II UK 258/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UK 258/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 3 sierpnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Beata Gudowska

SSN Andrzej Wróbel

w sprawie z wniosku L. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w S.

o rentę

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 3 sierpnia 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w G.

z dnia 4 sierpnia 2005 r., sygn. akt III AUa …/04,

1. oddala skargę kasacyjną,

2. przyznaje radcy prawnemu K. M. - Kancelaria w G. od Skarbu

Państwa kwotę 120 zł (sto dwadzieścia) zwiększoną o 22%

podatku od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej

pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu

kasacyjnym.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 4 sierpnia 2005 r., III AUa …/04, Sąd Apelacyjny w G.

oddalił apelację wnioskodawczyni L. M. od wyroku Sądu Okręgowego – Sądu Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych w S. w sprawie przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych Oddziałowi w S. o rentę, podzielając ustalenia Sądu pierwszej

instancji, iż wobec powstania niezdolności do pracy po upływie 18 miesięcy od

ustania okresu ubezpieczenia jakim był okres pobierania zasiłku dla bezrobotnych,

wnioskodawczyni nie spełniła wszystkich przesłanek warunkujących przyznanie

renty określonych w art. 57 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr

39, poz. 353 ze zm.). Powołani przez Sąd pierwszej instancji biegli lekarze

specjaliści: neurolog, kardiolog, psychiatra oraz psycholog, w złożonej opinii uznali

wnioskodawczynię za częściowo niezdolną do pracy od dnia 14 marca 2002 r. na

okres dwóch lat, przyjmując za datę początkową niezdolności do pracy - datę

skierowania ubezpieczonej do Oddziału Psychiatrii Szpitala w S., gdzie

wnioskodawczyni przebywała od 15 marca do 28 marca 2002r. z rozpoznaniem

zespołu depresyjno-lękowego na podłożu organicznym. Zasiłek dla bezrobotnych

był wypłacany do dnia 12 stycznia 2000 r., a zatem niezdolność do pracy musiałaby

powstać najpóźniej w dniu 12 lipca 2001 r., gdyż w myśl art. 57 ust. 1 wymienionej

ustawy, renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który

spełnił łącznie następujące warunki: jest niezdolny do pracy, ma wymagany okres

składkowy i nieskładkowy, niezdolność do pracy powstała w okresach, o których

mowa w art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od

ustania tych okresów. Wnioskodawczyni dwukrotnie występowała do ZUS z

wnioskiem o rentę, a jej odwołania od odmownych decyzji ZUS zostały oddalone

wyrokami Sądu Okręgowego w K. z dnia 17 października 2000 r., V U 1394/00 oraz

20 września 2001 r., VII U …/01.

W skardze kasacyjnej od tego wyroku pełnomocnik wnioskodawczyni

zarzucił naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy - art. 5

w związku z art. 117 i art. 212 k.p.c. „poprzez nie pouczenie skarżącej o możliwości

złożenia wniosku o ustanowienie dla niej adwokata lub radcy prawnego, pomimo, iż

zgodnie z przedstawionymi w sprawie opiniami biegłych, skarżąca przejawiała

objawy ociężałości umysłowej, a z podejmowanych przez nią działań oraz

składanych wniosków i oświadczeń wynikało, ze nie była w stanie poradzić sobie w

postępowaniu sądowym bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika, co w

konsekwencji, zgodnie z art. 379 pkt 5, skutkuje nieważnością postępowania”, oraz

naruszenie art. 378 § 1 w związku z art. 386 § 2 k.p.c. „poprzez nie stwierdzenie z

urzędu nieważności postępowania sądu pierwszej instancji z powodu pozbawienia

strony możliwości obrony swych praw, a tym samym poprzez nie uchylenie

zaskarżonego wyroku, nie zniesienie postępowania w zakresie dotkniętym

nieważnością i nie przekazanie sądowi pierwszej instancji do ponownego

rozpoznania”, wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, wskazując na

nieważność postępowania, uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. W razie niestwierdzenia

nieważności postępowania pełnomocnik wnioskodawczyni wskazał jako podstawę

skargi kasacyjnej naruszenie przepisów postępowania - art. 386 § 1 k.p.c. - poprzez

„nie zmienienie zaskarżonego wyroku i nie orzeczenie co do istoty sprawy, z

powodu nie zastosowania przez Sąd pierwszej instancji do biegłego wydającego

opinię w sprawie odpowiednio art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. w związku z art. 281 k.p.c.

zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lipca 2004 r.”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Przede wszystkim

niepodzielając zarzutu nieważności postępowania, należy stwierdzić, że według art.

