II UK 31/03 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 19 września 2003 r.

II UK 31/03

Możliwość zaliczenia do stażu ubezpieczeniowego rolnika okresu

odbywania służby wojskowej jest uwarunkowana wykazaniem istnienia

jakiegokolwiek okresu ubezpieczenia.

Przewodniczący SSN Maria Tyszel, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka, Barbara

Wagner (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 września 2003 r.

sprawy z wniosku Wacława W. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w Z. o emeryturę, na skutek kasacji wnioskodawcy

od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 19 listopada 2002 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyrokiem z dnia 19 listopada 2002 r. [...] oddalił apelację Wacława W. od wyroku Sądu

Okręgowego w Białymstoku z dnia 18 kwietnia 2002 r. [...], oddalającego odwołanie

apelującego od decyzji Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziału Regionalnego w Z. z dnia 1 czerwca 2001 r., odmawiającej prawa do emerytury rolniczej.

Sąd ustalił, że wnioskodawca, urodzony 7 września 1915 r., w okresie od

ukończenia 16 lat, tj. od 7 września 1931 r., do chwili wyjazdu do USA w 1957 r. pracował najpierw w gospodarstwie rolnym rodziców, a następnie w gospodarstwie własnym. Gospodarstwo rolne, które posiadał do dnia wyjazdu za granicę nabył z dniem

1 stycznia 1985 r. Jan W. w drodze zasiedzenia.

Zgodnie z art. 19 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25 ze zm.), emerytura

przysługuje ubezpieczonemu, który osiągnął wiek emerytalny (wynoszący dla męż-

czyzn 65 lat) i podlegał ubezpieczeniu emerytalnemu przez okres co najmniej 100

kwartałów. Wnioskodawca po 1957 r. nie pracował w gospodarstwie rolnym, nie

podlegał rolniczemu ubezpieczeniu emerytalnemu i przebywając zagranicą nie opłacał składek na to ubezpieczenie. Nie jest więc ubezpieczonym w rozumieniu powołanej ustawy. Nie ma też podstaw do zaliczenia pracy w gospodarstwie rolnym jako

okresu ubezpieczenia. Okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku

życia przypadające przed 1 stycznia 1983 r. mogą być zaliczone, na podstawie art.

20 ust. 1 pkt 2 ustawy, do okresu ubezpieczenia rolniczego, gdy rolnik kiedykolwiek

podlegał ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu i uzyskał jakikolwiek staż ubezpieczeniowy.

Wacław W. zaskarżył ten wyrok kasacją. Wskazując jako podstawy kasacyjne

naruszenie prawa materialnego, a to: art. 19 ust. 1 w związku z art. 20 ust. 1 pkt 2 i 4

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników w związku z art. 6 ust. 1 pkt 4 i 5

ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr, poz. 1118 ze zm.) przez przyjęcie, że „warunkiem zaliczenia

wskazanych okresów prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie

rolnym po ukończeniu 16 roku życia a przed dniem 1.01.1983 r. jest uzyskanie stażu

ubezpieczeniowego nabytego poprzez opłacanie składek na ubezpieczenie społeczne wprowadzonych ustawą z dnia 27.10.1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz

innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin i utrzymanych przez wszystkie późniejsze ustawy dotyczące ubezpieczenia społecznego rolników, podczas, gdy ustawa

z 20.12. 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników takiego ograniczenia na wnioskodawcę nie nakłada”, art. 23 ust. 3 ustawy z dnia 27 października 1977 w związku

z art. 2, art. 31 i art. 32 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji RP „poprzez dokonanie

błędnej wykładni pojęcia praw nabytych w odniesieniu do prawa korzystania z ubezpieczenia społecznego rolników, ograniczając je do osób, które objęte były obowiązkiem opłacania składek ubezpieczeniowych, a zatem de facto prowadzących gospodarstwo rolne po dacie wprowadzenia systemu ubezpieczeń rolniczych, co narusza

zasady równości obywateli i zaufania do państwa i prawa, wbrew zasadom współżycia społecznego w rozumieniu art. 5 k.c.”, oraz naruszenia przepisów postępowania art. 227 k.p.c. i art. 228 k.p.c. w związku z art. 241 k.p.c. przez „pominięcie w ocenie

całokształtu materiału dowodowego, a mianowicie stażu ubezpieczeniowego nabytego przez odwołującego w związku z odbywaniem służby wojskowej w Wojsku Polskim, udziałem w wojnie obronnej 1939 r. i działalności kombatanckiej w latach 1943

