II UK 334/08 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 24 kwietnia 2009 r.

II UK 334/08

1. Młodociany, odbywający naukę zawodu w ramach umowy zawartej z

zakładem pracy na podstawie przepisów ustawy z dnia 2 lipca 1958 r. o nauce

zawodu, przyuczaniu do określonej pracy i warunkach zatrudniania młodocianych w zakładach pracy oraz o wstępnym stażu pracy (Dz.U. Nr 45, poz. 226 ze

zm.), posiadał status pracownika w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym oraz ubezpieczeniu społecznym.

2. Okres nauki zawodu połączonej z obowiązkiem dokształcania się w zasadniczej szkole zawodowej nie stanowił okresu pracy w szczególnych warunkach, wykonywanej na zasadach określonych w § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze

(Dz.U. Nr. 8, poz. 43 ze zm.).

Przewodniczący SSN Małgorzata Gersdorf, Sędziowie SN: Zbigniew

Korzeniowski, Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 kwietnia

2009 r. sprawy z wniosku Władysława T. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w G.W. o przyznanie emerytury, na skutek skargi kasacyjnej

wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 15 maja 2008 r.

[...]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 15 stycznia 2008 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Gorzowie Wielkopolskim oddalił odwołanie Władysława T. od decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w G.W. z dnia 27 czerwca 2007 r.,

którą odmówiono wnioskodawcy prawa do wcześniejszej emerytury z powodu niewy-

kazania 15-letniego okresu pracy w warunkach szczególnych. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły następujące ustalenia. Wnioskodawca (urodzony 7 czerwca 1947 r.)

od 30 października 2001 r. pobiera zasiłek przedemerytalny. W okresie od 1 września

1961 r. do 15 sierpnia 1973 r. pracował w PKP Kolejowych Zakładach Zabezpieczenia

Ruchu Łączności (obecnie Przedsiębiorstwo Automatyki i Telekomunikacji) w S.S. na stanowiskach: uczeń szkoły przyzakładowej, pomocnik montera, monter oraz majster, odbywając w tym czasie zasadniczą służbę wojskową od 24 października 1968 r. do 25 października

1970 r. W okresie od 16 do 31 sierpnia 1973 r. wnioskodawca pracował jako referent do

spraw przewozów w Wojewódzkiej Spółdzielni Transportu Wiejskiego w G.W., od 1 września do 30 listopada 1973 r. był zatrudniony w Przedsiębiorstwie Remontowo-Budowlanym

Gospodarki Komunalnej w G.W. na stanowisku inspektora zaopatrzenia, od 1 grudnia

1973 r. do 15 marca 1974 r. wykonywał pracę w charakterze ślusarza w Państwowym

Ośrodku Maszynowym w S., od 20 marca 1974 r. do 26 czerwca 1979 r. był zatrudniony w

Zakładach Włókien Chemicznych „S." w G.W. na stanowisku elektromontera, od 9 marca

1981 r. do 31 listopada 1982 r. pracował jako samodzielny technolog i specjalista technolog w Zakładach Naprawczych Sprzętu Medycznego w Z.G., od 1 listopada 1982 r.

do 10 października 2001 r. prowadził działalność gospodarczą. Organ rentowy uznał za

udowodniony okres ubezpieczenia wnioskodawcy wynoszący łącznie 43 lata, 10 miesięcy i

6 dni, w tym okres pracy w szczególnych warunkach w wymiarze 5 lat, 3 miesięcy i 7 dni. W

dniu 1 września 1961 r. wnioskodawca podjął pracę w Przedsiębiorstwie Automatyki i Telekomunikacji w S.S., zawierając umowę o naukę zawodu. W okresie nauki czas pracy został

ustalony na 6 godzin dziennie i 36 godzin tygodniowo. Naukę tę wnioskodawca ukończył 25 czerwca 1964 r. i kontynuował zatrudnienie mając na nowo ustalony wymiar czasu

pracy na 8 godzin dziennie. Po odbyciu zasadniczej służby wojskowej powrócił do tego samego

zakładu pracy, gdzie pracował stale i w pełnym wymiarze czasu pracy jako ślusarz i monter.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał, że wnioskodawca nie wykazał spełnienia warunków do nabycia prawa do wcześniejszej emerytury, gdyż nie udowodnił

wykonywania przez okres co najmniej 15 lat prac w warunkach szczególnych określonych w wykazie A rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie

wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Okres od 1 września 1961 r. do 30 czerwca 1964 r. nie może zostać

zaliczony do okresu wykonywania pracy w warunkach szczególnych, gdyż bezsporne

jest, że będąc uczniem szkoły zawodowej wnioskodawca miał w inny sposób niż pozostali pracownicy określony wymiar czasu pracy. Do dnia ukończenia nauki lub co naj-

