II UK 273/08 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 12 marca 2009 r.

II UK 273/08

Sprawa, w której organ ubezpieczeń społecznych kwestionuje wysokość

zasiłku chorobowego wypłaconego przez płatnika w decyzji zobowiązującej go

do złożenia dokumentów korygujących, nie jest sprawą o zasiłek chorobowy

należącą do właściwości sądu rejonowego (art. 4778 § 2 pkt 1 k.p.c.), lecz do

ogólnej właściwości sądu okręgowego (art. 4778 § 1 k.p.c.).

Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn, Sędziowie SN: Beata Gudowska (sprawozdawca), Herbert Szurgacz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 marca 2009 r. sprawy

z wniosku „A.P.” Spółki o.o. w O. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń SpołecznychOddziałowi w O. z udziałem zainteresowanego Janusza Z. o zasiłek chorobowy, na

skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Opolu z dnia 24 kwietnia 2008 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego w Opolu z dnia

28 stycznia 2008 r. [...] zniósł postępowanie przed obydwoma Sdami i przekazał

sprawę do rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Opolu, wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Spór między „A.P.” Spółką z o.o. w O. a Zakładem Ubezpieczeń SpołecznychOddziałem w O. dotyczy decyzji organu ubezpieczeń społecznych z dnia 6 czerwca

2007 r. wskazującej na nieprawidłową wypłatę zasiłku chorobowego prezesowi jej

zarządu Januszowi Z. za okres od maja 2005 r. do sierpnia 2005 r. w kwocie

200.651,97 zł i potrzebę dokonania korekty dokumentów rozliczeniowych. Odwołanie

od tej decyzji wyrokiem z dnia 28 stycznia 2008 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu oddalił, a apelacje wniesione przez ubezpieczoną

Spółkę i zainteresowanego Janusza Z. oddalił Sąd Okręgowy w Opolu wyrokiem z

dnia 24 kwietnia 2008 r. Odnosząc się do zarzutu nieważności postępowania, wskazał jako rzeczowo właściwy do rozpoznania sprawy w pierwszej instancji sąd rejonowy (art. 4778 § 2 pkt 1 k.p.c.).

Ubezpieczony oparł skargę kasacyjną na podstawie nieważności postępowania (art. 379 pkt 6 k.p.c.) i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego i zniesienie postępowania przed tymi Sądami w

całości oraz przekazanie do rozpoznania sprawy Sądowi Okręgowemu w Opolu jako

sądowi pierwszej instancji. Na wypadek nieuwzględnienia zarzutu nieważności,

wskazał przede wszystkim na naruszenie art. 41 ust. 1 ustawy z 25 czerwca 1999 r.

o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa, przez jego niekonstytucyjną, sprzeczną z art. 67 ust. 1 w związku z art. 31

ust. 1 Konstytucji wykładnię, polegającą na przyjęciu, że wypłacona nagroda nie

wchodzi do podstawy wyliczenia zasiłku chorobowego, mimo nieustalenia, które

składniki wynagrodzenia Janusza Z. były rzeczywiście wypłacone w okresie przyjętym do obliczania przeciętnego wynagrodzenia, które zostały obciążone składką na

ubezpieczenie chorobowe oraz do których składników pracownik ten zachował prawo

w okresie pobierania zasiłku chorobowego.

Uzasadnienie zarzutu niewłaściwości sądu rejonowego skarżący oparł na

twierdzeniu, że według zasady wynikającej z art. 4778 § 1 k.p.c., w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych właściwym sądem pierwszej instancji bez względu

na wartość przedmiotu sporu jest sąd okręgowy. Przepis art. 4778 § 2 pkt 1 k.p.c. nie

może być interpretowany rozszerzająco, więc do właściwości sądów rejonowych należą między innymi sprawy o zasiłek chorobowy, czyli sprawy o to świadczenie z ubezpieczenia społecznego, lecz już nie sprawy „związane" lub „w przedmiocie" zasiłku chorobowego. W ocenie skarżącego, sprawa, której przedmiot zakreśla decyzja Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych z dnia 6 czerwca 2007 r., nie obejmuje powództwa o

