Social security benefits suspension requires proof of creative income, not employment wages, under Polish law.

Wyrok z dnia 14 lipca 2005 r.

II UK 304/04

Prawo do emerytury lub renty nie ulega zawieszeniu lub zmniejszeniu na

podstawie art. 104 ust. 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr

39, poz. 353 ze zm.) tylko wówczas, gdy ubezpieczony osiąga przychód w postaci honorariów z tytułu działalności twórczej w rozumieniu art. 8 ust. 7

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.).

Przewodniczący SSN Maria Tyszel, Sędziowie SN: Beata Gudowska, Andrzej

Wasilewski (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 lipca 2005 r. sprawy z

wniosku Rajmundy P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w

G. o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, na skutek kasacji wnioskodawczyni

od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 9 września 2004 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 23

czerwca 2003 r. [...] i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą

w Gdyni wyrokiem z dnia 23 czerwca 2003 r. [...], w wyniku odwołania ubezpieczonej

Rajmundy P. od trzech decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w G.

orzekających obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rentowego, a

mianowicie: (1) decyzji z dnia 5 sierpnia 2002 r. dotyczącej zwrotu kwoty 4.630,70 zł

tytułem nienależnie pobranego świadczenia rentowego w roku 2000, (2) decyzji z

dnia 2 sierpnia 2002 r. dotyczącej zwrotu kwoty 5.648,88 zł tytułem nienależnie po-

branego świadczenia rentowego w roku 2001 oraz (3) decyzji z dnia 27 listopada

2002 r. dotyczącej zwrotu kwoty 3.902,48 zł tytułem nienależnie pobranego świadczenia rentowego w roku 1999, zmienił zaskarżone decyzje i ustalił brak obowiązku

zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w latach 1999, 2000 i 2001 przez ubezpieczoną oraz zasądził na jej rzecz od organu rentowego zwrot kosztów procesu.

W wyniku apelacji organu rentowego od powyższego wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia

23 czerwca 2003 r., Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 9 września 2004 r.

[...] zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie ubezpieczonej. W uzasadnieniu

powyższego wyroku Sąd Apelacyjny stwierdził, że istotnym zagadnieniem prawnym

występującym w niniejszej sprawie jest kwestia znaczenia pojęcia twórcy, które występuje w przepisach (a) ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach

pokrewnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 904 ze zm.), (b) ustawy z

dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. Nr 137,

poz. 887 ze zm.) oraz (c) ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353

ze zm.), przy czym: „poza sporem jest, że znaczenie słowa twórca w rozumieniu

przepisów emerytalno-rentowych ma nieco węższe znaczenie. Zgodnie z art. 8 ust. 7

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, za twórcę uważa się osobę, która tworzy dzieła w zakresie architektury, architektury wnętrz, architektury krajobrazu, urbanistyki, literatury pięknej, sztuk plastycznych, muzyki, fotografiki, twórczości audiowizualnej, choreografii i lutnictwa artystycznego oraz sztuki ludowej, będące przedmiotem prawa autorskiego. Z ustępu 9 przywołanego artykułu wynika, że uznanie

działalności za twórczą lub artystyczną i ustalenie daty jej rozpoczęcia następuje w

formie decyzji Komisji do Spraw Zaopatrzenia Emerytalnego Twórców, działającej

przy ministrze właściwym do spraw kultury. Takiej decyzji wnioskodawczyni nie posiadała. W tym kontekście nie można twierdzić zatem, że wnioskodawczyni jako

samodzielny pracownik naukowo-dydaktyczny Uniwersytetu G. zajmujący się opracowywaniem cudzych utworów literackich jest twórcą w znaczeniu przepisów ubezpieczeniowych. W/w bowiem przepis art. 8 ust. 7 ustawy o SUS takich jak Rajmunda

P. osób nie zalicza do twórców, a co za tym idzie nie można przyjąć, iż otrzymywała

honoraria z tytułu działalności twórczej w myśl art. 104 ust. 5 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. (...)

gdyby ustawodawca nie chciał wprowadzić pewnych ograniczeń i związanych z tym

rozwiązań prawnych pojęcie twórcy odniósłby bezpośrednio do praw autorskich.