mniej do dnia ukończenia 16 roku życia (7 czerwca 1963 r.) jego wymiar czasu pracy wynosił 6 godzin dziennie i 36 tygodniowo, co odbiegało od obowiązującej w zakładzie

pracy normy 8-godzinnej. Nie można zatem uznać, że okres nauki był jednocześnie okresem pracy w pełnym wymiarze czasu pracy. Zaliczeniu podlega natomiast okres zasadniczej służby wojskowej, gdyż bezpośrednio po jej odbyciu wnioskodawca powrócił do

pracy (w tym zakresie Sąd Okręgowy powołał się na pogląd wyrażony w wyroku Sądu

Najwyższego z dnia 6 kwietnia 2006 r., III UK 5/06) oraz pozostały okres zatrudnienia

w Kolejowych Zakładach Zabezpieczenia Ruchu i Łączności w S.S., podczas którego

wnioskodawca pracował stale i w pełnym wymiarze czasu pracy na stanowiskach

montera zabezpieczenia ruchu kolejowego oraz majstra. Doliczając wskazane wyżej

okresy w łącznym rozmiarze 7 lat, 3 miesięcy i 15 dni do okresu pracy w warunkach

szczególnych zaliczonego przez organ rentowy (5 lat, 3 miesiące i 7 dni) w ostateczności wnioskodawca wykazał 12 lat, 4 miesiące i 22 dni takiej pracy, a tym samym nie

posiada 15-letniego okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach.

Wyrokiem z dnia 15 maja 2008 r. Sąd Apelacyjny w Szczecinie oddalił apelację

wnioskodawcy od powyższego wyroku, wskazując, że Sąd pierwszej instancji trafnie

zaliczając okres odbywania przez wnioskodawcę zasadniczej służby wojskowej do

okresu pracy w warunkach szczególnych, pominął go w dokonanych wyliczeniach na

skutek błędu rachunkowego. W tym zakresie Sąd drugiej instancji odwołał się do poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy w powołanym wyżej wyroku z dnia 6 kwietnia 2006 r. oraz do brzmienia art. 125 ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym, zgodnie z którym „pracownikowi, który zgłosił się do pracy w terminie określonym w art. 124 ust. 1, zalicza się okres odbytej służby wojskowej do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień uzależnionych od ilości lat pracy, między innymi w szczególnych warunkach, od których zależy nabycie tych uprawnień”, uznając

w konsekwencji, że wnioskodawca legitymuje się okresem pracy w szczególnych

warunkach w łącznym rozmiarze 14 lat, 4 miesięcy i 22 dni. Odnośnie do okresu nauki

w zasadniczej szkole zawodowej dla pracujących od 1 września 1961 r. do 30 czerwca

1964 r. Sąd Apelacyjny uznał, że nie może on zostać zaliczony do okresu wykonywania

pracy w takich warunkach. Już z samej umowy o naukę zawodu ślusarza urządzeń

zabezpieczenia ruchu pociągów z dnia 1 września 1961 r. wynika, iż czas pracy ucznia w

okresie nauki zawodu do ukończenia 16-tego roku życia wynosił 6 godzin na dobę i 36

godzin tygodniowo, a dopiero po ukończeniu 16-tego roku życia obowiązywał go normalny czas pracy stosowany w zakładzie pracy. Materiał dowodowy sprawy nie potwier-

dził, aby w tym okresie wnioskodawca pracował w warunkach szczególnych w wymiarze

pełnego etatu, a nawet w czasie przekraczającym ten wymiar. Z treści postanowień

umowy o naukę zawodu wynika, że do czasu pracy ucznia wlicza się czas dokształcania, bez względu na to, czy nauka odbywa się w godzinach pracy, czy poza godzinami

pracy, jednakże w wymiarze nie większym niż 18 godzin tygodniowo. Natomiast zatrudnienie ucznia w porze nocnej w godzinach od 2200 do 600 oraz w godzinach nadliczbowych nie może być stosowane. Z kolei karty wynagrodzeń nie są miarodajne dla

stwierdzenia faktu wykonywania przez wnioskodawcę pracy w godzinach nadliczbowych,

gdyż widniejące tam kwoty mają charakter stały i wpisane są w rubryce przeznaczonej dla ekwiwalentu za węgiel. Trudno przyjąć, aby wnioskodawca stale pracował w

takim samym rozmiarze godzin nadliczbowych i otrzymywał stałe wynagrodzenie z tego

tytułu. Ponadto w okresie nauki zawodu wnioskodawca zatrudniony był jako uczeń, a dopiero po ukończeniu tej nauki został przyjęty z dniem 1 lipca 1964 r. do służby w przedsiębiorstwie PKP w charakterze pracownika umownego stale zatrudnionego. W konsekwencji Sąd drugiej instancji uznał, że nie sposób stawiać znaku równości pomiędzy nauką zawodu a pracowniczym zatrudnieniem w warunkach szczególnych, nawet pomimo

pewnych podobieństw w zakresie wykonywanych czynności.