- 1945”, jego pełnomocnik wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do

istoty sprawy poprzez przyznanie odwołującemu emerytury oraz zasądzenie na jego

rzecz kosztów procesu za wszystkie instancje, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy

temu ostatniemu Sądowi do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu skargi zakwestionowany został pogląd, że „prawo do emerytury rolniczej przysługuje osobom,

które kiedykolwiek podlegały obowiązkowi ubezpieczenia, poczynając od 1.07.1977

r.” Zdaniem pełnomocnika skarżącego, przepisy ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników powinny być odnoszone w ocenie prawa do emerytury także do osób, które zaprzestały prowadzenia działalności rolniczej w okresie

przed wprowadzeniem ubezpieczenia rolników. Wywodził, że przypadające przed 1

stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia i

prowadzenia gospodarstwa rolnego (art. 20 ust. 1 pkt 2) są okresami podlegania

ubezpieczeniu w rozumieniu art. 19 ust. 1 pkt 2. W konkluzji stwierdził, że skarżący

wykazał 104 kwartały podlegania ubezpieczeniu. Do okresu tego powinny być doliczone, na podstawie art. 20 ust. 2 pkt 4 ustawy, wymienione w art. 6 ust. 1 pkt 4 i 5

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, okresy

służby wojskowej i działalności kombatanckiej, które Sąd błędnie pominął.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ze względu na datę złożenia wniosku o emeryturę, prawo Wacława W. do

tego świadczenia należy oceniać według przepisów ustawy z 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników. Jednym z warunków nabycia prawa do emerytury rolniczej jest, stosownie do art. 19 ust. 1 pkt 2, podleganie rolniczemu ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez okres co najmniej 100 kwartałów „z uwzględnieniem art. 20”. Wedle art. 6 pkt 14 - przez okresy podlegania ubezpieczeniu rozumie się „tylko takie okresy, za które opłacono przewidziane w odpowiednich przepisach składki na to ubezpieczenie, chyba że w myśl tych przepisów nie istniał obowiązek opłacania składek.” Art. 20 ust. 1 ustawy stanowi, że do okresów ubezpieczenia zalicza się okresy prowadzenia gospodarstwa rolnego lub pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia, przed dniem 1 stycznia 1983 r. (pkt 2)

oraz okresy, od których zależy prawo do emerytury w myśl przepisów emerytalnych

(pkt 4).

Obowiązek ubezpieczenia emerytalnego rolników wprowadziła, na co trafnie

zwrócił uwagę Sąd, ustawa z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin (Dz.U. Nr 32, poz. 140). Do

daty wejścia w życie tej ustawy (1 stycznia 1978 r.) prawo rolnika do renty związane

było wyłącznie z przekazaniem gospodarstwa rolnego na rzecz Skarbu Państwa.

Renta, przewidziana kolejno w ustawach z dnia 24 stycznia 1968 r. o rentach i innych

świadczeniach dla rolników przekazujących nieruchomości rolne na własność Państwa (Dz.U. Nr 3, poz. 15) oraz z dnia 29 maja 1974 r. o przekazywaniu gospodarstw

rolnych na własność Państwa za rentę i spłaty pieniężne (Dz.U. Nr 21, poz. 118), nie

była świadczeniem z ubezpieczenia społecznego, lecz dożywotnim periodycznym

świadczeniem pieniężnym Państwa dla rolnika z tytułu przekazania gospodarstwa

rolnego i w zamian za przekazaną nieruchomość. Nie jest więc tak, że przed 1 stycznia 1978 r. rolnicy pozbawieni byli na starość jakiegokolwiek zabezpieczenia, choć

nie było to ubezpieczenia społeczne.