Skoro zaś tak nie uczynił, to uzasadnione jest stanowisko, że pojęcie twórcy i artysty

zostały określone w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych, które jest lex generali w stosunku do ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przepisy tych ustaw zatem należy analizować łącznie i również w kontekście innych norm prawa ustanowionych na gruncie przepisów ubezpieczeniowych.

Zgodnie z art.104 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych prawo do emerytury lub renty ulega zawieszeniu lub świadczenia te

ulegają zmniejszeniu na zasadach określonych w ust. 3-8 oraz w art. 105, w razie

osiągania przychodu z tytułu działalności podlegającej obowiązkowi ubezpieczenia

społecznego, o której mowa w ust. 2 oraz z tytułu służby wymienionej w art. 6 ust. 1

pkt 4 i 6. Skoro zatem wnioskodawczyni Rajmunda P. nie prowadząc działalności

twórczej w rozumieniu przepisów ubezpieczeniowych i pobierając rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w latach 1999, 2000 i 2001 osiągnęła przychody w

kwotach przekraczających 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za

kwartał kalendarzowy ostatnio ogłoszonego przez Prezesa GUS nie więcej niż 130%

tej kwoty, to zasadnie skarżący wskazał, iż świadczenia jej przysługujące ulegają

zmniejszeniu o kwotę tego przekroczenia nie większą jednak niż kwota maksymalnego zmniejszenia. Wobec tego ZUS w sposób zgodny z przepisami nakazał zwrot

nadpłaconych kwot z tytułu renty za wskazane okresy. Stanowiska tego nie może

zmienić fakt, iż część wynagrodzenia wnioskodawczyni była określona przez pracodawcę jako honorarium (wynagrodzenie objęte prawem autorskim), ale było to wyłącznie dla celów podatkowych. Taki - jedynie umowny podział pozwalał na podwyższenie kosztów uzyskania przychodu, a więc zmniejszenia zaliczki na podatek. Wyodrębnienie to jednak nie miało wpływu na naliczenie składek na ubezpieczenie

społeczne, które następowało od całości wynagrodzenia.”

W kasacji od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 9

września 2004 r. pełnomocnik ubezpieczonej zarzucił: po pierwsze - naruszenie art.

104 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz art.

8 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych „poprzez ich błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie, a w szczególności błędne przyjęcie, że termin honorarium z tytułu działalności twórczej użyty w art. 104 ust. 5 ustawy o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie obejmuje swoim zakresem wynagrodzenia z tytułu działalności twórczej uzyskiwanego przez mianowanych nauczy-

cieli akademickich w ramach stosunku pracy łączącego ich ze szkołą wyższą.”; ponadto, w uzasadnieniu kasacji pełnomocnik skarżącej w tym kontekście dodatkowo

zarzucił, że: „Sąd Apelacyjny całkowicie pomija kluczowe w sprawie argumenty: (1)

art. 104 ust. 5 ustawy o emeryturach i rentach posługuje się terminem działalność

twórcza, (2) termin działalność twórcza zdefiniowany został w art. 1 ust. 1 ustawy z

dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, (3) zgodnie z art. 2

ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych definicje legalne zawarte w tej ustawie

stosowane być mogą jedynie w zakresie spraw objętych jej regulacją, (4) miejsce art.