Sąd Apelacyjny wskazał, że art. 32 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm., zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach lub

ustawą) nie pozostawia wątpliwości, iż z prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym mogą skorzystać tylko pracownicy. Sam fakt wykonywania pewnych czynności

właściwych dla zawodu ślusarza nie jest równoznaczny z pracowniczym zatrudnieniem na

takim stanowisku w rozumieniu przepisów warunkujących prawo do wcześniejszej emerytury. Dla rozstrzygnięcia sprawy decydująca była ocena, czy w spornym okresie

wnioskodawca wykonywał pracę na podstawie stosunku pracy, a więc w charakterze pracownika, czy też na podstawie innego stosunku zatrudnienia. Z poczynionych ustaleń wynika, że w okresie od 1 września 1961 r. do 30 czerwca 1964 r. wnioskodawca wykonywał

pod kierownictwem instruktora pewne czynności ślusarza urządzeń zabezpieczenia ruchu

pociągów w celu nauki zawodu i przyuczenia do określonej pracy, jednakże poza stosunkiem pracy. W konsekwencji nie ma podstaw do zaliczenia tego okresu do okres zatrudnienia w szczególnych warunkach. Wnioskodawca w dniu zawarcia przez swego ustawowego opiekuna umowy z dnia 1 września 1961 r. miał skończone zaledwie 14 lat. W

rozumieniu art. 1 ustawy z dnia 2 lipca 1958 r. o nauce zawodu, przyuczaniu do okre-

ślonej pracy i warunkach zatrudniania młodocianych w zakładach pracy oraz o wstępnym

stażu pracy (Dz.U. Nr 45, poz. 226 ze zm., zwanej dalej ustawą o nauce zawodu) był

zatem osobą młodocianą. Zgodnie z art. 3 ust. 1 tej ustawy młodociani mogli być zatrudniani przez zakłady pracy tylko w celu nauki zawodu, przyuczenia do określonej pracy oraz

odbycia wstępnego stażu pracy. W pozostałych przypadkach zakłady pracy mogły zatrudniać młodocianych przy lekkich pracach sezonowych i dorywczych. Młodociani w wieku

powyżej lat 16 mogli być zatrudniani, jeżeli posiadali kwalifikacje zawodowe i odbyli

wstępny staż pracy (art. 6) - przy pracach odpowiadających posiadanym przez nich

kwalifikacjom albo - jeżeli nie spełniali powyższych warunków - przy pracach niewymagających kwalifikacji zawodowych. Zgodnie z art. 9 ust. 1 powołanej ustawy, zakład

pracy, przyjmując młodocianego na naukę zawodu w celu przyuczenia do określonej

pracy oraz odbycia wstępnego stażu pracy, był obowiązany zawrzeć z nim na piśmie

umowę określającą zawód albo rodzaj pracy, w jakim młodociany będzie szkolony, czas

trwania nauki zawodu, przyuczenia do określonej pracy lub wstępnego stażu pracy oraz

zasadnicze obowiązki i uprawnienia młodocianego. Umowa o naukę zawodu z dnia 1

września 1961 r. zawierała wszystkie te elementy. Zakład pracy zobowiązał się bowiem

do szkolenia wnioskodawcy w zawodzie ślusarza urządzeń zabezpieczenia ruchu pociągów w okresie 3 lat. Stosownie do treści art. 12 ust. 1 ustawy o nauce zawodu, młodociani zatrudnieni przez zakłady pracy obowiązani byli do dokształcania się do czasu

ukończenia 18 roku życia. Jeżeli młodociany nie zakończył nauki zawodu do osiągnięcia

tego wieku, obowiązek jego dokształcania się mógł zostać przedłużony nie więcej niż o 1

rok, o ile dokształcanie dotyczyło obranego zawodu. Nadto, młodociani przyjęci do pracy,

do przyuczania do określonej pracy lub do odbycia wstępnego stażu pracy, po przyuczeniu do określonej pracy obowiązani byli - jeżeli nie ukończyli 8 klas szkoły podstawowej - do dokształcania się w celu ukończenia pełnej szkoły podstawowej. Jeżeli natomiast ukończyli 8 klas szkoły podstawowej - do dokształcania się zawodowego lub