Nie jest trafny wyrażony w kasacji pogląd, jakoby skarżący posiadał wymagany okres ubezpieczenia w rezultacie prowadzenia gospodarstwa rolnego i pracy w

nim po ukończeniu 16 roku życia, odbywania służby wojskowej w latach 1937 - 1939,

udziału w wojnie obronnej 1939 roku i działalności w Armii Krajowej od grudnia 1943

r. do stycznia 1945 r. Wymienione okresy nie są okresami podlegania ubezpieczeniu,

lecz zaliczalnymi do nich. Możliwość ich zaliczenia do stażu ubezpieczeniowego jest

uwarunkowana istnieniem jakiegokolwiek okresu ubezpieczenia. Art. 20 ustawy dotyczy takiej sytuacji, gdy rolnik podlegał kiedykolwiek ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu, co w związku z art. 6 pkt 14 jest równoznaczne z opłacaniem składki na to

ubezpieczenie (o ile taki obowiązek istniał). Znaczenie tego przepisu polega na wydłużeniu faktycznego okresu podlegania ubezpieczeniu ponad czas opłacania składki

z tego tytułu, co może ważyć zarówno dla nabycia prawa do emerytury, jak i jej wysokości. Przeciwko traktowaniu okresów zaliczalnych jako tożsamych z okresami

podlegania ubezpieczeniu przemawiają nie tylko względy prawne. Świadczenia emerytalne są finansowane z Funduszu Składkowego Ubezpieczenia Społecznego Rolników (następcy prawnego bezpośrednio Funduszu Ubezpieczenia Rolników, a pośrednio - Funduszu Emerytalnego Rolników), tj. funduszu emerytalno - rentowego

pochodzącego głównie ze składek ubezpieczonych. Nie ma żadnych szczególnych

powodów, by obciążać ten Fundusz wypłatami na rzecz osób, które nie przyczyniły

się w najmniejszym nawet stopniu do jego tworzenia. Finansowanie z funduszu

składkowego świadczeń dla osób, które nie opłacały składek na ten Fundusz sprzeciwiałoby się istocie ubezpieczeń społecznych, tj. solidaryzmowi ubezpieczonych.

Wacław W. zaprzestał prowadzenia gospodarstwa rolnego w 1957 r. mając 42

lata. Nigdy nie podlegał rolniczemu ubezpieczeniu emerytalnemu i nie opłacał składek na to ubezpieczenie. Nie spełnia zatem przewidzianego w art. 19 ust. 1 pkt 2 w

związku z art. 6 pkt 14 ustawy warunku nabycia prawa do emerytury.

Wbrew odmiennemu twierdzeniu pełnomocnika skarżącego, Wacław W. nie

nabył prawa do emerytury na podstawie art. 23 ust. 3 ustawy z 27 października 1977

r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin.

Warunki nabycia prawa do tego świadczenia określał art. 2 tejże ustawy. Były wśród

nich - między innymi - opłacanie składki na fundusz emerytalny rolników (ust. 1 pkt 3)

i sprzedaż jednostkom gospodarki uspołecznionej produktów rolnych o wartości nie

mniejszej niż 15.000 zł rocznie, przez okres co najmniej 25 lat przez mężczyznę, w

tym nieprzerwanie przez ostatnie 5 lat prowadzenia gospodarstwa rolnego przed

jego przekazaniem następcy lub Państwu (ust. 1 pkt 2). Art. 23 ustawy z 27 października 1977 r. nie przewidywał prawa do emerytury, lecz do „świadczenia pieniężnego” wypłacanego miesięcznie w jednolicie ustalonej kwotowo wysokości. W ust. 1

określone zostały warunki nabycia prawa do tego świadczenia. Przysługiwało ono

„rolnikowi, który nieodpłatnie przekazał gospodarstwo rolne zstępnym przed wejściem w życie ustawy, a który osiągnął wiek: 65 lat mężczyzna i 60 lat kobieta albo

jest inwalidą I lub II grupy i nie ma własnych stałych źródeł dochodu”. Wedle ust. 3,

świadczenie przysługiwało również rolnikowi, który zrzekł się własności nieruchomości rolnej na podstawie przepisów prawa cywilnego. Przepisy ust. 1 i ust. 3 należy

czytać razem i wykładać w powiązaniu. Art. 23 ust. 3 ustawy z dnia 27 października

1977 r. dotyczył więc sytuacji, gdy - rolnik mężczyzna osiągnął wiek 65 lat albo był

inwalidą I lub II grupy i nie miał własnych stałych źródeł dochodu, a przed 1 stycznia

1978 r. nie przekazał wprawdzie nieodpłatnie gospodarstwa rolnego zstępnym, ale

zrzekł się własności nieruchomości rolnej na podstawie przepisów prawa cywilnego.

