II UK 296/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UK 296/13 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 13 lutego 2014 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Roman Kuczyński (przewodniczący)‎SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)‎SSN Jolanta Strusińska-Żukowska w sprawie z wniosku T. K., M. K. i M. K. - następców prawnych zmarłego J. K.‎przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w G.‎o prawo do emerytury i zwrot świadczenia,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 lutego 2014 r.,‎skargi kasacyjnej wnioskodawców od wyroku Sądu Apelacyjnego ‎z dnia 11 stycznia 2013 r. uchyla zaskarżony wyrok w punkcie II. i w tym zakresie sprawę przekazuje Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 2 listopada 2011 roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. wstrzymał od dnia 1 listopada 2011 r. wypłatę emerytury przysługującej J. K. Kolejną decyzją z dnia 2 listopada 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. zobowiązał go do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z ubezpieczeń społecznych za okres od 1 czerwca 2009 r. do 31 października 2011 r., w łącznej kwocie 49.852,82 zł.Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. wyrokiem z dnia 19 kwietnia 2012 r. oddalił odwołanie w przedmiocie decyzji wstrzymującej wypłatę emerytury (pkt 1) oraz zmienił decyzję w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z ubezpieczeń społecznych i zobowiązał J.

K. do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres dwunastu miesięcy, tj. od 1 listopada 2010 r. do 31 października 2011 r. (pkt 2).Powyższe rozstrzygnięcie Sąd Okręgowy oparł na następujących ustaleniach i rozważaniach: J. K. od dnia 1 września 1994 r. przyznano prawo do renty inwalidzkiej III grupy inwalidów w związku z chorobą zawodową. Od dnia 1 listopada 2000 r. ubezpieczonemu przysługiwało prawo do emerytury, zawieszone w związku z osiąganiem przychodu. Od 1 lutego 2007 r. ubezpieczony pobierał rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy w związku z chorobą zawodową, powiększoną o połowę emerytury.

W okresie od 1 czerwca 2009 r. do 1 grudnia 2011 r. ubezpieczony prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą. Ubezpieczony od dnia 1 czerwca 2009 r. zgłosił się do ubezpieczenia zdrowotnego, wypełniając w terminie, tj. 4 czerwca 2009 r., zgłoszenie. Ubezpieczony składał co miesiąc deklaracje rozliczeniowe.Pismem z dnia 2 czerwca 2009 r. pozwany poinformował ubezpieczonego, że otrzymał z Urzędu Miasta G. zaświadczenie o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej wraz z kopią wpisu dotyczącą rozpoczęcia przez ubezpieczonego wykonywania działalności gospodarczej od dnia 1 czerwca 2009 r.W dniu 24 listopada 2011 r. ubezpieczony przedłożył w ZUS kserokopię wniosku o wykreślenie wpisu z ewidencji działalności gospodarczej z dniem 1 grudnia 2011 r.Sąd pierwszej instancji uznał, że pobieranie renty z tytułu niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową w zbiegu z emeryturą jest wyłączone w razie osiągania przez uprawnionego - w jakiejkolwiek wysokości - przychodów powodujących zawieszenie prawa do świadczeń lub zmniejszenie ich wysokości (art. 26 ust. 3 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych, Dz.U.

Nr 199, poz. 1673 ze zm., dalej jako „ustawa wypadkowa”), również w sytuacji, gdy emeryt przekroczył wiek określony w art. 103 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jednolity: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm. – dalej jako „ustawa emerytalna”). Natomiast niezasadne jest żądanie przez pozwanego zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń za okres dłuższy niż 12 miesięcy, bowiem ubezpieczony powiadomił organ rentowy o zajściu okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie: wypłaty świadczeń w całości lub w części, a mimo to świadczenia były nadal wypłacane.

Podkreślił, że ubezpieczony od dnia 1 czerwca 2009 r. zgłosił się do ubezpieczenia zdrowotnego, wypełniając w terminie, tj. 4 czerwca 2009 r., zgłoszenie. Ubezpieczony składał miesięczne deklaracje rozliczeniowe. Nadto pozwany otrzymał z Urzędu Miasta G. zaświadczenie o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej ubezpieczonego wraz z kopią wpisu dotyczącą rozpoczęcia przez ubezpieczonego wykonywania działalności gospodarczej od dnia 1 czerwca 2009 r., o czym pismem z dnia 2 czerwca 2009 r. poinformował ubezpieczonego. Ubezpieczony wykazał zatem, iż powiadomił organ rentowy o rozpoczęciu prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej z dniem 1 czerwca 2009 r.Apelację od powyższego wyroku wniosły obie strony.

Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 11 stycznia 2013 r. oddalił apelację ubezpieczonego (pkt I) i uwzględniając apelację organu rentowego, zmienił zaskarżony wyrok w pkt 2, oddalając odwołanie ubezpieczonego od decyzji z dnia 2 listopada 2011 r. zobowiązującej go do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia (pkt II).Sąd wskazał, że kwestia dopuszczalności pobierania emerytury w zbiegu z rentą z tytułu niezdolności do pracy w związku z chorobą zawodową w sytuacji prowadzenia przez uprawnionego działalności gospodarczej była przedmiotem rozważań Sądu Najwyższego w uchwale z dnia 27 kwietnia 2005 r., II UZP 1/05 (OSNP 2005 nr 14, poz. 213), w której przyjęto że: prawo do pobierania emerytury w zbiegu z rentą z tytułu niezdolności do pracy w związku z chorobą zawodową (art. 26 ust. 1 ustawy wypadkowej) jest wyłączone w przypadku osiągania przez uprawnionego przychodu, z którym łączy się obowiązek ubezpieczenia społecznego - niezależnie od jego wysokości - także wtedy, gdy emeryt (mężczyzna) osiągnął wiek 65 lat (art. 26 ust. 3 ustawy wypadkowej w związku z art. 103 ust. 2 ustawy emerytalnej).

Zatem zarzut w zakresie braku podstaw do wstrzymania wypłaty emerytury należało uznać na bezzasadny. W ocenie Sądu Apelacyjnego, pouczenie z dnia 28 marca 2003 r., w którym organ rentowy poinformował ubezpieczonego o zmianie przepisów i braku możliwości pobierania emerytury w zbiegu z rentą z tytułu choroby zawodowej w przypadku osiągania przychodu jest jasne i zrozumiałe, co za tym idzie, nie może on podnosić, że nie wiedział o istnieniu przesłanek uzasadniających zawieszenie jego świadczeń. W związku z powyższym pobrane przez ubezpieczonego świadczenia uznać należy za świadczenia nienależne i w związku z dyspozycją przepisu art. 138 ust. 2 ustawy emerytalnej muszą zostać zwrócone.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, złożenie deklaracji o ubezpieczeniu zdrowotnym nie jest równoznaczne z zawiadomieniem organu rentowego o prowadzeniu działalności gospodarczej. Za takie zgłoszenie uznał natomiast Sąd Apelacyjny oświadczenie złożone w dniu 6 października 2011 r., w którym ubezpieczony podał, że w 2010 r. odprowadził składkę zdrowotną i społeczną z działalności gospodarczej.Ubezpieczony zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną w zakresie pkt II wyroku, zmieniającego wyrok Sądu pierwszej instancji w punkcie 2 i oddalającego odwołanie ubezpieczonego od decyzji z dnia 2 listopada 2011 r., zobowiązującej ubezpieczonego do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 138 ust. 4 ustawy emerytalnej w związku z art. 127 ust. 1a tej ustawy oraz w związku z art. 26 ust. 3 ustawy wypadkowej - przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że złożenie przez ubezpieczonego do stosownego oddziału ZUS-u deklaracji zgłoszenia do ubezpieczenia zdrowotnego niezwłocznie po rozpoczęciu działalności gospodarczej nie jest równoznaczne z zawiadomieniem organu rentowego o prowadzeniu działalności gospodarczej i osiąganiu przychodu (w rozumieniu art. 138 ust. 4 ustawy emerytalnej), wskutek czego ubezpieczony winien być zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres do 3 lat poprzedzających wydanie decyzji o zwrocie, podczas gdy żaden przepis nie określa formy złożenia takiego zawiadomienia, przy jednoczesnym braku obowiązku po stronie ubezpieczonego corocznego powiadamiania organu rentowego o osiągniętych przychodach z uwagi na osiągnięcie wieku emerytalnego przed rozpoczęciem prowadzenia działalności gospodarczej (art. 127 ust. 1a ustawy emerytalnej), a nadto w sytuacji, gdy utrata prawa do otrzymywania świadczeń w zbiegu następuje w przypadku osiągania przychodu niezależnie od jego wysokości (art. 26 ust. 3 ustawy wypadkowej), a także naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci naruszenia: art. 382 k.p.c. - przez pominięcie przez Sąd Apelacyjny i zaniechanie dokonania samodzielnej oceny zgromadzonych w aktach sprawy dowodów z dokumentów w postaci złożonych przez ubezpieczonego do organu rentowego 29 druków deklaracji rozliczeniowych ZUS P DRA, zawierających informacje na temat składki na ubezpieczenie zdrowotne (pkt VII-IX) oraz wskazujących w pkt XI deklarację dochodu i określenie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne, a także pominięcie dowodu z dokumentu w postaci skierowanego do ubezpieczonego pisma ZUS-u z dnia 2 czerwca 2009 r. informującego go o obowiązkach wobec ZUS-u w związku z podjętą działalnością gospodarczą - co miało istotny wpływ na wynik sprawy, albowiem z dowodów tych wynika jednoznacznie, że organ rentowy został przez ubezpieczonego powiadomiony (i to wielokrotnie) o prowadzeniu przez niego działalności gospodarczej, jak również, że organ rentowy potwierdził, iż wiadomość tę otrzymał, skoro skierował do ubezpieczonego pismo informujące go o jego obowiązkach wobec ZUS-u związanych z rozpoczęciem prowadzenia działalności gospodarczej, a tym samym dowodzą one, że organ rentowy został przez ubezpieczonego powiadomiony o osiąganiu przez niego przychodu, wobec czego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia powinien być ograniczony do 12 miesięcy poprzedzających wydanie decyzji o zwrocie; art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. - przez brak wskazania przez Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu orzeczenia przyczyn, dla których w ocenie Sądu złożenie przez ubezpieczonego deklaracji o zgłoszeniu do ubezpieczenia zdrowotnego nie jest równoznaczne z zawiadomieniem organu rentowego o prowadzeniu działalności gospodarczej oraz przyczyn, z jakich za zgłoszenie takie Sąd Apelacyjny uznał oświadczenie ubezpieczonego złożone w dniu 6 października 2011 r., w którym podał on, że „w 2010 r. odprowadził składkę zdrowotną i społeczną z działalności”, podczas gdy stwierdzenie to legło u podstaw zmiany orzeczenia Sądu pierwszej instancji i oddalenia odwołania ubezpieczonego od decyzji zobowiązującej go do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia za okres 2 lat i 4 miesięcy, zaś brak jakiegokolwiek uzasadnienia przez Sąd Apelacyjny tak doniosłej w skutkach konstatacji uniemożliwia całkowicie dokonanie oceny toku wywodu, który doprowadził do wydania orzeczenia i uniemożliwia weryfikację jego prawidłowości, powodując tym samym niemożność kontroli kasacyjnej tego orzeczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasady realizacji emerytury i renty z ubezpieczenia wypadkowego w zbiegu w razie osiągania przychodu reguluje art. 26 ust 3 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych w związku z art. 103 - 106 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.W niniejszej sprawie, na jej obecnym etapie, nie ma sporu co do tego, że z uwagi na podjęcie przez ubezpieczonego pozarolniczej działalności gospodarczej w okresie od 2 czerwca 2009 r., na podstawie powołanego art. 26 ust. 3 ustawy wypadkowej ustało prawo do świadczenia „zbiegowego”, a pobrane z tego tytułu świadczenia stały się nienależne.Spór natomiast dotyczy odmowy zastosowania przez Sąd drugiej instancji art. 138 ust. 4 ustawy emerytalnej, który stanowi, że „nie można żądać zwrotu kwot nienależnie pobranych świadczeń za okres dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli osoba pobierająca świadczenia zawiadomiła organ rentowy o zajściu okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, a mimo to świadczenia były jej nadal wypłacane, w pozostałych zaś wypadkach - za okres dłuższy niż 3 lata, z zastrzeżeniem ust. 5.” Sąd Apelacyjny uznał bowiem, wbrew poglądowi prezentowanemu przez skarżącego, że jego zgłoszenie do ubezpieczenia zdrowotnego z tytułu rozpoczęcia prowadzenia działalności gospodarczej nie stanowi zawiadomienia, o jakim mowa w przywołanym przepisie.W stanie faktycznym niniejszej sprawy ubezpieczony nie był zobowiązany do zawiadomienia organu rentowego o podjęciu działalności, o której mowa w art. 104 ust. 1-4 ustawy emerytalnej, i o wysokości osiąganego z tego tytułu przychodu, a po upływie roku kalendarzowego - o wysokości tego przychodu uzyskanego w poprzednim roku kalendarzowym - na podstawie art. 127 ust. 1 ustawy emerytalnej, bowiem osiągnął obowiązujący uprzednio wiek emerytalny wynoszący 65 lat (art. 103 ust. 2 ustawy emerytalnej).