ogólnokształcącego. Dopiero po ukończeniu nauki zawodu wnioskodawca został

przyjęty do służby w przedsiębiorstwie w charakterze pracownika umownego stale

zatrudnionego, co wynika z pisma dyrektora Kolejowych Zakładów Zabezpieczenia

Ruchu Łączności z dnia 30 czerwca 1964 r.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm., zwanego dalej

rozporządzeniem) stanowi, iż okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na

zasadach określonych w tym rozporządzeniu są okresy, w których praca w szczególnych warunkach jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Wykonywanie czynności na podstawie umowy o naukę zawodu nie jest zatrudnieniem w ramach stosunku pracy, stąd też okres praktycznego przyuczania pod kierunkiem instruktora nie jest wliczany do okresu pracy w

szczególnych warunkach, od osiągnięcia którego uzależnione jest uprawnienie do

wcześniejszej emerytury (art. 32 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach w związku z § 4

ust. 1 pkt 3 rozporządzenia).

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku wnioskodawca zarzucił: 1) naruszenie prawa materialnego, to jest: a) art. 32 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach, § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

oraz art. 10 ustawy z dnia 2 lipca 1958 r. o nauce zawodu, przez ich błędną wykładnię i uznanie, że czasu trwania nauki zawodu wykonywanego na podstawie umowy o

naukę zawodu zawartej w trybie ustawy o nauce zawodu oraz później wykonywanego stażu pracy nie wlicza się do okresu wykonywania prac w szczególnych warunkach, wymienionych w wykazie A rozporządzenia; b) art. 32 ust. 1 i 4 ustawy o emeryturach i rentach, § 2 i § 4 rozporządzenia oraz art. 13 ustawy o nauce zawodu, przez

błędną wykładnię jak i niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że w stanie

faktycznym sprawy nie są spełnione przesłanki uprawniające wnioskodawcę do wcześniejszej emerytury określone w tych przepisach, a w szczególności poprzez uznanie,

że pracownik młodociany nie wykonywał pracy w szczególnych warunkach w pełnym wymiarze czasu pracy; c) art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i wyrażonej

tam zasady równości wobec prawa, przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

przepisów prawa materialnego, o których mowa w zarzutach niniejszej skargi kasacyjnej

wymienionych pod lit. b, oznaczające dyskryminację powoda ze względu na jego wiek; 2)

naruszenie przepisów postępowania, to jest art. 233 § 1 k.p.c., poprzez wykroczenie poza

swobodną ocenę materiału dowodowego i uznanie, że praca wykonywana przez powoda

na podstawie umowy o naukę zawodu nie była wykonywana w wymiarze czasu pracy

powyżej 8 godzin dziennie, pomimo iż ze zgromadzonego materiału dowodowego wynika,

że skarżącemu stale wypłacano dodatek za nadgodziny.

Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i

„przyznanie emerytury”, ewentualnie o uchylenie wyroków Sądów obu instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że Sąd drugiej instancji błędnie

uznał, że czas trwania nauki zawodu odbywanej na podstawie umowy o naukę zawodu

oraz wykonywanego później stażu pracy nie jest faktycznym zatrudnieniem i nie powinien

wliczać się do okresu wykonywania pracy w szczególnych warunkach. Pozostaje to w

sprzeczności z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach oraz § 4 rozporządzenia, których

zakresem objęte jest wykonywanie pracy w szczególnych warunkach, bez względu na rodzaj umowy o pracę. Umową taką jest także umowa o naukę zawodu zawarta na warunkach przewidzianych w ustawie o nauce zawodu, który to akt prawny w art. 3 ust.1 i art. 10

stanowi o zatrudnianiu młodocianych, podobnie jak przepisy zamieszczone w dziale IX

Kodeksu pracy stanowią o pracowniku młodocianym oraz jego zatrudnianiu. Zatrudnienie

na podstawie umowy o naukę zawodu nie przesądza o tym, że młodociany nie wykonuje

czynności mieszczących się w zakresie obowiązków pracowniczych przynależnych do

stanowiska pracy objętego wykazem prac w szczególnych warunkach. W tym zakresie

skarżący powołał się na poglądy wyrażone przez Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 7

września 1995 r., I PRN 43/95, z dnia 11 lutego 1999 r., II UKN 462/98 oraz z dnia 12

września 2006 r., I UK 59/06. Skarżący wskazał, że cały okres pracy wnioskodawcy od 1

września 1961 r. do 15 sierpnia 1973 r. został uznany za pracę w warunkach szczególnych

w wystawionym przez pracodawcę świadectwie pracy, a pozbawienie go uprawnienia do

wcześniejszej emerytury z powodu pracy w charakterze młodocianego byłoby „wyrazem

braku równości z uwagi na wiek”.

