II UK 271/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UK 271/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Hajn

SSN Zbigniew Korzeniowski

w sprawie z wniosku Z. P.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanego S. Spółki Jawnej L. i Wspólnicy

o podleganie obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym i

wypadkowemu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 22 kwietnia 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2010 r., Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych oddalił apelację ubezpieczonej Z. P. od wyroku Sądu

Okręgowego - Sądu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 11 sierpnia 2009 r., którym

oddalono jej odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia 15

stycznia 2009 r., przyjmującej, że podlegała ona w okresie od dnia 15 czerwca

2005 r. do dnia 6 maja 2008 r. ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu,

wypadkowemu i zdrowotnemu z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności

gospodarczej w formie jednoosobowej spółki z o.o. „M”.

W ocenie sądu drugiej instancji, zaskarżony przez ubezpieczoną apelacją,

wyrok sądu pierwszej instancji nie naruszał art. 8 ust. 6 pkt 4 ani art. 6 ust. 1 pkt 5

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz. U. z 2009 r., nr 205, poz. 1585 ze zm.) ani nie został wydany

na bazie błędu w ustaleniach faktycznych. W ocenie sądu oddalenie odwołania

wnioskodawczyni nie obraża wymienionych przepisów prawa materialnego,

ponieważ respektuje zmianę dotyczącą definicji osoby prowadzącej pozarolniczą

działalność, wprowadzoną od dnia 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia

2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i niektórych innych

ustaw (Dz. U. nr 241, poz. 2074). Dla celów ubezpieczeń społecznych poszerzono

od tej daty katalog osób prowadzących pozarolniczą działalność o wspólników

jednoosobowych spółek z ograniczoną odpowiedzialnością oraz spółek jawnych,

komandytowych i partnerskich. Sąd podkreślił, że treść przepisu jest wyraźna i

choć doktryna zastanawia się nad prawidłowością tego rozwiązania podnosząc, że

wspólnicy nie występują jako samodzielne podmioty gospodarcze, to jednak z

drugiej strony wiadomo, iż dokonana zmiana miała stanowić rozwiązanie problemu

objęcia

ochroną

ubezpieczeniową

wspólników

jednoosobowych

spółek

z

ograniczoną odpowiedzialnością którzy poprzednio byli jej pozbawieni lub uciekali

się do zawierania umów o pracę „sami ze sobą".

Sąd podkreślił, że w systemie ubezpieczeń społecznych wspólnicy

jednoosobowych spółek z o.o. są uznawani za osoby prowadzące pozarolniczą

działalność, a konsekwencją tego jest obowiązkowe podleganie ubezpieczeniom

emerytalnemu, rentowym i wypadkowemu (art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 8 ust.

6 pkt 4 ustawy systemowej). Sąd Apelacyjny zauważył ponadto, że rację miał sąd

pierwszej instancji stwierdzając, że bez znaczenia pozostaje kwestia, czy wspólnik

wykonuje bieżące czynności związane z prowadzeniem spraw spółki będąc

prezesem jej zarządu, czy też funkcję tę pełni inna osoba.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiodła ubezpieczona, wnosząc

o jego uchylenie w całości oraz o uchylenie w całości poprzedzającego go wyroku

Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy w całości Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania i do rozstrzygnięcia o kosztach za postępowanie

kasacyjne oraz za postępowanie przed drugą i pierwszą instancją według norm

przepisanych.

Skarga kasacyjna została oparta na zarzutach naruszenia przepisów prawa

materialnego – art. 8 ust. 6 pkt 4 oraz art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, poprzez niewłaściwe

zastosowanie i przyjęcie, że ubezpieczona podlegała obowiązkowi ubezpieczenia

emerytalnego, rentowego, wypadkowego i zdrowotnego, art. 2 w związku z art. 4

ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej

(jednolity tekst: Dz. U. z 2010 r., nr 220, poz. 1447 zm.), poprzez przyjęcie, iż osoba

fizyczna może prowadzić działalność gospodarczą w formie jednoosobowej spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością oraz art. 32 § 1 k.r.o. w brzmieniu obowiązującym

do dnia 20 stycznia 2005 r. poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że

udziały w spółce z o.o. „M.” należały do majątku odrębnego ubezpieczonej, w

sytuacji gdy udziały te objęte były wspólnością majątkową małżeńską.