Przepis ten obowiązywał do 1 stycznia 1983 r., choć identyczną regulację zawierał

art. 68 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

indywidualnych i członków ich rodzin (jednolity tekst : Dz.U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133

ze zm.).

Gospodarstwo rolne prowadzone przez Wacława W. przed wyjazdem w 1957

r. do USA nie zostało przekazane zstępnym (dzieci, wnuki, prawnuki), ale nabył je z

dniem 1 stycznia 1985 r. przez zasiedzenie Jan W. Skarżący pracował też w USA i z

tego tytułu pobiera tam stosowne świadczenie. Przeto zarzut naruszenia art. 2 w

związku z art. 67 ust. 2 Konstytucji przez pozbawienie Wacława W. ochrony praw

nabytych jest chybiony.

Podleganie ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu i opłacanie składek z tytułu

tego ubezpieczenia stanowi usprawiedliwione kryterium dyferencjacji rolników w zakresie nabycia prawa do emerytury, a zatem nie sprzeciwia się zasadzie równego

traktowania obywateli (por. np. orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z 28 listopada

1995 r., K. 17/95, OTK 1995, cz.II, s. 183). Wbrew odmiennemu twierdzeniu pełnomocnika skarżącego, to właśnie jednakowe traktowanie rolników, niezależnie od tego

czy podlegali ubezpieczeniu emerytalno - rentowemu i opłacali składki na to ubezpieczenie, czy nigdy nie podlegali ubezpieczeniu tego rodzaju i składek na nie nie

płacili, stanowiłoby dyskryminację tych pierwszych. Stąd zarzut uchybienia art. 32 w

związku z art. 67 ust. 2 Konstytucji nie jest zasadny.

Zarzut naruszenia art. 31 w związku z art. 67 ust. 2 Konstytucji nie został

umotywowany, wobec czego kontrola kasacyjna jego trafności nie jest możliwa.

Prawo ubezpieczenia społecznego jest prawem ścisłym. Nie może być wobec

tego wykładane i stosowane według reguł słuszności, czy szerzej - z uwzględnieniem

aksjologii. Jednak nie tylko z tej przyczyny chybiony jest zarzut naruszenia art. 5 k.c.

Także dlatego, że przepis ten nie może być samodzielnym źródłem uprawnień (zasady współżycia społecznego wyznaczają granice wykonywania praw podmiotowych

już istniejących). Co istotniejsze - i z tego powodu, że brak jest podstaw do stosowania art. 5 k.c. do stosunków ubezpieczenia społecznego. Prawo ubezpieczenia społecznego nie jest częścią prawa cywilnego, a jego przepisy do art. 5 k.c. nie odsyłają.

Nie jest zasadny zarzut uchybienia przepisom postępowania. Ewentualne

przekazanie przez skarżącego w dniu 9 sierpnia 1985 r. gospodarstwa rolnego

otrzymanego 22 listopada 1984 r. nie ma żadnego znaczenia dla jego uprawnień

emerytalnych. Przede wszystkim dlatego, że także na gruncie ustawy z 14 grudnia

1982 r. jednym z warunków nabycia prawa do emerytury rolniczej było opłacanie

składki na ubezpieczenie rolnicze (art. 15 ust. 1 pkt 2). Tym samym brak wyraźnego

odniesienia się Sądu do kilkumiesięcznego formalnego władania przez Wacława W.

gospodarstwem rolnym nie miał żadnego znaczenia dla wyniku sprawy.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312 k.p.c.,

orzekł jak w sentencji.