W ocenie skarżącego, młodociany zatrudniony w dopuszczalnym dla niego maksymalnym wymiarze 6 godzin dziennie i 36 godzin tygodniowo pracował w pełnym wymiarze

czasu pracy, a nadto wnioskodawca w okresie zatrudnienia na podstawie umowy o naukę

zawodu podlegał ubezpieczeniu pracowniczemu, co wynika z § 15 umowy o naukę zatrudnienia, a zostało pominięte przez Sąd drugiej instancji. Po dniu 7 czerwca 1963 r.

(ukończenie 16 lat) wymiar czasu pracy wnioskodawcy wynosił 8 godzin dziennie (art. 13

ust. 1 i 2 ustawy o nauce zawodu oraz § 6 umowy z dnia 1 września 1961 r.) i zaliczenie

już tylko tego okresu uprawniałoby go do wcześniejszej emerytury.

Wreszcie skarżący podniósł, że z dołączonych do akt list płac jednoznacznie wynika

liczba przepracowanych przez niego godzin ponad normy czasu pracy, a odmienna ocena

tego materiału dowodowego została dokonana przez Sąd drugiej z przekroczeniem granic

swobodnej oceny dowodów, co doprowadziło do wniosków „przeciwko treści z dokumentów”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Skarga kasacyjna nie mogła zostać uwzględniona pomimo częściowej trafności

podniesionych w niej zarzutów. W ramach kasacyjnej podstawy naruszenia przepisów postępowania skarżący wskazał jedynie na art. 233 § 1 k.p.c., powołując się w tym zakresie

na wykroczenie przez Sąd drugiej instancji poza swobodną ocenę materiału dowodowego.

Tymczasem, jakkolwiek - zgodnie z art. 3983 § 1 k.p.c. - skarga kasacyjna może być

oparta na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub

niewłaściwe zastosowanie oraz na podstawie naruszenia przepisów postępowania,

jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to jednak wyłączona

została możliwość oparcia jej na zarzutach dotyczących ustalenia faktów lub oceny

dowodów (art. 3983 § 3 k.p.c.). Treść art. 3983 k.p.c. wskazuje więc, że chociaż generalnie dopuszczalne jest oparcie skargi kasacyjnej na podstawie naruszenia przepisów postępowania, to jednak z wyłączeniem zarzutów dotyczących ustalenia faktów

lub oceny dowodów, choćby naruszenie odnośnych przepisów mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy. Inaczej mówiąc, niedopuszczalne jest oparcie skargi kasacyjnej na podstawie, którą wypełniają takie właśnie zarzuty. Przepis art. 398 3 § 3

k.p.c. wprawdzie nie wskazuje expressis verbis konkretnych przepisów, których naruszenie - w związku z ustalaniem faktów i przeprowadzaniem oceny dowodów - nie

może być przedmiotem zarzutów wypełniających drugą podstawę kasacyjną, nie

ulega jednak wątpliwości, że obejmuje on art. 233 k.p.c., bowiem właśnie ten przepis

określa kryteria oceny wiarygodności i mocy dowodów. Skoro więc podniesiony

przez skarżącego zarzut naruszenia przepisów postępowania nie mógł zostać

uwzględniony, przeto z mocy art. 39813 § 2 k.p.c. wiążące jest dla Sądu Najwyższego

ustalenie, że w okresie nauki zawodu wnioskodawca nie wykonywał pracy w godzinach nadliczbowych.

Częściowo zasadne są zarzuty naruszenia prawa materialnego. Błędna jest

dokonana przez Sąd drugiej instancji ocena, że okres nauki zawodu odbywanej w

ramach umowy zawartej na podstawie przepisów ustawy z dnia 2 lipca 1958 r. o nauce zawodu, nie był okresem zatrudnienia w ramach stosunku pracy, a tym samym

okres ten nie jest okresem pracy w warunkach szczególnych w rozumieniu art. 32

ust. 1 i 4 ustawy o emeryturach i rentach oraz § 2 rozporządzenia z dnia 7 lutego

1983 r. Już art. 10 ustawy o nauce zawodu stanowił, że okresy nauki zawodu, przyuczenia do określonej pracy oraz wstępnego stażu pracy są okresami zatrudnienia.

