II UK 30/04 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UK 30/04

POSTANOWIENIE

Dnia 14 października 2004 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

w sprawie z wniosku G. S.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych I Oddziałowi w W.

o rentę z tytułu niezdolności do pracy,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 14 października 2004 r.,

kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w (…)

z dnia 14 listopada 2003 r., sygn. akt III AUa (…),

1. oddala kasację

2. zasądza od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w (…) na

rzecz radcy prawnego K. K. - Kancelaria radcy Prawnego kwotę

120 zł (sto dwadzieścia) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 29 listopada 2001 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I

Oddział w W. odmówił przyznania wnioskodawcy G. S. prawa do renty z tytułu

niezdolności do pracy wobec niestwierdzenia takiej niezdolności.

Odwołanie wnioskodawcy od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem Sądu

Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia 21 maja 2002

r. XIV U (…). Na podstawie opinii biegłych lekarzy kardiologa, chirurga-ortopedy i

gastrologa Sąd ustalił, że u wnioskodawcy występują zmiany chorobowe o

niewielkim nasileniu, które nie powodują niezdolności do pracy.

Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy od tego wyroku Sąd Apelacyjny –

Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w (…) wyrokiem z dnia 14 listopada 2003 r.

III AUa (…) oddalił apelację. Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe ustalenia

faktyczne Sądu pierwszej instancji oparte na opiniach biegłych lekarzy. W świetle

tych opinii w dacie wydania zaskarżonego wyroku wnioskodawca nie był niezdolny

do pracy w rozumieniu art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ( Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.),

nie spełnił zatem jednego z warunków określonych w art. 57 tej ustawy.

Powoływanie się na pogorszenie stanu zdrowia w okresie półtora roku od wydania

zaskarżonego wyroku mogłoby stanowić podstawę do złożenia nowego wniosku,

nie wpływa natomiast na ocenę prawidłowości ustaleń stanowiących podstawę

wyrokowania Sądu pierwszej instancji.

Wyrok ten zaskarżył kasacją wnioskodawca i opierając ją na podstawie

naruszenia przepisów postępowania – art. 5 w związku z art. 117 § 1 k.p.c. oraz art.

373 zdanie drugie w związku z art. 368 § 1 pkt 2,3 i 5 k.p.c. – wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w (…) do

ponownego rozpoznania. Naruszenie art. 5 k.p.c. polega na braku pouczenia w

postępowaniu apelacyjnym o możliwości złożenia wniosku o ustanowienie

adwokata z urzędu. Pouczenie takie zostało dokonane dopiero po wydaniu wyroku

przy udzielaniu wskazówek odnoszących się do kasacji. Za obowiązkiem takiego

pouczenia przemawia teza sformułowana przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16

września 1998 r. II UKN 214/98 (OSNAP i US 1999 r. Nr 18, poz.593), iż sąd ma

obowiązek poinformowania strony o możliwości złożenia wniosku o ustanowienie

adwokata z urzędu wówczas, gdy sprawa jest skomplikowana pod względem

faktycznym lub prawnym, w stopniu przekraczającym umiejętności i możliwości

obrony swych praw przez stronę. Gdyby dla wnioskodawcy został ustanowiony

pełnomocnik, złożyłby on wnioski dowodowe o zażądanie całości dokumentacji

medycznej

leczenia

sanatoryjnego,

o

przeprowadzenie

aktualnych

prób

wysiłkowych oraz o wydanie opinii uzupełniającej biegłego kardiologa. W takiej

sytuacji istniałaby możliwość uwzględnienia przez Sąd Apelacyjny apelacji

wnioskodawcy. Naruszenie art. 373 zdanie drugie k.p.c. polega na tym, że Sąd

Apelacyjny nie wezwał wnioskodawcy do uzupełnienia braków formalnych apelacji

w sytuacji, gdy apelacja nie spełniała wszystkich wymogów określonych w art. 368

§ 1 k.p.c. – nie zawierała uzasadnienia zarzutu ani wniosku o zmianę lub uchylenie

