II UK 272/08 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 19 marca 2009 r.

II UK 272/08

Sprawa o ustalenie odpowiedzialności wspólnika spółki cywilnej za zaległości składkowe spółki (art. 115 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. - Ordynacja

podatkowa (jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.) w związku z art.

31 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.) jest sprawą o prawa

majątkowe, w której o dopuszczalności skargi kasacyjnej decyduje wartość

przedmiotu zaskarżenia (art. 3982 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.).

Przewodniczący SSN Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Herbert Szurgacz.

Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 marca

2009 r. sprawy z wniosku Doroty D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń SpołecznychOddziałowi w L. z udziałem zainteresowanego Tomasza P. o składki na ubezpieczenie społeczne, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 23 kwietnia 2008 r. [...]

I. o d r z u c i ł skargę kasacyjną;

II. nie obciążył organu rentowego kosztami postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 3 października 2007 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Legnicy zmienił częściowo decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w L. (zwanego dalej Zakładem) z dnia 23 maja 2007 r. w ten sposób, że ustalił, iż wnioskodawczyni Dorota D. nie ma zaległości z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej w Spółce Cywilnej „P.” w L. w zakresie składek na: ubezpieczenie zdrowotne w kwocie 8.096,06 zł, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w kwocie 275,17 zł, a w pozostałym zakresie od-

dalił odwołanie wnioskodawczyni. Rozstrzygnięcie oparto na następujących ustaleniach.

Wnioskodawczyni, w okresie do 1 lutego 2003 r. do 3 listopada 2004 r. była wraz z Tomaszem P. i Urszulą P. - wspólnikiem w spółce cywilnej „P.” w L. Wspólniczka Urszula P. zmarła 20 marca 2003 r. Decyzją z 6 września 2006 r. Zakład

określił zaległość Tomasza P. z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych wraz z

odsetkami na łączną kwotę 11.575, 43 zł. W celu wyegzekwowania tych należności

przeprowadzone zostało postępowanie wyjaśniające, w ramach którego ustalono, że

nieistniejąca spółka cywilna „P.” nie ma majątku. Wspólnik Tomasz P. prowadzi

działalność gospodarczą i zatrudniony jest na podstawie umowy o pracę. Z tego tytułu osiąga wynagrodzenie w wysokości niepozwalającej na skuteczną egzekucję. W

związku z niemożnością przeprowadzenia egzekucji z majątku Tomasza P., Zakład

zaskarżoną decyzją - na podstawie art. 107, 108 i 115 Ordynacji podatkowej - objął

wnioskodawczynię odpowiedzialnością za zaległe składki, które wynoszą: 3.878 zł - z

tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, 8.096,06 zł - z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne oraz 275,17 zł - z tytułu składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, we wszystkich przypadkach wraz z odsetkami liczonymi na dzień 23 maja 2007 r.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji wskazał, że

sprawa dotyczy odpowiedzialności wnioskodawczyni za zobowiązania składkowe

powstałe w trakcie prowadzenia przez nią działalności gospodarczej w ramach spółki

cywilnej „P.”, przy czym składki te dotyczą bezpośrednio drugiego ze wspólników Tomasza P. Przepis art. 115 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa

(jednolity tekst: Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.), do którego odsyła art. 31

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm., zwanej dalej ustawą systemową), wprowadza w spółkach niemających osobowości prawnej solidarną odpowiedzialność

osoby trzeciej za zobowiązania składkowe. Zatem wspólnik spółki cywilnej odpowiada całym swoim majątkiem solidarnie ze spółką i pozostałymi wspólnikami za zaległości składkowe spółki i wspólników. Istota odpowiedzialności solidarnej pozostawia

wierzycielowi możność wyboru podmiotu, od którego będzie dochodził swych należności. Z tego względu wnioskodawczyni ponosi odpowiedzialność za zaległości z

tytułu składek na ubezpieczenie społeczne dotyczące drugiego wspólnika, a wymienione w zaskarżonej decyzji.

W ocenie Sądu Okręgowego, odpowiedzialność ta nie obejmuje innych niż

składki na ubezpieczenie społeczne zaległości składkowych, gdyż odpowiedzialność

osób trzecich za zaległości czy to składkowe, czy podatkowe innych osób powinna

być wyjątkiem. Zasadą jest, że to podmiot bezpośrednio odpowiedzialny za zapłatę

powinien ponosić konsekwencje nieuiszczenia należnych za siebie składek. Przepis

art. 32 ustawy systemowej, dotyczący składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, ma zdecydowanie odmienną treść niż dotyczący składek na ubezpieczenie społeczne art. 31, i stwierdza, że „do składek na

Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę

i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich

nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika oraz stosowania

ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia

społeczne”. Odpowiednie stosowanie przepisów dotyczących składek na ubezpieczenie społeczne dotyczy zatem tylko określonego w tym przepisie zakresu, czyli

kwestii poboru i egzekucji składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych

Świadczeń Pracowniczych. Pojęcia „pobór i egzekucja” to nie to samo co ustalanie

odpowiedzialności podmiotu. Nie są to zatem pojęcia tożsame i dotyczą dwóch różnych zagadnień. Najpierw bowiem ustala się na jakiej podstawie odpowiedzialność

ponosi określony podmiot, a następnie dokonuje się poboru i egzekucji świadczeń, a

zatem są to inne etapy postępowania. Skoro ustawodawca w taki sposób sformułował art. 32, to nie można rozciągać zasad ustalania odpowiedzialności osoby trzeciej

na składki na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

Traktowane są one w tym zakresie inaczej niż składki na ubezpieczenie społeczne,

co wynika z treści art. 31 i 32 ustawy systemowej oraz ich odrębności formalnej (dwa

rozłączne przepisy). Przepis art. 31 tej ustawy nie wspomina również o składkach na

ubezpieczenie zdrowotne w kontekście możliwości rozciągnięcia odpowiedzialności

za nie na osoby trzecie. Obowiązujące w okresach, których dotyczy zaskarżona decyzja, przepisy - najpierw art. 33 ust. 1 ustawy z 23 stycznia 2003 r. o powszechnym

ubezpieczeniu społecznym w Narodowym Funduszu Zdrowia (jednolity tekst: Dz.U z

2004 r. Nr 5, poz. 1 ze zm.), a następnie art. 93 ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o

świadczeniach z opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. Nr

21, poz. 2136 ze zm.) stanowią, że składki na ubezpieczenie zdrowotne oraz należności z tytułu odsetek za zwłokę nieopłacone w terminie podlegają ściągnięciu na

zasadach określonych w przepisach o systemie ubezpieczeń społecznych. Określenie „ściągnięcie” jednoznacznie wskazuje na kwestie dotyczące egzekwowania tych

składek, a nie ustalania zasad odpowiedzialności.

Wyrokiem z dnia 23 kwietnia 2008 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych we Wrocławiu oddalił apelację Zakładu od powyższego wyroku, podzielając poczynione w sprawie ustalenia oraz dokonaną przez Sąd pierwszej instancji ocenę prawną.

Sąd Apelacyjny wskazał, że w świetle art. 32 ustawy systemowej, odpowiedzialność wspólników spółki cywilnej w istocie kształtuje się w ten sposób, iż odpowiadają oni za niezapłacone składki na ubezpieczenie społeczne, natomiast nie ponoszą odpowiedzialności za składki zdrowotne, na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Brzmienie tego przepisu nie wskazuje, aby

do tego rodzaju należności miały zastosowanie przepisy Ordynacji podatkowej regulujące odpowiedzialność osób trzecich, w tym wspólników spółek cywilnych. Oznacza

to brak możliwości orzeczenia o odpowiedzialności wspólnika lub byłego wspólnika

za nieuiszczone składki zdrowotne, składki na Fundusz Pracy, a także składki na

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.

W ocenie Sądu drugiej instancji, przedmiotowa sprawa dotyczy nieopłaconych

składek ubezpieczeniowych, których wartość wyraża się w konkretnej kwocie. Nie

jest to zatem sprawa o świadczenia pieniężne z ubezpieczenia społecznego i zaopatrzenia emerytalnego w rozumieniu ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, a tym samym stosuje się ogólne zasady dotyczące kosztów zastępstwa adwokackiego uzależnione od wartości przedmiotu sporu.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku Zakład zarzucił naruszenie

prawa materialnego przez jego błędną wykładnię, a mianowicie art. 32 i art. 31

ustawy stystemowej, poprzez uznanie, że wnioskodawczyni jako wspólnik spółki cywilnej odpowiada wyłącznie za nieopłacone składki na ubezpieczenie społeczne,

natomiast nie ponosi odpowiedzialności za składki zdrowotne, składki na Fundusz

Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych i w konsekwencji nie

ma zaległości na rzecz organu rentowego z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej w spółce cywilnej „P.” w L. w zakresie składek na ubezpieczenie zdrowotne,

a także składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracow-

niczych, w sytuacji gdy przepis art. 32 wymienionej wyżej ustawy wskazuje, że do

składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych,

na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek

za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na

wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika oraz

stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na

ubezpieczenia społeczne.

Wskazując na powyższy zarzut, skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości, jak również o uchylenie poprzedzającego go wyroku Sądu pierwszej instancji w punkcie pierwszym i trzecim i oddalenie odwołania wnioskodawczyni,

względnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi

drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że po pierwsze - przedmiotem

sprawy jest objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego, a tym samym zgodnie

z art. 3982 § 1 k.p.c., skarga kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia, oraz po drugie - w myśl art. 115 Ordynacji podatkowej, wspólnik

spółki cywilnej, jak również były wspólnik takiej spółki, ponosi solidarną odpowiedzialność za zobowiązania spółki, a także wspólników, wynikające z działalności

spółki. O odpowiedzialności orzeka się w decyzji wydanej na podstawie art. 108 § 1

