niezdolności do pracy’.

2. Art. 9 ust. 4 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących

działalność gospodarczą (w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 września 1997 r.)

nie mógł zostać wyłączony z zakresu stosowania sformułowanej w art. 12 ust. 1

ustawy o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o ubezpieczeniu

społecznym zasady intertemporalnej, skoro nowa instytucja prawna ‘niezdolności

do pracy’ miała zacząć funkcjonować na gruncie całego polskiego porządku

prawnego począwszy od dnia 1 września 1997 r. (art. 13 tej ostatniej ustawy).