Ponadto skarżąca podniosła naruszenie przepisów postępowania mogące

mieć istotny wpływ na wynik sprawy - art. 386 § 1 k.p.c. w związku art. 47714 § 2

k.p.c. poprzez ich niezastosowanie i nieuwzględnienie apelacji powódki, a tym

samym pozostawienie w obrocie prawnym wadliwej decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych

błędnie

stwierdzającej

podleganie

powódki

obowiązkowym

ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu, wypadkowemu i zdrowotnemu oraz

art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez błędne uzasadnienie

wyroku polegające na braku wyjaśnienia pojęcia „nieprecyzyjność określenia"

użytego w decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, oraz braku wyjaśnienia

dlaczego stwierdzenie wadliwości powyższej decyzji nie stanowiło podstawy do jej

uchylenia.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania został uzasadniony

występowaniem w sprawie istotnych zagadnień prawnych sprowadzających się do

odpowiedzi na pytania:

1. „Czy

w

wypadku,

gdy

wszystkie

udziały

w

spółce

z

ograniczoną

odpowiedzialnością objęte są wspólnością ustawową małżeńską (jednego

małżeństwa)

spółka

ta

jest

jednoosobową

spółką

z

ograniczoną

odpowiedzialnością w rozumieniu art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie

ubezpieczeń społecznych?”

2. „Czy w wypadku nabycia udziałów spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w

czasie trwania ustawowej wspólności małżeńskiej ze środków należących do

majątku wspólnego małżonków udziały te objęte są wspólnością majątkową

małżeńską oraz czy wspólnikiem tej spółki stają się oboje małżonkowie, czy też

jedynie małżonek dokonujący czynności nabycia udziałów?”

3. „Czy dopuszczalne jest pozostawienie przez sąd ubezpieczeń społecznych w

obrocie

prawnym

decyzji

Zakładu

Ubezpieczeń

Społecznych

pomimo

stwierdzenia przez sąd wadliwości tej decyzji polegającej na błędnym zdaniem

sądu sformułowaniu zawartym w części rozstrzygającej (sentencji) decyzji, czy

też sąd powinien w takim wypadku uchylić wyrok i przekazać sprawę do

ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji lub uchylić wyrok i

poprzedzającą go decyzję ZUS i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania

bezpośrednio Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych?”

Skarżąca podniosła ponadto, że skarga jest oczywiście uzasadniona w

związku z naruszeniem art. 8 ust. 6 pkt 4 oraz art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13

października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, przez przyjęcie, iż

wnioskodawczyni podlegała obowiązkowi ubezpieczenia emerytalnego, rentowego,

wypadkowego i zdrowotnego. Skarżąca podkreśliła bowiem, że zgodnie z ustawą o

systemie ubezpieczeń społecznych tytułem prawnym do objęcia obowiązkowym

ubezpieczeniem społecznym stosownie do art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 13

października

1998

r.

o

systemie

ubezpieczeń

społecznych

jest

właśnie

prowadzenie pozarolniczej działalności, natomiast zgodnie z art. 8 ust. 6 pkt 4

powyższej ustawy za osobę prowadzącą pozarolniczą działalność uważa się

wspólnika jednoosobowej spółki z ograniczoną odpowiedzialnością. W przepisie

tym nie ma jednak mowy, iż działalność gospodarcza jest prowadzona w formie

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością.

