II UK 32/11 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 21 września 2011 r.

II UK 32/11

Przepis art. 13 ust. 3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r.

Nr 153, poz. 1227 ze zm.) w związku z art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 27 czerwca

2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U. Nr 135, poz. 1268 ze zm.), w odniesieniu do

osób ubiegających się o rentę socjalną obejmuje orzeczenie o trwałej niezdolności do pracy.

Przewodniczący SSN Małgorzata Gersdorf, Sędziowie SN: Józef Iwulski,

Zbigniew Hajn (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 września 2011 r. sprawy z wniosku Magdaleny G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w W. o rentę socjalną na stałe, na skutek skargi kasacyjnej

wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 21 lipca 2010

r. […]

o d d a l i ł skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 29 września 2009 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych oddalił odwołanie Magdaleny G. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w W. z 26 września 2008 r., którą organ rentowy przyznał wnioskodawczyni rentę socjalną na okres od 22 lipca 2008 r., tj. od dnia ukończenia 18go roku życia, do 31 sierpnia 2013 r.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że odwołująca się Magdalena G., urodzona 22

lipca 1990 r., złożyła 4 lipca 2008 r. wniosek o rentę socjalną. Lekarz orzecznik ZUS

w orzeczeniu z 4 sierpnia 2008 r. rozpoznał u niej mózgowe porażenie dziecięce z

upośledzeniem umysłowym w stopniu umiarkowanym, osobowość infantylną, wycofanie społeczne, niedorozwój mowy, objawy nieznacznego niedowładu prawostron-

nego, skoliozę odcinka TH kręgosłupa znacznego stopnia, niedowidzenie obu oczu.

Lekarz orzecznik, ustalając niezdolność Magdaleny G. do jakiejkolwiek pracy spowodowaną przede wszystkim stanem psychicznym i poziomem intelektualnym, orzekł

jej niezdolność do pracy na okres 5 lat. Stwierdził, że rokowania poprawy są wątpliwe, niemniej z uwagi na wiek wnioskodawczyni (18 lat), nie można wykluczyć poprawy. Wnioskodawczyni wniosła sprzeciw od powyższego orzeczenia, domagając się

zmiany okresu, na jaki ustalono całkowitą niezdolność do pracy z 5 lat na trwałą niezdolność. Komisja lekarska ZUS, po zapoznaniu się z dokumentacją, przeprowadzonym wywiadzie i bezpośrednim badaniu rozpoznała u wnioskodawczyni: mózgowe

porażenie dziecięce, upośledzenie umysłowe w stopniu umiarkowanym, skrzywienie

boczne kręgosłupa piersiowego znacznego stopnia, niedowidzenie obu oczu, celiakię. W uzasadnieniu Komisja lekarska wyjaśniła, że charakter i stopień zaawansowania rozpoznawanych i leczonych schorzeń, zwłaszcza zaburzenia stanu psychicznego oraz poziom funkcji intelektualnych, niewątpliwie powoduje naruszenie sprawności organizmu do poziomu niezdolności do podejmowania jakiegokolwiek systematycznego zatrudnienia. Jednakże z uwagi na młody wiek wnioskodawczyni, możliwość dalszego postępowania terapeutycznego „skutkującego w przyszłości zwiększeniem aktywności poznawczej i mobilizacji zadaniowej, a także postępem w opanowaniu technik szkolnych, poprawą funkcjonowania procesów poznawczych i

zmniejszeniem poziomu lęku, nie można jednoznacznie wykluczyć możliwości uzyskania w przyszłości poprawy stanu czynnościowego. W tej sytuacji Komisja lekarska

ZUS nie znalazła podstaw do zmiany orzeczenia Lekarza orzecznika ZUS. W

związku z tym orzeczeniem organ rentowy, wskazaną już wyżej decyzją z 26 września 2008 r., przyznał Magdalenie G., rentę socjalną od 22 lipca 2008 r., tj. od dnia

ukończenia osiemnastego roku życia, do 31 sierpnia 2013 r. Powołani w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji biegli z zakresu psychologii i psychiatrii

rozpoznali u odwołującej się mózgowe porażenie dziecięce z upośledzeniem umysłowym umiarkowanym i fobią szkolną. W opinii z dnia 6 stycznia 2009 r. […] biegli

orzekli, że badana jest całkowicie niezdolna do pracy od dzieciństwa do 31 sierpnia

2013 r. Stwierdzili, że charakter zaburzeń i stopień ich nasilenia czynią ją całkowicie

niezdolną do pracy. W ich ocenie orzeczenia Lekarza orzecznika ZUS i Komisji lekarskiej ZUS są prawidłowe, ponieważ mimo tego, że rokowania poprawy są wątpliwie, to jednak nie można wykluczyć poprawy funkcjonowania. Biegli uznali także, że

za nieorzekaniem o trwałej niezdolności przemawiają młody wiek ubezpieczonej,

możliwość dalszego postępowania terapeutycznego modyfikowanego w każdej dziedzinie w miarę rozwoju nauki i wzrostu poziomu wiedzy. W opinii uzupełniającej z

dnia 9 czerwca 2009 r. […] biegli ci podtrzymali w swoje stanowisko o ustaleniu całkowitej niezdolności do pracy na okres 5 lat do 31 sierpnia 2013 r., podkreślając, że

również Powiatowy Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w orzeczeniu

z 1 sierpnia 2006 r. ustalił znaczny stopień niepełnosprawności Magdaleny G. na

czas określony. W rezultacie, powołując się na art. 4 ustawy z dnia 27 czerwca 2003

r. o rencie socjalnej (Dz.U. Nr 135, poz. 1268 ze zm., powoływanej dalej jako „ustawa

o rencie socjalnej) i przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 169,

poz. 1412 ze zm., powoływanej dalej, jako „ustawa o emeryturach i rentach z FUS”),

określające zasady i tryb ustalania niezdolności do pracy, Sąd Okręgowy uznał, że

decyzja organu rentowego była zasadna.

Sąd Apelacyjny, wyrokiem zaskarżonym rozpoznawaną obecnie skargą kasacyjną, oddalił apelację odwołującej się od powyższego wyroku Sądu pierwszej instancji, uznając, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. Sąd wskazał, że przy bezspornie istniejącej niezdolności odwołującej się do podejmowania jakiegokolwiek zatrudnienia, spór występujący w sprawie dotyczył rozstrzygnięcia, czy jej niezdolność

do pracy ma charakter trwały. Sąd Apelacyjny zważył, że niezdolność do pracy, będąca przesłanką przyznania renty socjalnej według art. 4 ustawy o rencie socjalnej,

jest oceniana na podstawie przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS. W

szczególności, zgodnie z art. 13 ust. 2 tej ustawy niezdolność do pracy orzeka się na

okres nie dłuższy niż 5 lat, natomiast art. 13 ust. 3 stanowi, że niezdolność do pracy

orzeka się na okres dłuższy niż 5 lat, jeżeli według wiedzy medycznej nie ma rokowań odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okresu. Od 1 listopada 2005

r. (daty wejścia w życie znowelizowanego art. 13), zasadą jest orzekanie niezdolności do pracy na okres nie dłuższy niż 5 lat, a brak rokowań odzyskania zdolności do

pracy według wiedzy medycznej, nie obliguje już do orzeczenia trwałej niezdolności

do pracy. Konieczne jest wówczas ustalenie niezdolności na okres dłuższy niż 5 lat.

Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd Okręgowy przeprowadził właściwe postępowanie dowodowe, niemniej jednak, ze względu na zastrzeżenia pełnomocnika odwołującej się

i w celu pełnego i wszechstronnego rozstrzygnięcia sprawy, dopuścił dowód z opinii

innego zespołu biegłych z zakresu psychologii i psychiatrii. Biegli ci, w opinii z 5

marca 2010 r., zgodzili się z wcześniejszymi opiniami co do stopnia niezdolności

Magdaleny G. do pracy, jednak nie znaleźli przesłanek do prognozowania zasadniczej poprawy funkcjonowania Magdaleny G. w stopniu umożliwiającym jej odzyskanie zdolności do pracy, nawet w bardzo ograniczonym stopniu. Opinię tę zakwestionował organ rentowy, wskazując, że odwołująca się jest osobą bardzo młodą i nie

można jednoznacznie wykluczyć możliwości uzyskania w przyszłości poprawy stanu

czynnościowego przy stosowaniu dalszego postępowania terapeutycznego (modyfikowanego w miarę rozwoju nauki i wzrostu poziomu wiedzy), które już w przeszłości

powodowało zwiększenie jej aktywności poznawczej i zmniejszenie poziomu lęku.

Sąd Apelacyjny uznał te zastrzeżenia za uzasadnione przede wszystkim ze względu

na młody wiek odwołującej się (18 lat). W ocenie Sądu trudno jest przesądzić na tym

etapie jej życia, że w jej stanie psychicznym już nic się nie zmieni i pozostanie niezdolna do pracy do końca życia. Dlatego orzeczenie trwałej niezdolności do pracy

Magdaleny G. byłoby przedwczesne i niezasadne. Poza tym Sąd podkreślił wskazaną wyżej zmianę prawa, wprowadzającą zasadę orzekania o niezdolności do pracy

na okres nie dłuższy niż 5 lat. Z tych względów, biorąc pod uwagę rzeczową i spójną

opinię lekarzy specjalistów co do stanu zdrowia odwołującej się, Sąd Apelacyjny

uznał wyrok Sądu pierwszej instancji za słuszny i na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił

jej apelację jako bezzasadną.

W skardze kasacyjnej pełnomocnik odwołującej się zaskarżył wyrok Sądu

Apelacyjnego w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną

wykładnię art. 13 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, polegającą na uznaniu, że z treści tego przepisu wynika reguła nakazująca orzekanie niezdolności do

pracy na okres nieprzekraczający pięciu lat nawet w tych sprawach, w których wskazania wiedzy medycznej uzasadniają ustalenie dłuższego albo trwałego okresu tej

niezdolności, następstwem czego było pominięcie przez Sąd Apelacyjny unormowania zawartego w art. 13 ust. 3 tej ustawy, dającego podstawę, przy uwzględnieniu

innych jej przepisów, do orzeczenia wobec wnioskodawczyni trwałej niezdolności do

pracy, a w konsekwencji niesłuszne odstąpienie od zastosowania w niniejszej sprawie art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy o rencie socjalnej, przewidującego możliwość orzeczenia takiej niezdolności i przyznania renty na stałe.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga jest nieuzasadniona. Zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o rencie socjalnej,

osobie spełniającej warunki do nabycia renty socjalnej przysługuje renta socjalna

stała - jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest trwała (pkt 1) albo renta socjalna

okresowa - jeżeli całkowita niezdolność do pracy jest okresowa (2). Zgodnie z art. 4

ust. 3 tej ustawy, renta socjalna okresowa przysługuje przez okres wskazany w decyzji jednostki organizacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Z powołanych

przepisów wynika, że w przypadku orzeczenia trwałej niezdolności do pracy, przyznaje się rentę socjalną stałą, a w razie orzeczenia okresowej niezdolności do pracy,

rentę socjalną okresową. Nie ma wątpliwości, że unormowanie to opiera się na założeniu dopuszczalności orzeczenia trwałej niezdolności do pracy. Konstatacja ta nie

jest sprzeczna z art. 13 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, mającym zgodnie z art. 15 ustawy o rencie socjalnej zastosowanie do tego świadczenia. Według

tego przepisu (pierwszego z wymienionych), niezdolność do pracy orzeka się na

okres nie dłuższy niż 5 lat, z zastrzeżeniem ust. 3, który stanowi, że niezdolność do

pracy orzeka się na okres dłuższy niż 5 lat, jeżeli według wiedzy medycznej nie ma

rokowań odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okresu. Przepis ten,

obowiązujący od 1 listopada 2005 r., wprowadził zmianę w porównaniu z poprzednim

stanem prawnym, w którym w przypadku istnienia rokowań odzyskania zdolności do

pracy, zgodnie ze stanem wiedzy medycznej w czasie orzekania, orzekano niezdolność okresową, a w razie braku takich rokowań, orzekano o trwałej niezdolności do

pracy. Powyższe kryterium stanowiło przesłankę prawa do renty stałej lub okresowej

(art. 59 ustawy o emeryturach i rentach). Po opisanej wyżej zmianie przepisów, zasadą jest orzekanie o okresowej niezdolności do pracy na czas nie dłuższy niż 5 lat,

chyba że, według wiedzy medycznej, nie ma rokowań do odzyskania zdolności do

pracy przed upływem tego okresu. Brak rokowań do odzyskania zdolności do pracy

przed upływem okresu 5 lat obliguje do orzeczenia niezdolności na okres dłuższy.