Istotniejsze jest jednak to, że młodociani pobierający naukę zawodu w zakładach

pracy w ramach zawartych z tymi zakładami umów byli wprost uważani za pracowników przez art. 4 ust. 2 pkt 3 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1958 r. Nr

23, poz. 97 ze zm.), art. 5 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.),

art. 5 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) - odsyłający do przepisów Kodeksu

pracy, a więc także zatrudniania młodocianych w celu przygotowania zawodowego w

ramach umowy o pracę (art. 190 i następne k.p.) oraz art. 11 ust. 2 pkt 3 tej ustawy nakazujący uznawanie za okresy równorzędne z okresami zatrudnienia okresy wykonywania przed dniem 1 stycznia 1975 r. pracy na podstawie umowy o naukę zawodu, przyuczania do określonej pracy lub odbywania wstępnego stażu pracy, a

także art. 2 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw

(Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) - nakazujący uznawanie za okresy składkowe przypadające przed dniem wejścia w życie tej ustawy okresy zatrudnienia młodocianych

na obszarze Państwa Polskiego na warunkach określonych w przepisach obowiązujących przed dniem 1 stycznia 1975 r., która to zasada została przejęta przez art. 6

ust. 2 pkt 3 aktualnie obowiązującej ustawy o emeryturach i rentach. W konsekwencji

nie może budzić wątpliwości, że młodociany odbywający naukę zawodu w ramach

umowy zawartej z zakładem pracy na podstawie przepisów ustawy o nauce zawodu

posiadał status pracownika, również w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym oraz ubezpieczeniu społecznym.

W myśl § 2 rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r., okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na warunkach w nim przewidzianych są okresy, w których praca w szczególnych warunkach jest wykonywana stale i w pełnym wymiarze

czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy. Rację ma skarżący o ile

wywodzi, że jeżeli w obowiązujących przepisach przewidziana została dla danego

stanowiska - ze względu na charakter zatrudnienia lub związane z nim warunki norma czasu pracy w rozmiarze odbiegającym od powszechnie obowiązującego,

stanowi ona pełny wymiar czasu pracy w rozumieniu § 2 rozporządzenia. Jeżeli więc

na stanowisku pracy ucznia nauki zawodu przewidziana została norma czasu pracy

w rozmiarze 6 godzin dziennie i 36 godzin tygodniowo, to praca wykonywana w takim

rozmiarze stanowi pracę w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na tym

stanowisku. Dla spełnienia wymagania wykonywania pracy w szczególnych warunkach istotne jest jednak to czy taka praca była przez pracownika faktycznie wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy przewidzianym dla stanowiska, na którym takie warunki występowały. Z poczynionych w sprawie i niekwestionowanych

ustaleń wynika, że przez cały okres zatrudnienia na podstawie umowy o naukę zawodu wnioskodawca pracował jako uczeń na warunkach wynikających z tej umowy,

w tym zawartego w niej zastrzeżenia, że do jego czasu pracy podlegał wliczeniu czas

dokształcania w wymiarze do 18 godzin tygodniowo, bez względu na to czy nauka

odbywała się w godzinach pracy, czy poza godzinami pracy. To postanowienie

umowy o naukę zawodu wynikało wprost z art. 13 ust. 3 ustawy o nauce zawodu,

odnoszącym się do sytuacji określonych w art. 12 tej ustawy, zgodnie z którym młodociani przyjęci do pracy byli obowiązani do dokształcania się w celu ukończenia

pełnej szkoły podstawowej lub do dokształcania się zawodowego lub ogólnokształcącego (ust. 2), natomiast młodociani zatrudnieni w celu nauki zawodu obowiązani

byli do dokształcania się w zakresie obranego zawodu (ust. 3). Już tylko z tej regulacji wynika, że skarżący - jako uczeń Trzyletniej Zasadniczej Szkoły Zawodowej dla

Pracujących - nie mógł wykonywać i faktycznie nie wykonywał stale i w pełnym wymiarze czasu pracy prac określonych w art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach

(o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo

własne lub otoczenia), z którymi łączyło się wykonywanie zatrudnienia na stanowisku

pracy do wykonywania której był przyuczany. Dokształcanie w rozumieniu art. 12

ustawy o nauce zawodu nie oznaczało bowiem nic innego jak zajęcia teoretyczne w

warunkach szkolnych. Twierdzenie skarżącego, że po ukończeniu 16-go roku życia

pracował jako stażysta stale i w pełnym wymiarze czasu pracy w szczególnych warunkach przewidzianych dla stanowiska, do pracy na którym był przyuczany, pozostaje poza ustaleniami faktycznymi sprawy. Z ustaleń tych bowiem wynika, że przez

cały okres zatrudnienia na podstawie umowy o naukę zawodu (1 września 1961 r. 25 czerwca 1964 r.) skarżący faktycznie posiadał status ucznia (niezależnie od znajdujących do niego zastosowanie norm czasu pracy) i z uwagi na wynikający z

umowy obowiązek dokształcania się nie pracował stale i w pełnym wymiarze czasu

pracy w warunkach szczególnych.