świadczenie, czyli o zasiłek chorobowy; treścią roszczenia nie jest uzyskanie aktywności drugiej strony, lecz żądanie „związane" z zasiłkiem chorobowym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut nieważności postępowania z powodu wydania orzeczenia przez sąd

rejonowy, w sprawie, w której - bez względu na wartość przedmiotu sporu - właściwy

był sąd okręgowy (art. 379 pkt 6 k.p.c.) jest trafny. Właściwość rzeczowa sądów

ubezpieczeń społecznych stanowi odwrócenie zasady przewidzianej w art. 16 i 17

k.p.c., gdyż art. 4778 k.p.c. stwarza domniemanie właściwości rzeczowej sądu okręgowego, a właściwość sądu rejonowego jest wyjątkiem. Zakres właściwości tego

sądu nie może być zatem poszerzany poza sprawy określone w § 2 tego przepisu.

Także wykładnia tego przepisu nie pozwala na inne oznaczenie przedmiotu sprawy

przekazanej sądowi rejonowemu, niż wynikający z jego treści. Wprawdzie w uchwale

z dnia 19 lutego 2008 r., II UZP 7/07 (OSNP 2008, nr 13-14, poz. 197), Sąd Najwyższy przyjął, że w określeniu użytym w art. 4778 § 2 pkt 1 k.p.c. mieszczą się również

sprawy o zwrot nienależnie pobranego zasiłku chorobowego, lecz poglądem tym nie

naruszył przyjętej w jego judykaturze zasady, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych sąd rejonowy jest właściwy rzeczowo tylko w sprawach wymienionych w

art. 4778 § 2 k.p.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 marca 2006 r., I UK

142/05, OSNP 2007 nr 3-4, poz. 54).

Między innymi - jako wyjątek od właściwości sądu okręgowego - do właściwości sądów rejonowych należą sprawy o zasiłek chorobowy (art. 477 8 § 2 pkt 1 k.p.c.).

Określenie sprawy jako sprawy „o zasiłek chorobowy” nawiązuje do określenia używanego w materialnym prawie ubezpieczeń społecznych, tj. w ustawie z dnia 25

czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie

choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 31, poz. 267 ze zm.).

Sprawa, w której wniesiono skargę kasacyjną, nie jest sprawą o zasiłek chorobowy

ani o jego zwrot. Przedmiot tej sprawy jest inny w warstwie faktycznej i prawnej, gdyż

nie toczy się ona między organem ubezpieczeń społecznych a uprawnionym do

świadczenia, takie bowiem świadczenie nie przysługuje adresatowi decyzji. Przedmiotu sporu nie wyznacza także decyzja dotycząca przysługiwania lub nieprzysługiwania świadczenia i w związku z tym nienależnego jego pobrania, lecz - skierowana

do płatnika składek - decyzja w przedmiocie rozliczania składek na ubezpieczenia

społeczne oraz zasiłków z ubezpieczeń chorobowego i wypadkowego, w materii

przewidzianej w art. 2 ust. 1 pkt 3 lit. c ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze

zm.).

Sprawy te regulowane są w rozdziale 4 ustawy pt. „Zgłoszenia do ubezpieczenia, prowadzenie kont i rejestrów oraz zasady rozliczania składek i zasiłków”.

Zamieszczony w tym rozdziale art. 41 ust. 1 stanowi, że płatnik składek przekazuje

do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych imienne raporty miesięczne po upływie każ-

dego miesiąca kalendarzowego, w terminie ustalonym dla rozliczania składek; na

koncie płatnika składek prowadzone są rozliczenia należnych składek, wypłacanych

przez płatnika zasiłków oraz zasiłków rodzinnych i pielęgnacyjnych podlegających

zaliczeniu na poczet składek oraz innych składek pobieranych przez Zakład (art. 45

pkt 2). Płatnik składek jest obowiązany według zasad wynikających z przepisów

ustawy obliczać, potrącać z dochodów ubezpieczonych, rozliczać oraz opłacać należne składki za każdy miesiąc kalendarzowy. Zasady rozliczeń regulowane były poprzednio w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1998 r. w sprawie

szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, wypłaconych zasiłków z ubezpieczeń chorobowego i wypadkowego, zasiłków rodzinnych,