Literalne brzmienie art. 13 ust. 2 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS

wskazuje, że niezdolność do pracy powinna być zawsze orzekana na pewien okres,

a więc na pewien odcinek czasu (Słownik języka polskiego, tom drugi, praca zbiorowa pod red. M. Szymczaka, Warszawa 1988, s. 506). Pewność tego wniosku doznaje jednak osłabienia przez to, że ustawodawca w samej ustawie o emeryturach i

rentach z FUS pozostawił przepisy odwołujące się do trwałej bądź okresowej niezdolności do pracy (art. 14 ust. 1 pkt 2, art. 59, art. 102 ust. 1, art. 119 ust. 1, art. 134

ust. 2 pkt 1), co dało podstawę do wysunięcia poglądu, że możliwość orzekania o

trwałej niezdolności została zachowana także na gruncie tej ustawy (zob. M. Bartnicki, Komentarz do art. 13 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych [w:] K. Antonów, M. Bartnicki, B. Suchacki,

Ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz,

Warszawa, 2009, wyd. III). Jednakże, nawet gdyby pominąć te wątpliwości i uznać,

że art. 13 ustawy o emeryturach i rentach z FUS dopuszcza jedynie orzeczenie o

okresowej niezdolności do pracy, to wniosek taki nie może być odniesiony do orzekania o rencie socjalnej. Zgodnie bowiem z art. 15 ustawy o rencie socjalnej, art. 13

ustawy o emeryturach i rentach z FUS może być stosowany do orzekania o tym

świadczeniu jedynie w zakresie nieuregulowanym w pierwszym z wymienionych

aktów, a jak już wyżej wskazano, art. 4 ust. 2 ustawy o rencie socjalnej przewiduje

wprost trwałą niezdolność do pracy, uznając ją za przesłankę do przyznania renty

stałej.

W rezultacie, w odniesieniu do osób ubiegających się o rentę socjalną, dyspozycję art. 13 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którą „niezdolność do pracy orzeka się na okres dłuższy niż 5 lat, jeżeli według wiedzy medycznej

nie ma rokowań odzyskania zdolności do pracy przed upływem tego okres” należy, w

związku z art. 4 ust. 2 ustawy o rencie socjalnej, rozumieć w ten sposób, że obejmuje

ona także orzeczenie o trwałej niezdolności do pracy. Orzeczenie takie powinno zapaść, gdy według wiedzy medycznej z daty orzekania całkowita niezdolność do pracy

osoby ubiegającej się o rentę socjalną jest trwała, to znaczy nie ma rokowań na jej

odzyskanie przed upływem określonego czasu. Tak odczytana norma prawna nie

usuwa jednak dyrektywy preferencyjnej wynikającej z art. 13 ust. 2 i 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którą, w razie braku wyraźnych wskazań wynikających z wiedzy medycznej do ustalenia dłuższego okresu niezdolności do pracy,

powinna być ona orzekana na okres nie dłuższy niż 5 lat.

Wobec tego sformułowany w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 13 ust.

2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest nieuzasadniony. Wbrew twierdzeniom

skarżącej Sąd nie uznał, że orzekanie o trwałej niezdolności do pracy (a tym samym

przyznawanie renty stałej) jest niedopuszczalne, lecz jedynie słusznie stwierdził, że

zasadą jest orzekanie o niezdolności do pracy na okres do 5 lat. Poza tym, zarzut

naruszenia art. 13 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS skarżąca opiera na

przypisaniu Sądowi faktycznego założenia, którego Sąd nie przyjął. Skarżąca twierdzi mianowicie, że Sąd uznał, że „z treści tego przepisu wynika reguła nakazująca

orzekanie niezdolności do pracy na okres nie przekraczający pięciu lat, nawet w tych

sprawach, w których wskazania wiedzy medycznej uzasadniają ustalenie dłuższego

albo trwałego okresu tej niezdolności”. Tymczasem Sąd Apelacyjny, po rozważeniu

opinii biegłych lekarzy, ustalił, że w niniejszej sprawie nie ma podstaw do uznania, że

odwołująca się pozostanie niezdolna do pracy przez okres przekraczający 5 lat.

Skarżąca nie podważyła tego ustalenia w drodze stosownych zarzutów naruszenia

przepisów postępowania.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39814 k.p.c.