Należy również zwrócić uwagę, że art. 32 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach określa kategorie pracowników, których uważa się za zatrudnionych w szczególnym charakterze dla celów ustalania uprawnień, o których mowa w ust. 1 tego

artykułu, wymieniając w pkt 6 spośród osób odbywających służbę wojskową jedynie

żołnierzy zawodowych. Zgodnie z art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach, wiek

emerytalny, o którym mowa w ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na

podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych. W uchwale składu siedmiu

sędziów z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01 (OSNAPiUS 2002 nr 10, poz. 243),

Sąd Najwyższy wyjaśnił, że za dotychczasowe przepisy należy uważać przepisy rozporządzenia z dnia 7 lutego 1983 r. i to wyłącznie w zakresie regulowanym przez

ustawę o emeryturach i rentach, a więc wieku emerytalnego, rodzaju prac lub stanowisk oraz warunków, na jakich osobom wykonującym prace określone w ust. 2 i 3 art.

32 tej ustawy przysługuje prawo do emerytury. Odbywanie zasadniczej służby wojskowej nie zostało objęte ani przepisami rozporządzenia, ani stanowiącymi jego załącznik wykazami. Już tylko to stwierdzenie pozwala na uznanie, że okres zasadniczej służby wojskowej nie podlega zaliczeniu do pracy w szczególnych warunkach

w rozumieniu art. 32 ust. 2 ustawy, jeśli się dodatkowo uwzględni, iż wcześniejsza

emerytura jest dla powszechnego systemu świadczeń emerytalnych „instytucją” wyjątkową, określającą szczególne uprawnienia uprzywilejowanego kręgu podmiotów, a

możliwość odstępstwa od zasady powszechnej - zwłaszcza ze względu na przesłankę szczególnego charakteru zatrudnienia lub zatrudnienia w szczególnych warunkach - pozostaje atrybutem władzy ustawodawczej, a nie sądowniczej (por. także

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2007 r., I UK 258/06, OSNP 2008 nr 5-6,

poz. 81 oraz z dnia 11 marca 2009 r., II UK 247/08, niepublikowany). Uznanie przez

ustawodawcę za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach tych tylko

pracowników, którzy wykonywali prace o znacznej szkodliwości dla zdrowia oraz o

znacznym stopniu uciążliwości lub wymagające wysokiej sprawności psychofizycznej

ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia, jest w pełni uzasadnione, gdyż

te właśnie kryteria pozwalają na ocenę wpływu warunków zatrudnienia na wcześniejszą utratę zdolności do jego wykonywania, co stanowi o istocie prawa do emerytury

w niższym wieku emerytalnym.

Niezależnie od tego, że zakres odesłania z art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach nie obejmuje możliwości zaliczania na podstawie kiedykolwiek po-

przednio obowiązujących przepisów okresu odbywania zasadniczej służby wojskowej

do okresu wykonywania pracy w szczególnych warunkach, której definicję dla celów

ustalania uprawnień emerytalnych zawiera art. 32 ust. 2 ustawy, to Sądy obu instancji oparły swoje rozstrzygnięcie na odnoszącym się do innego stanu prawnego poglądzie wyrażonym przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 6 kwietnia 2006 r., III UK

5/06 (OSNP 2007 nr 7-8, poz. 434). Zgodnie z tezą powyższego wyroku, okres zasadniczej służby wojskowej odbytej w czasie trwania stosunku pracy w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze zalicza się do stażu pracy wymaganego

do nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym (art. 32 ust. 1 ustawy

o emeryturach i rentach), jeżeli pracownik w ustawowym terminie zgłosił swój powrót

do tego zatrudnienia. Sądy orzekające w sprawie, w której wniesiona została rozpoznawana skarga kasacyjna, pominęły jednak istotną okoliczność, że przytoczony wyrok odnosi się do sytuacji regulowanej przez art. 125 ustawy z dnia 30 stycznia 1959

r. o powszechnym obowiązku wojskowym (jednolity tekst: Dz.U. z 1963 r. Nr 20, poz.