zaskarżonego wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Naruszenie przepisów postępowania

może być podstawą kasacji tylko wówczas, gdy uchybienie to mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy. Ewentualne naruszenie art. 373 zdanie drugie k.p.c.,

polegające na zaniechaniu wezwania wnioskodawcy do uzupełnienia braków

formalnych apelacji, nie mogło mieć żadnego wpływu na wynik sprawy, skoro

apelacja została rozpoznana merytorycznie. Oddalenie apelacji nastąpiło nie

dlatego, że nie było w niej wniosku o zmianę lub uchylenie wyroku i nie dlatego, że

nie zawierała wystarczającego uzasadnienia zarzutu, lecz dlatego, że jej zarzuty

były zdaniem Sądu Apelacyjnego bezzasadne. Prawidłowość tego stanowiska nie

może być kwestionowana zarzutem naruszenia art. 373 k.p.c., który dotyczy

odrzucenia apelacji w przypadku jej niedopuszczalności lub w przypadku

nieusunięcia braków formalnych w zakreślonym terminie.

Nie może być również uwzględniony zarzut naruszenia art. 5 k.p.c. Przepis

ten stanowi, że sąd powinien udzielać stronom i uczestnikom postępowania

występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych

wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych

tych czynności i skutkach zaniedbań. Obowiązek sądu odnosi się do udzielania

wskazówek dotyczących czynności procesowych niezbędnych dla realizacji lub

obrony praw, o których strona występująca bez adwokata może nie wiedzieć.

Chodzi tu o wskazanie powinności lub możliwości dokonania czynności

procesowych określonych w sposób ogólny przepisami postępowania, a nie o

wskazanie konkretnych czynności, jakie w danej sprawie leżałyby zdaniem sądu w

interesie strony. Sąd nie zastępuje bowiem strony działającej bez adwokata a

jedynie informuje ją o treści tych przepisów, które regulują jej prawa i obowiązki

procesowe w danej fazie postępowania. Sąd nie tylko nie ma powinności, ale nawet

nie ma możliwości wskazywania stronie środków, z jakich może ona skorzystać w

sytuacji, która jest znana tylko stronie a nie jest znana sądowi. Sąd nie ma

obowiązku pouczania każdej strony występującej bez adwokata o możliwości

ubiegania się o ustanowienie adwokata z urzędu, gdyż nie każdy ma prawo

skorzystać z tej możliwości. Zgodnie z art. 117 § 2 k.p.c. prawo do złożenia

wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu przysługuje stronie zwolnionej od

kosztów sądowych z mocy ustawy, jeżeli nie może ona bez uszczerbku dla

utrzymania swojego i rodziny ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy

prawnego. Uprawnienie dotyczy wąskiego kręgu osób legitymujących się

określonym statusem majątkowym, zatem obowiązek pouczenia może dotyczyć

tylko tej kategorii osób. W sprawie o skomplikowanym charakterze zwłaszcza

prawnym, sąd powinien pouczyć stronę o potrzebie skorzystania z pomocy

profesjonalnego pełnomocnika. Jeżeli z okoliczności sprawy (oświadczeń strony lub

dokumentów znajdujących się w aktach sprawy) wynika, że strona nie jest w stanie

ponieść kosztów pomocy prawnej, sąd powinien pouczyć ją o możliwości

zgłoszenia wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu. Takiej sytuacji dotyczy

zacytowane w kasacji orzeczenie Sądu Najwyższego. Z samej tezy tego orzeczenia

wynika obowiązek pouczenia tylko w szczególnych okolicznościach, zatem nie

można mówić o istnieniu takiego obowiązku w każdej sprawie. Sprawa tocząca się

na skutek odwołania od decyzji organu rentowego odmawiającej przyznania prawa

do renty nie jest skomplikowana ani pod względem faktycznym ani prawnym,

zwłaszcza że dowody konieczne do rozpoznania takiej sprawy sąd przeprowadza z

urzędu (art. 232 k.p.c.), co miało miejsce także w niniejszej sprawie. Samo

zgłoszenie wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy nie świadczy o trudnej

sytuacji materialnej ubiegającego się o to świadczenie, gdyż przysługuje ono

każdemu, kto spełnia określone warunki niezależnie od osiąganych dochodów.