Jako drugi argument uzasadniający oczywistą zasadność skargi skarżąca

podniosła naruszenie art. 386 § 1 k.p.c. w związku art. 47714 § 2 k.p.c. poprzez

ich niezastosowanie i nieuwzględnienie jej apelacji, a tym samym pozostawienie w

obrocie prawnym wadliwej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, której

sentencja zawiera rażąco sprzeczne z prawem sformułowanie, iż skarżąca

prowadziła działalność gospodarczą w formie jednoosobowej spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna jest nieuzasadniona, a zaskarżone orzeczenie odpowiada

prawu.

W pierwszej kolejności rozważeniu podlegają zarzuty natury procesowej,

przy czym wstępnie trzeba podkreślić, że Sąd Najwyższy konsekwentnie

prezentuje stanowisko, że nie jest wykluczone oparcie skargi kasacyjnej na

zarzucie naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., jeśli uchybienie to mogło mieć istotny

wpływ na wynik sprawy (por.: wyroki z dnia 13 maja 1997 r., II CKN 157/97; z dnia

22 sierpnia 2001 r., V CKN 348/00, oraz z dnia 15 kwietnia 2005 r., I CK 756/04).

W powyższym zakresie podnosi się w orzecznictwie również, że naruszenie

przez sąd drugiej instancji art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może

wyjątkowo stanowić usprawiedliwioną podstawę kasacyjną naruszenia prawa

wtedy, gdy wskutek uchybienia wymaganiom stawianym uzasadnieniu, zaskarżone

orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej (wyroki SN z dnia 23 kwietnia 2010

r., II UK 325/09, z dnia 8 czerwca 2010 r., II PK 302/09, z dnia 8 czerwca 2010 r., I

PK 29/10, z dnia 13 maja 2010 r., II UK 352/09 oraz z dnia 27 kwietnia 2010 r., II

UK 336/09).

Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że tak daleko idących

uchybień Sąd Najwyższy nie stwierdził w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, a

więc ten zarzut skargi nie mógł zostać uwzględniony. Argumentację powyższą

wzmacnia dodatkowo fakt, iż zarzut ten był także powiązany z kolejnym zarzutem

naruszenia prawa procesowego – art. 386 § 1 k.p.c. i z art. 47714 § 2 k.p.c., który

również nie jest uzasadniony. Zgodnie bowiem z wyrokiem Sądu Najwyższego z

dnia 14 stycznia 2010 r. (I UK 252/09, niepublikowany) postępowanie sądowe, w

tym w sprawach z zakresu prawa ubezpieczeń społecznych, skupia się na wadach

wynikających

z naruszenia

administracyjnych

prawa materialnego, a

spowodowanych

naruszeniem

kwestia

przepisów

wad

decyzji

postępowania

administracyjnego, pozostaje w zasadzie poza przedmiotem tego postępowania.

Zdaniem Sądu Najwyższego sąd ubezpieczeń społecznych - jako sąd powszechny

- może i powinien dostrzegać jedynie takie wady formalne decyzji administracyjnej,

które decyzję tę dyskwalifikują w stopniu odbierającym jej cechy aktu

administracyjnego, jako przedmiotu odwołania (por. uchwały Sądu Najwyższego z

dnia 21 listopada 1980 r., III CZP 43/80, OSNCP z 1981 r. nr 8, poz. 142, z dnia 27

listopada 1984 r., III CZP 70/84, OSNCP z 1985 r. nr 8, poz. 108 oraz z dnia 21

września 1984 r., III CZP 53/84, OSNCP z 1985 r. nr 5-6, poz. 65). Stwierdzenie

takiej wady następuje jednak tylko dla celów postępowania cywilnego i ze skutkami

dla tego tylko postępowania. W wypadkach innych wad konieczne jest wszczęcie

odpowiedniego postępowania administracyjnego w celu stwierdzenia nieważności

decyzji i wyeliminowania jej z obrotu prawnego.