108), gdy tymczasem wnioskodawca odbywał zasadniczą służbę wojskową w latach

1968 - 1970, a więc pod rządami ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym

obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 241,

poz. 2416 ze zm., zwanej dalej ustawą o powszechnym obowiązku obrony), a zatem

mógł do niego znajdować zastosowanie art. 108 tej ustawy. O ile w świetle art. 125

pierwszej z powołanych ustaw pracownikowi, który zgłosił się do pracy w określonym

ustawowo terminie, okres odbytej służby wojskowej zaliczało się do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień uzależnionych od ilości lat pracy albo od ciągłości pracy w danym zawodzie lub służbie bądź w szczególnych warunkach, od których zależało nabycie tych uprawnień, to art. 108 drugiej z nich (w brzmieniu obowiązującym w okresie odbywania przez skarżącego służby wojskowej) stanowił o

zaliczaniu okresu odbytej służby wojskowej do okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień związanych z zatrudnieniem, pracownikom, którzy po odbyciu służby

podjęli - w zakreślonym ustawowo terminie - zatrudnienie w tym samym zakładzie

pracy, w którym byli zatrudnieni przed powołaniem do służby, albo w tej samej gałęzi

pracy. Można więc zasadnie argumentować, że skoro z mocy art. 125 ustawy o powszechnym obowiązku wojskowym okres służby wojskowej podlegał zaliczeniu do

okresu zatrudnienia w zakresie wszelkich uprawnień uzależnionych od pracy w

szczególnych warunkach, to dotyczyło to także uprawnień wynikających z zabezpieczenia społecznego. Taka interpretacja znajdowała zresztą potwierdzenie w brzmie-

niu § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 września 1956 r. w sprawie zaliczania pracowników do kategorii zatrudnienia (Dz.U. Nr 39, poz. 176 ze zm.) w związku

z art. 8 ust. 1 pkt 4 powołanego wyżej dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, stanowiących o

zaliczaniu okresu służby w Wojsku Polskim tak jak zatrudnienia w I kategorii zatrudnienia, jeżeli pracownik bezpośrednio przed tym okresem wykonywał zatrudnienie w

tej kategorii.

Obowiązująca od dnia 29 listopada 1967 r. ustawa o powszechnym obowiązku

obrony w art. 108 ust. 1 stanowiła jedynie o zaliczaniu okresu odbytej służby wojskowej do wszelkich uprawnień związanych z zatrudnieniem, przez które należy rozumieć uprawnienia wynikające ze stosunku pracy, a nie z systemu zabezpieczenia

społecznego. Pozostawało to również w ścisłym związku ze zmianą stanu prawnego

w tym ostatnim zakresie. Z dniem 1 stycznia 1968 r. weszła w życie ustawa z dnia 23

stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, w której w art. 11 ust. 2 zawarty został zamknięty katalog rodzajów prac zaliczonych do pierwszej kategorii zatrudnienia (pracownicy zatrudnieni pod ziemią, w

warunkach szkodliwych dla zdrowia, na statkach żeglugi powietrznej, na statkach

morskich w żegludze międzynarodowej i w polskim ratownictwie okrętowym, w

stoczniach morskich na niektórych stanowiskach pracy bezpośrednio przy budowie i

remoncie statków morskich, w charakterze nauczycieli, w zespołach formujących

szkło), obejmującej nadto zawodową i nadterminową służbę wojskową (art. 9 ust. 2).

Ustawa ta w art. 11 ust. 4 udzielała Radzie Ministrów upoważnienia do określenia w

drodze rozporządzenia, jakie prace wykonywane przez pracowników wymienionych

w ust. 2 tego artykułu uzasadniają zaliczenie do pierwszej kategorii zatrudnienia,

oraz do określenia warunków wymaganych do uzyskania emerytury lub renty inwalidzkiej dla pracowników tej kategorii. W tym więc tylko zakresie zachowały moc

przepisy powołanego wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 września 1956

r., wydanego na podstawie zawartej w art. 10 ust. 2 dekretu z dnia 25 czerwca 1954

r. delegacji do określenia rodzaju prac objętych I kategorią oraz warunków zaliczania

pracowników do tej kategorii. Co prawda w myśl art. 127 ust. 3 ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, do czasu wydania przepisów wykonawczych przewidzianych w ustawie, przepisy wydane na podstawie dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. zachowały moc, jednakże ze zmianami wynikającymi

z ustawy. Oznacza to, że § 5 rozporządzenia z dnia 10 września 1956 r., określający

warunki zaliczania do okresu zatrudnienia w I kategorii między innymi okresu służby

wojskowej, utracił moc. W konsekwencji, w obowiązującym po dniu 31 grudnia 1967

r. stanie prawnym brak było przepisu zezwalającego na zaliczenie okresu zasadniczej służby wojskowej do okresu zatrudnienia w szczególnych warunkach, od którego zależy nabycie prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym.

Z powyższych względów zaskarżony wyrok, mimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu, co powoduje oddalenie skargi kasacyjnej na podstawie

art. 39814 k.p.c.