Wymagane do złożenia wraz z takim wnioskiem dokumenty nie dotyczą ani stanu

majątkowego, ani sytuacji rodzinnej ani też aktualnych dochodów. W takiej sprawie

nie ma materiału, który wskazywałby sądowi, że odwołujący się od decyzji należy

do kręgu osób, które mogą ubiegać się o ustanowienie adwokata z urzędu. Sąd nie

ma zatem obowiązku udzielenia mu wskazówek co do takiej czynności procesowej.

Nawet gdyby uznać, że nastąpiło naruszenie art. 5 k.p.c., zarzut nie mógłby

zostać uwzględniony. Nie wykazano bowiem, że uchybienie to mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy. Uzasadnienie zarzutu w żaden sposób nie wskazuje, że

gdyby wnioskodawca był zastępowany w postępowaniu apelacyjnym przez

adwokata, rozstrzygnięcie byłoby odmienne. W szczególności nie miałoby wpływu

na wynik sprawy zgłoszenie wniosku o zażądanie dokumentacji z leczenia

sanatoryjnego, skoro opinie biegłych stanowiły wystarczający materiał do

poczynienia ustaleń. Do pozostałych kwestii, które zdaniem wnoszącego kasację

zostałyby podniesione w postępowaniu apelacyjnym przez adwokata, Sąd

Apelacyjny wypowiedział się w uzasadnieniu wyroku. Stwierdził, że aktualne

pogorszenie

stanu

zdrowia,

które

to

pogorszenie

miałoby

potwierdzić

przeprowadzenie aktualnych prób wysiłkowych i uzupełnienie opinii biegłego, nie

ma wpływu na rozstrzygnięcie. Jest to pogląd słuszny, gdyż zasadą jest, że w

sprawie z odwołania od decyzji organu rentowego sąd bada prawidłowość i

legalność tej decyzji według stanu istniejącego w dacie jej wydania. Są wyjątki od

tej zasady i gdy okoliczności na to pozwalają, można uwzględnić zmiany w stanie

faktycznym lub prawnym, które nastąpiły po wydaniu decyzji i wyrokować według

stanu istniejącego w dacie zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 k.p.c.). Nie dotyczy to

jednak sytuacji, gdy przyznanie prawa do świadczeń uzależnione jest od spełnienia

kilku warunków jednocześnie a spełnienie w toku postępowania odwoławczego

brakującego warunku nie przesądza o tym, że pozostałe warunki są nadal

spełnione. Taką sytuację reguluje przepis art. 57 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie tekst

jednolity: Dz. U. z 2004 r. Nr 49, poz. 353 ze zm.), który oprócz wymogu

niezdolności do pracy określa wymogi co do okresów ubezpieczenia liczonych

wstecz od daty powstania niezdolności do pracy. W przypadku powstania

niezdolności do pracy po wydaniu wyroku przez sąd pierwszej instancji, spełnienie

wszystkich wymaganych warunków musiałoby być zbadane od nowa. Nie jest to

dopuszczalne w postępowaniu apelacyjnym wobec ograniczeń wynikających z art.

383 k.p.c. Sąd Apelacyjny słusznie stwierdził, że podnoszona okoliczność może

być ewentualnie podstawą do zgłoszenia nowego wniosku w organie rentowym.

Złożenie wniosku dowodowego lub brak takiego wniosku pozostaje bez wpływu na

to rozstrzygnięcie.

Zarzuty podniesione w kasacji okazały się nieuzasadnione i z tych przyczyn

Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312 k.p.c. oddalił kasację.