8 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w systematyce tej ustawy jednoznacznie wskazuje na to, że przepis ten dotyczy wyłącznie zasad podlegania

ubezpieczeniu społecznemu. Art. 8 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (...) nie może znaleźć zastosowania przy wykładni pojęcia działalność twórcza,

gdyż niezależnie od różnic językowych obu terminów: - art. 2 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wskazuje wyraźnie na to, że zakres tej ustawy nie

obejmuje zagadnień dotyczących przyznawania, zawieszania i zmniejszania świadczeń emerytalnych i rentowych, a art. 2 ust. 2 tej ustawy stanowi wprost, że rodzaje

świadczeń z ubezpieczeń społecznych, warunki nabywania prawa do nich oraz zasady i tryb ich przyznawania określają odrębne przepisy.”; po drugie - naruszenie art.

7 i art. 9 k.p.a. w związku z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu

Ubezpieczeń Społecznych, polegające „na błędnym poinformowaniu ubezpieczonej

przez organ rentowy, że pobieranie przez nią wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę

nie wpływa w ogóle na prawo do renty oraz wysokość świadczenia rentowego, to jest

takie naruszenie przepisu postępowania - art. 233 § 1 k.p.c., które miało istotny

wpływ na wynik sprawy”, albowiem „pracownicy ZUS-u Inspektora w G. udzielili

ubezpieczonej dwukrotnie w kwietniu 1999 r. i lipcu 2000 r. ustnie błędnej informacji,

że pobieranie przez panią Rajmundę P. wynagrodzenia z tytułu umowy o pracę nie

wpływa w ogóle na prawo do renty oraz wysokość świadczenia rentowego.”

Równocześnie, jako na okoliczność uzasadniającą przyjęcie kasacji do rozpoznania pełnomocnik ubezpieczonej wskazał na potrzebę odpowiedzi na następujące

pytanie: „czy termin honorarium z tytułu działalności twórczej’ użyty w art. 104 ust. 5

ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych obejmuje

swoim zakresem wynagrodzenie z tytułu działalności twórczej uzyskiwane przez

mianowanych nauczycieli akademickich w ramach stosunku pracy łączącego ich ze

szkołą wyższą.” W konsekwencji, w kasacji sformułowany został wniosek o uchylenie

zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji organu rentowego, względnie o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku do

ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na rzecz ubezpieczonej od organu rentowego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do dyspozycji art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie

ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z 2005 r. Nr 13, poz. 98), która weszła w życie z dniem 6 lutego

2005 r. (art. 6 tej ustawy), do złożenia i rozpoznania kasacji od orzeczenia wydanego

przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, a także do odmowy przyjęcia kasacji

do rozpoznania, stosuje się przepisy dotychczasowe.

Zgodnie z art. 104 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, prawo do emerytury lub renty ulega zawieszeniu lub świadczenia

te ulegają zmniejszeniu (stosownie do zasad określonych w przepisach tej ustawy) w

razie osiągania przez ubezpieczonego przychodu z tytułu działalności podlegającej

obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, z tym jednak zastrzeżeniem, że regulacji

tej „nie stosuje się do honorariów z tytułu działalności twórczej lub artystycznej” (art.

104 ust. 5 tej ustawy).

Z kolei, zgodnie z dyspozycją art. 8 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, który na gruncie polskiego porządku prawnego obejmuje ubezpieczenia

emerytalne, rentowe, chorobowe i wypadkowe (art. 1 tej ustawy) i jest podstawowym

aktem prawnym (lex generalis) określającym między innymi także obowiązujące w

prawie polskim „zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym” (rozdział 2: art. 8 art. 14 tej ustawy), „za twórcę uważa się osobę, która tworzy dzieła w zakresie architektury, architektury wnętrz, architektury krajobrazu, urbanistyki, literatury pięknej,

sztuk plastycznych, muzyki, fotografiki, twórczości audiowizualnej, choreografii i lutnictwa artystycznego oraz sztuki ludowej, będące przedmiotem prawa autorskiego.”

Co więcej, art. 8 ust. 9 tej ustawy stanowi ponadto, że w konkretnym wypadku

„uznanie działalności za twórczą i ustalenie daty jej rozpoczęcia następuje w formie

decyzji Komisji do Spraw Zaopatrzenia Emerytalnego Twórców, działającej przy ministrze właściwym do spraw kultury.”

Przyjęta w art. 1 ust. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych definicja „utworu” („przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od

wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia”) nakazuje poszukiwać cech indywidualizujących (wyróżniających) określony utwór (dzieło) w stosunku do innych utworów

(dzieł) w przedmiotowych znamionach rezultatu jakiejś działalności twórczej (art. 1

ust. 2 tej ustawy) i stąd wyprowadza prawa autorskie twórcy dzieła (art. 1 ust. 3 i ust.

4 tej ustawy). Natomiast obowiązująca na podstawie art. 8 ust. 7 ustawy o systemie

prawa ubezpieczeń społecznych definicja legalna pojęcia „twórcy”, mająca na celu

wskazanie, które spośród osób fizycznych prowadzących pozarolniczą działalność

gospodarczą mogą być zaliczone do kręgu „twórców” (art. 8 ust. 6 pkt 2 tej ustawy),

nakazuje wprawdzie poszukiwać podmiotowych cech indywidualizujących te osoby

poprzez ustalenie, czy są one twórcami utworów (dzieł) będących przedmiotem

prawa autorskiego w rozumieniu art. 1 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, jednakże w zakresie węższym aniżeli wynika to z art. 1 ust. 1 i ust. 2 ustawy o

prawie autorskim i prawach pokrewnych, albowiem wyłącznie „w zakresie architektury, architektury wnętrz, architektury krajobrazu, urbanistyki, literatury pięknej, sztuk

plastycznych, muzyki, fotografiki, twórczości audiowizualnej, choreografii i lutnictwa

artystycznego oraz sztuki ludowej.” Oznacza to, że właśnie z tej przyczyny art. 8 ust.

7 ustawy o systemie prawa ubezpieczeń społecznych stanowi na gruncie prawa polskiego lex specialis względem regulacji prawnej zawartej w art. 1 ustawy o prawie

autorskim i prawach pokrewnych. W konsekwencji, prawo do emerytury lub renty nie

ulega zawieszeniu lub świadczenia te nie ulegają zmniejszeniu - stosownie do zasad

określonych w art. 104 ust. 5 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - jeżeli ubezpieczony osiąga przychód w postaci honorariów z tytułu działalności twórczej w rozumieniu art. 8 ust. 7 ustawy o systemie prawa ubezpieczeń społecznych.

W rozpoznawanej sprawie jest poza sporem, że ubezpieczona, która od dnia 1

marca 1999 r. pobierała rentę stałą z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, pozostawała równocześnie w stosunku pracy z Uniwersytetem G. jako samodzielny pracownik naukowo-dydaktyczny i osiągała z tego tytułu przychody w postaci wynagrodzenie za pracę. Zważywszy zatem na okoliczność, że ubezpieczona wykonując

obowiązki pracownicze pracownika naukowo-dydaktycznego szkoły wyższej, który

opracowuje (analizuje lub interpretuje) cudze utwory literackie w ramach prowadzo-

nych zajęć dydaktycznych (wykładów, ćwiczeń lub seminariów) dla studentów, nie

mogła być uważana „za twórcę” w rozumieniu art. 8 ust. 7 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, albowiem w tym wypadku nie wchodziło w grę tworzenie przez

nią będącego przedmiotem prawa autorskiego dzieła „w zakresie architektury, architektury wnętrz, architektury krajobrazu, urbanistyki, literatury pięknej, sztuk plastycznych, muzyki, fotografiki, twórczości audiowizualnej, choreografii i lutnictwa artystycznego oraz sztuki ludowej” oraz na okoliczność, że działalność ubezpieczonej nie

mogła być również uznana (i nie została uznana) za działalność twórczą w formie

decyzji Komisji do Spraw Zaopatrzenia Emerytalnego Twórców, działającej przy ministrze właściwym do spraw kultury (art. 8 ust. 9 ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych), trafnie Sąd Apelacyjny w Gdańsku w zaskarżonym wyroku stwierdził,

iż w rozpoznawanej sprawie organ rentowy prawidłowo zastosował wobec ubezpieczonej art. 104 ust. 1 w związku z art. 104 ust. 8 ustawy o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wydając na podstawie tych przepisów zaskarżone decyzje zobowiązujące ją do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rentowych w latach 1999, 2000 i 2001.

Jednakże, przy rozpoznawaniu niniejszej sprawy należało mieć na uwadze

także i to, że: po pierwsze - ubezpieczona we wniesionym do Sądu OkręgowegoSądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni odwołaniu od

trzech decyzji organu rentowego zobowiązujących ją do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rentowych w latach 1999, 2000 i 2001 zarzuciła również, iż „pracownicy ZUS-u udzielili mi błędnej informacji, że pobierane przeze mnie wynagrodzenie z

tytułu umowy o pracę nie wpływa w ogóle na prawo do renty oraz wysokość świadczenia rentowego. Mimo, że od roku 1999 składam do ZUS-u corocznie zaświadczenia o wysokości przychodów nikt nie pouczył mnie również, że osiągam zbyt wysokie

z punktu widzenia przepisów emerytalno-rentowych wynagrodzenie i może pociągać

to za sobą ujemne dla mnie skutki”; po drugie - Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni, który wyrokiem z dnia 23 czerwca

2003 r. zmienił zaskarżone przez ubezpieczoną decyzje i ustalił brak obowiązku

ubezpieczonej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rentowych w latach

1999, 2000 i 2001, nie rozpoznał powyższego zarzutu ubezpieczonej dotyczącego

udzielenia jej przez pracowników organu rentowego nieprawidłowej informacji; po

trzecie - w konsekwencji, zarzut dotyczący udzielenia ubezpieczonej nieprawidłowej

informacji przez pracowników organu rentowego nie był również przedmiotem rozpo-

znania w postępowaniu przed Sądem Apelacyjnym w Gdańsku, przeprowadzonego

w wyniku apelacji wniesionej przez organ rentowy, natomiast pełnomocnik ubezpieczonej w kasacji zarzucił „także nieuwzględnienie przy ocenie zebranego w sprawie

materiału dowodowego faktu naruszenia przez organ rentowy art. 7 i 9 k.p.a. w

związku z art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych polegającego na błędnym poinformowaniu ubezpieczonej przez organ rentowy, że pobierane przez nią wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę nie wpływa w

ogóle na prawo do renty oraz wysokość świadczenia rentowego, to jest naruszenie

przepisu postępowania - art. 233 § 1 k.p.c., które miało istotny wpływ na wynik

sprawy”, wskazując dodatkowo w uzasadnieniu kasacji, iż „jak wykazało postępowanie przed Sądem Okręgowym pracownicy ZUS-u Inspektorat w G. udzielili ubezpieczonej dwukrotnie w kwietniu 1999 r. i lipcu 2000 r. ustnie błędnej informacji, że pobierane przez Panią Rajmundę P. wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę nie wpływa

w ogóle na prawo do renty oraz wysokość świadczenia rentowego.” Z tej przyczyny,

konieczne okazało się więc uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego

go wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z

siedzibą w Gdyni z dnia 23 czerwca 2003 r. i przekazanie sprawy temu Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania wyłącznie w zakresie, w jakim w uprzednio

przeprowadzonym postępowaniu w niniejszej sprawie nie został rozpoznany sformułowany w odwołaniu ubezpieczonej zarzut, że „pracownicy ZUS-u udzielili mi

błędnej informacji, że pobierane przeze mnie wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę

nie wpływa w ogóle na prawo do renty oraz wysokość świadczenia rentowego.”

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 393 13 § 1 k.p.c.

w związku z art. 3 ustawy z dnia 22 grudnia 2004 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. z

2005 r. Nr 13, poz. 98) orzekł jak w sentencji.