W związku z powyższym wadliwość sformułowania sentencji decyzji organu

rentowego w rozpoznawanej sprawie nie mogła wykluczyć merytorycznego

rozstrzygnięcia sprawy i mimo, jak to określił Sąd Apelacyjny „nieprecyzyjnego

określenia” jej przedmiotu należało potwierdzić prawidłowość przyjętego przez

organ rentowy rozwiązania.

Z powyższym naruszeniem wiążą się z kolei wszystkie trzy zarzuty

naruszenia prawa materialnego zawarte w podstawach skargi kasacyjnej, gdyż

wszystkie one dotyczą bezpośrednio lub pośrednio statusu skarżącej w ramach

systemu ubezpieczeń społecznych i istnienia bądź nieistnienia obowiązku

ubezpieczenia. W tym zakresie należy na wstępie stwierdzić, że art. 6 ust. 1 pkt 5

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

przewiduje obowiązkowe ubezpieczenie emerytalne i rentowe osób prowadzących

działalność pozarolniczą, definiując te podmioty przez wymienienie w art. 8 ust. 6

osób o różnym statusie prawnym, ale nie wprowadzając definicji pojęcia

działalności pozarolniczej. Osobami takimi są jednocześnie osoby prowadzące

działalność pozarolniczą na podstawie przepisów o działalności gospodarczej lub

innych przepisów szczególnych, twórcy i artyści, osoby prowadzące działalność w

zakresie wolnego zawodu, wspólnicy spółek osobowych, wspólnicy jednoosobowej

spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, a także osoby prowadzące niepubliczne

szkoły, placówki lub ich zespoły, na podstawie przepisów o systemie oświaty.

Na tle art. 8 ust. 6 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych należy stwierdzić, że pojęcie „prowadzenie działalności

pozarolniczej” jest pojęciem szerszym od działalności gospodarczej określonej w

art. 2 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej

(jednolity tekst: Dz. U. z 2010 r., nr 220, poz. 1447 zm.). Do pojęcia działalności

gospodarczej w powyższym (wąskim) rozumieniu ustawa o systemie ubezpieczeń

społecznych odwołuje się tylko w art. 8 ust. 6 pkt 1, a w pozostałych punktach

tego przepisu wymienia osoby nieprowadzące działalności gospodarczej w ścisłym

znaczeniu tego pojęcia. Właśnie w kręgu tych osób znajduje się w art. 8 ust. 6 pkt

4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wspólnik jednoosobowej spółki z

o.o., który jest objęty obowiązkiem ubezpieczenia bez względu na fakt

prowadzenia działalności gospodarczej. Powyższy przepis został wprowadzony od

dnia 1 stycznia 2003 r. ustawą z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych oraz o zmianie niektórych innych ustaw, Dz.U.

nr 241, poz. 2074 ze zm.), a jego celem było rozszerzenie obowiązku

ubezpieczenia społecznego w przypadku wspólników jednoosobowych spółek z

o.o., aby nie musieli oni w celu objęcia ubezpieczeniem zawierać umów z własną

spółką.

W

związku

z

powyższym

obowiązek

ubezpieczenia

wspólnika

jednoosobowej spółki z o.o. powiązany jest jedynie z posiadaniem przez niego

takiego statusu prawnego, a nie z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Potwierdzeniem powyższego poglądu będą argumenty szeroko przedstawione w

uzasadnieniu uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 2006

r. (I UZP 4/05, OSNP z 2006 r. nr 19-20, poz. 304) dotyczącej wspólników spółek

osobowych, którzy również są objęci obowiązkiem ubezpieczenia społecznego na

mocy art. 8 ust. 6 pkt 4 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. W

powyższym zakresie Sąd Najwyższy przyjął, że objęcie ich ubezpieczeniem

społecznym nastąpiło w drodze zabiegu włączającego ich działalność do

zbiorczego

tytułu

„działalności

pozarolniczej”,

z

wyłączeniem

z

zakresu

regulowanego art. 8 ust. 6 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych

dotyczącego działalności gospodarczej.

Biorąc to pod uwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji, zgodnie z art.

39814 k.p.c.