W jego zatem przypadku powiadomienie o okolicznościach „powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń” sprowadzało się do poinformowania organu rentowego o podjęciu prowadzenia działalności gospodarczej, co jest równoznaczne z osiąganiem przychodu z tej działalności – niezależnie od jego wysokości (art. 26 ust. 3 ustawy wypadkowej).Artykuł 138 ust. 4 ustawy emerytalnej nie określa wymagań, jakie ma spełniać wskazane w tym przepisie zawiadomienie. Zawiadomienie to zatem może mieć w zasadzie dowolną formę oraz treść, a tym samym może być zarówno osobnym dokumentem, jak i może wynikać z treści innych składanych przez ubezpieczonych (prowadzących działalność gospodarczą) w organie rentowym dokumentów.Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, za takie „powiadomienie” należy uznać przekazanie organowi rentowemu (właściwemu oddziałowi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych) przez ubezpieczonego zgłoszenia do ubezpieczenia zdrowotnego na podstawie druku ZUS ZZA, w którym zgłaszający podaje swoje dane osobowe (wraz z nr PESEL) oraz tytuł ubezpieczenia (zob. załącznik nr 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 23 października 2009 r. w sprawie określenia wzorów zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego, imiennych raportów miesięcznych i imiennych raportów miesięcznych korygujących, zgłoszeń płatnika, deklaracji rozliczeniowych i deklaracji rozliczeniowych korygujących, zgłoszeń danych o pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oraz innych dokumentów, Dz.U.

Nr 186, poz. 1444 ze zm.). Takie też stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 25 czerwca 2010 r., II UK 66/10 (LEX nr 619642). Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto po myśli art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821 k.p.c.