pielęgnacyjnych i wychowawczych oraz kolejności zaliczania wpłat składek na poszczególne fundusze (Dz.U. Nr 165, poz. 1197 ze zm.), a obecnie określone są w

rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 18 kwietnia 2008 r. w sprawie szczegółowych

zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, do których poboru jest

zobowiązany Zakład Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 78, poz. 465 ze zm.). Rozliczenie składek, o których mowa w ust. 1, oraz wypłaconych przez płatnika w tym

samym miesiącu zasiłków oraz zasiłków rodzinnych i pielęgnacyjnych podlegających

rozliczeniu na poczet składek, następuje w deklaracji rozliczeniowej według ustalonego wzoru. Nie podlegają rozliczeniu w deklaracji rozliczeniowej zasiłki wypłacone

przez płatnika bezpodstawnie (art. 46 ust. 1 i 2); gdy w wyniku przeprowadzonej

kontroli Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdzi nieprawidłowości w deklaracji

rozliczeniowej przedstawionej przez płatnika składek, płatnik składek - stosownie do

okoliczności - obowiązany jest do złożenia organowi rentowemu tzw. imiennych raportów miesięcznych korygujących lub tzw. deklaracji rozliczeniowej korygującej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 2004 r., III UK 24/04, niepublikowany). Tej

właśnie czynności, w związku z niepoprawnym obliczeniem podstawy wymiaru wypłaconego Januszowi Z. zasiłku chorobowego potrącanego ze składek na ubezpieczenie społeczne, domagał się Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia 6

czerwca 2007 r. od spółki „A.P.” jako od płatnika składek. Podłożem tej decyzji były

wyniki przeprowadzonej na przełomie lat 2006/2007 kontroli płatnika składek przez

pracownika Wydziału Kontroli Płatników Składek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,

Oddziału w O., a jej podstawę prawną stanowiły przepisy art. 83 ust.1 pkt 3 i art. 48

ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Odwołanie od decyzji, w której organ ubezpieczeń społecznych kwestionuje

wysokość zasiłku chorobowego wypłaconego przez płatnika w decyzji zobowiązującej go do złożenia dokumentów korygujących, rozpoznaje w pierwszej instancji sąd

okręgowy, gdyż sprawa w tym przedmiocie nie została wyjęta z zakresu jego właściwości rzeczowej (art. 4778 § 2 pkt 1 k.p.c.). Za właściwością rzeczową sądu okręgowego przemawiają także istotne racje ustrojowe. Właściwość sądów rejonowych w

zakresie spraw z ubezpieczenia społecznego po raz pierwszy przewidziano w ustawie z dnia 27 lipca 2001 r. - Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. Nr 98, poz.

1070 ze zm.). Przekazana tym sądom część spraw z zakresu ubezpieczeń społecznych do rozpoznania w pierwszej instancji obejmowała - jak stwierdzono w projekcie

(pismo Ministerstwa Sprawiedliwości z dnia 31 lipca 2001 r., P. II. 470/25/01) sprawy mniej skomplikowane, dotyczące materii zbliżonej do spraw już rozpoznawanych przez sądy tego szczebla. Nadal, także po zmianach art. 477 8 § 2 k.p.c., sądy

rejonowe rozpoznają sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych o mniejszym stopniu trudności. Nie można do takich spraw zaliczać sporów o prawidłowe rozliczenie

się płatnika składek z organem ubezpieczeń społecznych na tle stosowania art. 41

ust. 1 ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby i macierzyństwa, skomplikowanych pod względem faktycznym i prawnym.

Orzeczenie przez sąd rejonowy w sprawie, w której właściwy rzeczowo jest

sąd okręgowy, powoduje nieważność postępowania (art. 379 pkt 6 k.p.c.). Przy

stwierdzonej nieważności postępowania, ze względu na naruszenie przepisów o właściwości rzeczowej sądów, uchyleniu podlegają wyroki obu Sądów i sprawa podlega

rozpoznaniu od początku przez Sąd Okręgowy jako rzeczowo właściwy w pierwszej

instancji. Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 398 15 § 1

k.p.c. w związku z art. 386 § 2 k.p.c. i art. 39821 k.p.c.).