5 k.p.c. sąd powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub

radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz

pouczać je o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. Ten ogólny

przepis postępowania nie może być samoistną podstawą kasacji opartej na

naruszeniu przepisów postępowania (art. 3983 pkt 2 k.p.c.) i wymaga konkretyzacji

przez wskazanie, które istotne przepisy postępowania zostały naruszone wskutek

zaniedbania przez sąd orzekający powinności określonej w tym przepisie i wywarły

istotny wpływ na wynik sprawy. Skarga powołując przepisy art. 117 i 212 k.p.c.

naruszone, w jej ocenie przez Sąd, wskazuje na niepouczenie wnioskodawczyni o

możliwości ustanowienia pełnomocnika procesowego. Należy zauważyć, że udział

pełnomocnika w sprawie nie może być uznany za konieczny, a fakt że sprawa

dotyczy świadczenia z ubezpieczenia społecznego, oceny tej nie zmienia. W

rozpoznawanej

sprawie

przeprowadzone

zostało

należyte

postępowanie

dowodowe, jego kompletność nie została w skardze kasacji zakwestionowana, stąd

też zarzuty, iż brak pouczenia wnioskodawczyni o możliwości ustanowienia

pełnomocnika, wpłynął na wynik sprawy, są dowolne. Podobnie należy ocenić

zarzut naruszenia przez Sąd art. 378 § 1 w związku z art. 386 § 2 k.p.c. W

postanowieniu z dnia 30 czerwca 1999 r., II UKN 21/99, (OSNP z 2000 r. nr 18,

poz. 695) Sąd Najwyższy wskazał, iż art. 5 k.p.c. nakłada na sąd obowiązek

udzielania stronom występującym bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych

wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczania ich o skutkach prawnych

tych czynności i skutkach ich zaniedbań. Jak jednak wynika z jego sformułowania,

chodzi o „potrzebne wskazówki", czyli takie, bez których strona nie korzystająca z

pomocy prawnej profesjonalnego pełnomocnika procesowego pozbawiona byłaby

wpływu na toczący się proces i nie mogła zrealizować swoich uprawnień. Przebieg

postępowania w rozpoznawanej sprawie nie daje podstaw do czynienia zarzutu, że

Sąd Apelacyjny przepis art. 5 k.p.c. naruszył. W stanie faktycznym sprawy nie

można stwierdzić nieważności postępowania, gdy wnioskodawczyni, niezależnie od

ewentualnych trudności, podjęła czynności w procesie, składając pisma procesowe.

Za uzasadnieniem wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 września 2002 r., I PKN

400/01 (OSNP 2004 nr 9, poz. 152), stwierdzić należy, iż w orzecznictwie utrwalone

jest stanowisko, że nieważność postępowania wskutek pozbawienia strony

możności obrony jej praw w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. zachodzi wówczas, gdy

wskutek naruszenia przez sąd przepisów postępowania strona procesu, wbrew

swej woli, zostaje faktycznie pozbawiona możności działania, a nie gdy jej działanie

jest tylko utrudnione (wyrok z dnia 14 czerwca 1968 r., I CR 432/67, OSNCP 1969 r.

z. 7-8, poz. 137; wyrok z dnia 10 lipca 1974 r., wyrok z dnia 2 kwietnia 1998 r., I

PKN 521/97, OSNAPiUS 1999 r. nr 6, poz. 203, wyrok dnia 1 października 1998 r., I

PKN 359/98, OSNAPiUS 1999 r. nr 21, poz. 681). Wskazane w skardze kasacyjnej

naruszenie przepisu art. 5 k.p.c. nie mogło zatem prowadzić do nieważności

postępowania (art. 379 pkt 5 k.p.c.); nie stanowiło także uchybienia procesowego

uzasadniającego zarzut obrazy przepisów postępowania, które mogło wpłynąć na

wynik sprawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 maja 1973 r., II CR 145/73,

Biuletyn Informacyjny SN 1973 nr 9, poz. 173). Zarzut oparty na tym uchybieniu

Sądu pierwszej instancji, które - stosownie do art. 378 § 1 k.p.c. - sąd drugiej

instancji obowiązany jest brać pod rozwagę w granicach zaskarżenia apelacją, jest

uzasadniony, jeżeli w konkretnej sytuacji procesowej zachodziła potrzeba

udzielenia ubezpieczonej wskazówek co do czynności procesowych i pouczeń o

skutkach prawnych dokonania albo zaniechania tych czynności, w szczególności

zaś pouczenia co do możności zgłoszenia wniosku o ustanowienie adwokata z

urzędu (art. 5, 460 § 1 i 477 k.p.c.) i gdy brak takiego współdziałania ze stroną miał

wpływ na treść rozstrzygnięcia. Zakres tego obowiązku wyznacza „potrzeba

procesowa" (por. wyrok z dnia 13 maja 1997 r., II UKN 100/97, OSNAPiUS 1998 nr

4, poz. 133), przy czym nie budzi wątpliwości, że osoba o pełnej zdolności do

czynności prawnych ma pełną zdolność do występowania w postępowaniu

sądowym. Jej nieporadność, wynikająca z braku orientacji w przepisach

regulujących

postępowanie,

może

uzasadniać

dokonywanie

przez

sąd

odpowiednich pouczeń, nie mniej jednak, potrzeba taka nie występuje, jeżeli strona

składała w toku postępowania wypowiedzi i pisma niewzbudzające wątpliwości co

do ich sensu (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 1998 r., II UKN

102/98, OSNAPiUS 1999 nr 12, poz. 408 i z dnia 16 grudnia 1997 r., II UKN

404/97, OSNAPiUS 1998 nr 21, poz. 641).

W skardze kasacyjnej wskazano także naruszenie art. 386 § 1 k.p.c. poprzez

„nie zmienienie zaskarżonego wyroku i nie orzeczenie co do istoty sprawy, z

powodu nie zastosowania przez Sąd pierwszej instancji do biegłego wydającego

opinię w sprawie odpowiednio art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. w związku z art. 281 k.p.c.”

Należy w związku z tym wskazać, że zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego,

nie stanowi naruszenia przepisów postępowania mogącego mieć istotny wpływ na

wynik sprawy dopuszczenie dowodu z opinii biegłego, który oceniał już stan

zdrowia ubiegającego się o rentę inwalidzką w poprzednim postępowaniu oraz w

postępowaniu w nowej sprawie, jeżeli strona nie składała wniosku o wyłączenie

biegłego w trybie art. 281 k.p.c., a nie istniały przyczyny, które uzasadniałyby

wyłączenie biegłego przez sąd z urzędu (por. orzeczenie z dnia 16 kwietnia 1997 r.,

II UKN 53/97, OSNP 1998 r. nr 2, poz. 51). Według art. 281 k.p.c. do ukończenia

czynności biegłego strona może żądać jego wyłączenia z przyczyn z jakich można

żądać wyłączenia sędziego. Złożenie wniosku po rozpoczęciu przez biegłego

czynności zobowiązuje stronę do uprawdopodobnienia, że przyczyna wyłączenia

powstała później lub że przedtem nie była znana. Z powołanego przepisu wynika,

że wyłączenie biegłego po jego wyznaczeniu następuje jedynie na wniosek strony.

W kontekście regulacji zawartej w art. 278 § 1 i 279 k.p.c. jest to logiczne. Skoro

bowiem wezwanie biegłego w celu zasięgnięcia jego opinii następuje po

wysłuchaniu wniosków stron, ewentualne prawne przeszkody do wyznaczenia

konkretnej osoby w tej roli powinny być ujawnione na tym etapie postępowania.

Przyjąć należy, że żądanie wyłączenia biegłego mogą uzasadniać zarówno

przyczyny wyłączenia sędziego „z mocy samej ustawy” (art. 48 k.p.c.), jak i na

wniosek strony (art. 49 k.p.c.). Biegły specjalista chirurg Z. P. nie był stroną w

sprawie i nie pozostawał z żadną ze stron w takim stosunku prawnym, że wynik

sprawy oddziaływałby na jej prawa lub obowiązki (art. 48 § 1 pkt 1 k.p.c.), nie był

pełnomocnikiem ani radcą prawnym jednej ze stron (art. 48 § 1 pkt 4 k.p.c.), nie

brał udziału w wydawaniu zaskarżonego wyroku i nie występował w sprawie jako

prokurator (art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c.). Nie zachodziła zatem żadna z okoliczności

uzasadniającej jego wyłączenie z mocy prawa. Nie łączył biegłego ani ze stroną ani

z organem rentowym żaden stosunek osobisty tego rodzaju, że mógłby wywołać

wątpliwości co do bezstronności. Poza wszystkim, wnioskodawczyni nie żądała

wyłączenia Z. P. jako biegłego. Wskazane w skardze kasacyjnej orzeczenie

Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lipca 2004 r., SK 19/02, (OTK-A 2004 nr 7,

poz. 67) nie znajduje w tej sytuacji zastosowania. W tych warunkach, biorąc pod

uwagę przebieg postępowania przed Sądem, brak jakichkolwiek podstaw do

stwierdzenia, że w ocenianej sprawie zachodzi nieważność postępowania. Należy

wobec tego przyjąć, że ustalenia stanowiące faktyczną podstawę rozstrzygnięcia

zawartego w zaskarżonym wyroku są niewadliwe, a wobec tego wnioskodawczyni

nie spełniła wszystkich przesłanek warunkujących przyznanie renty określonych w

art. 57 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39814

k.p.c., orzekł jak w sentencji.