Ordynacji podatkowej, przy czym obydwa z przytoczonych przepisów znajdują zastosowanie poprzez art. 31 ustawy systemowej. Oznacza to, że obciążenie wspólnika

składkami, które ciążyły na spółce, jest możliwe w wyniku wydania i doręczenia stosownej decyzji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Co prawda niniejsza skarga kasacyjna została przyjęta do rozpoznania, nie

oznacza to jednak niemożności badania przez Sąd Najwyższy na tym etapie postępowania jej dopuszczalności. Stosownie do art. 3981 § 1 k.p.c., od wydanego przez

sąd drugiej instancji prawomocnego wyroku lub postanowienia w przedmiocie odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania kończących postępowanie w sprawie

strona, Prokurator Generalny lub Rzecznik Praw Obywatelskich może wnieść skargę

kasacyjną do Sądu Najwyższego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W

myśl art. 3982 § 1 k.p.c., skarga kasacyjna jest niedopuszczalna w sprawach o prawa

majątkowe, w których wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięćdziesiąt

tysięcy złotych, w sprawach gospodarczych - niższa niż siedemdziesiąt pięć tysięcy

złotych, a w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych - niższa niż

dziesięć tysięcy złotych. Jednakże w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych

skarga kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia w

sprawach o przyznanie i o wstrzymanie emerytury lub renty oraz o objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego. Z kolei stosownie do art. 39813 § 1 k.p.c., Sąd

Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach

podstaw; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność

postępowania.

Analiza wymienionych wyżej przepisów wskazuje, że wartość przedmiotu zaskarżenia w skardze kasacyjnej nie zawsze jest tożsama z wartością przedmiotu

sporu, czyli kwotą właściwą dla chwili wniesienia pozwu, ale wyznaczona jest przez

objęty granicami zaskarżenia przedmiot rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji. Wartość przedmiotu zaskarżenia skargą kasacyjną nie może więc przekraczać wartości

żądania, co do którego powództwo zostało oddalone prawomocnym wyrokiem sądu

odwoławczego (por. między innymi postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 września 2002 r., I PZ 101/02, LEX nr 74714). Inaczej rzecz ujmując, wartość przedmiotu

zaskarżenia, którego dotyczy skarga kasacyjna, może obejmować tylko roszczenia

będące przedmiotem sporu w postępowaniu odwoławczym, które stronie wnoszącej

skargę zostały oddalone przez sąd drugiej instancji i których z tego względu dochodzi w postępowaniu kasacyjnym.

W sprawie, w której wniesiona została niniejsza skarga kasacyjna, wartość

przedmiotu sporu stanowiła łączna kwota 12.249,23 zł wynikająca z zaskarżonej

przez wnioskodawczynię decyzji Zakładu, ustalającej jej odpowiedzialność za zaległe

składki na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy i

Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych wraz z odsetkami. Sąd pierwszej instancji uwzględnił odwołanie wnioskodawczyni do łącznej kwoty 8.371,23 zł, a

apelacja Zakładu w tym zakresie została oddalona zaskarżonym wyrokiem Sądu odwoławczego. Zatem ta właśnie kwota stanowiła wartość przedmiotu podlegającego

rozpoznaniu przez Sąd drugiej instancji i tylko ona może stanowić wartość przedmiotu zaskarżenia skargą kasacyjną.

Zasady tej skarżący nie kwestionuje, wywodzi natomiast, że niniejsza skarga

kasacyjna przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia, gdyż przed-

miotem sprawy było objęcie obowiązkiem ubezpieczenia społecznego. Twierdzenie

skarżącego jest niezasadne, albowiem kwestia ta w ogóle nie była objęta rozpoznaniem, a rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji dotyczy wyłącznie ustalenia odpowiedzialności wnioskodawczyni za zaległości spółki cywilnej z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne oraz na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń

Pracowniczych, odpowiednio do przedmiotu decyzji Zakładu i zakresu zaskarżenia

apelacją wyroku Sądu pierwszej instancji. Zresztą sam skarżący wywodzi, że „istota

sporu w przedmiotowej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy wnioskodawczyni,

jako wspólnik spółki cywilnej „P.” w L., ponosi odpowiedzialność za zaległości składkowe spółki cywilnej wymienione w decyzji organu rentowego z dnia 23 maja 2007 r.

(...), z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie zdrowotne w kwocie 8.096,06

zł, a także składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych w kwocie 275,17 zł”. Sprawa taka jest sprawą o prawa majątkowe, w

której o dopuszczalności skargi kasacyjnej decyduje wartość przedmiotu zaskarżenia

(por. także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 2006 r., I UZ 17/06,

OSNP 2007 nr 21-22, poz. 334).

Skarga kasacyjna podlegała zatem odrzuceniu przez Sąd drugiej instancji, a

skoro nie zostało to uczynione, dokonał tego Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 6 §

3 k.p.c. Rozstrzygnięcie o kosztach oparto o odpowiednio stosowany art. 102 k.p.c.,

mając na uwadze, iż zgodnie z wykładnią dokonaną przez Sąd Najwyższy w uchwałach z dnia 7 maja 2008 r., II UZP 1/08 (OSNP 2008 nr 23-24, poz. 352) oraz z dnia 4

czerwca 2008 r., II UZP 3/08 (OSNP 2009 nr 11-12, poz. 148), odpowiedzialność

wspólnika za zaległości składowe spółki odnosi się również do składek na ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych.