II UK 240/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UK 240/11

POSTANOWIENIE

Dnia 8 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jerzy Kuźniar (przewodniczący)

SSN Romualda Spyt (sprawozdawca)

SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec

w sprawie z wniosku M.-S. Sp. z o.o.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych

z udziałem zainteresowanych: M. G., i in. /…/

o ubezpieczenie społeczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 8 maja 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 marca 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Decyzjami z dnia 8 września 2009 r., 5 czerwca 2009 r., 12 czerwca 2009 r.,

15 czerwca 2009 r., 10 czerwca 2009 r. i 9 czerwca 2009 r. Zakład Ubezpieczeń

Społecznych stwierdził, że osoby wskazane w powyższych decyzjach, tj. /…/

podlegają obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym jako pracownicy z tytułu

zatrudnienia w „M.-S." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością.

Odwołania od powyższych decyzji złożyła „M.-S." Spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością, wnosząc o ich zmianę poprzez stwierdzenie, że osoby

wskazane w zaskarżonych decyzjach, będące zarazem pracownikami „M." Spółki z

ograniczoną odpowiedzialnością, nie podlegały obowiązkowym ubezpieczeniom

społecznym z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy zlecenia.

W toku postępowania, pismem z dnia 25 listopada 2010 r., pozwany organ

rentowy przesłał 19 decyzji uchylających zaskarżone przez odwołującą się Spółkę

decyzje.

Organ

rentowy

w

związku

z

powyższym

wniósł

o

umorzenie

postępowania. „M.-S." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością wniosek o

umorzenie postępowania pozostawiła do uznania Sądu.

Postanowieniem z dnia 1 grudnia 2010 r. Sąd Okręgowy - Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych umorzył postępowanie w powyższej sprawie. Sąd

Okręgowy przytoczył treść przepisu art. 355 § 1 k.p.c. i wskazał, że w

przedmiotowej sprawie organ rentowy poprzez uchylenie zaskarżonych decyzji

stwierdził, że zainteresowani wymienieni w zaskarżonych decyzjach nie są

pracownikami odwołującej się Spółki, w związku z czym nie podlegają z tego tytułu

obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym. W ocenie Sądu Okręgowego, cel, dla

którego

wnioskodawca

złożył

odwołania

od

powyższych

decyzji,

został

zrealizowany, wobec czego wydanie wyroku w przedmiotowej sprawie stało się

zbędne.

Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła „M.-S." Spółka z ograniczoną

odpowiedzialnością, zaskarżając je w całości oraz wnosząc o jego uchylenie i

zasądzenie od organu rentowego na jego rzecz kosztów postępowania

zażaleniowego według norm przepisanych.

Skarżący zarzucił Sądowi Okręgowemu naruszenie przepisów art. 355 § 1

k.p.c. i ewentualnie art. 47713 k.p.c., poprzez ich błędne zastosowanie, mimo że

wydanie wyroku w przedmiotowej sprawie nie stało się zbędne, gdyż cel, dla

którego wniesione zostały odwołania, nie został zrealizowany na skutek wydania

przez organ rentowy decyzji uchylających zaskarżone decyzje, a także przez

umorzenie postępowania, pomimo że decyzje uchylające nie mają przymiotu

decyzji ostatecznych ani nawet wykonalnych.

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z

dnia 16 marca 2011 r. uchylił zaskarżone postanowienie w części, tj. w zakresie

dotyczącym zainteresowanego D. S. oraz znosząc postępowanie w tej części

przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach procesu za drugą instancję, oddalił natomiast zażalenie w pozostałym

zakresie. W części dotyczącej pozostałych zainteresowanych zażalenie podlegało

merytorycznej ocenie i zostało oddalone.

Sąd przywołał przepis art. 47713 k.p.c. i stwierdził, że zmiana przez organ

rentowy zaskarżonej decyzji przed rozstrzygnięciem sprawy przez sąd - przez

wydanie decyzji uwzględniającej w całości lub w części żądanie strony - powoduje

umorzenie postępowania w całości lub w części. Wskazał, że Zakład Ubezpieczeń

Społecznych, wydając decyzje uchylające zaskarżone decyzje, nie przesądził, czy

strony nie podlegały obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym, lecz stwierdził

jedynie, że nie podlegają one tym ubezpieczeniom jako pracownicy odwołującej się

Spółki. Poprzez uchylenie zaskarżonych decyzji organ rentowy wyeliminował je z

obrotu prawnego.

„M.-S."

Spółka

z

ograniczoną

postanowienie

skargą

kasacyjną,

odpowiedzialnością

zarzucając

mu

zaskarżyła

naruszenie

to

przepisów

postępowania, a mianowicie art. 47713 k.p.c. w związku z art. 355 § 1 k.p.c.,

poprzez błędne zastosowanie tych przepisów, mimo że zaskarżone decyzje nie

zostały zmienione zgodnie z żądaniem skarżącej, a uchylenie zaskarżonych decyzji

przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie realizuje celu odwołań wniesionych z

żądaniem

orzeczenia,

że

skarżącej

nie

łączył

z

uczestnikami

stosunek

ubezpieczenia (że uczestnicy nie podlegali ubezpieczeniu społecznemu z tytułu

wykonywania usług na rzecz skarżącej), a nadto przez umorzenie postępowania,

pomimo że decyzje uchylające nie mają przymiotu decyzji prawomocnych (zostały

zaskarżone).

W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że odwołanie obejmowało żądanie

stwierdzenia, że uczestnicy nie podlegali obowiązkowi ubezpieczenia społecznego

z tytułu wykonywania usług na rzecz skarżącej, zatem uchylenie decyzji przez

organ rentowy w żaden sposób nie czyni zadość żądaniu odwołania. Przeciwnie,

skoro celem odwołania było uzyskanie merytorycznego orzeczenia, korzystającego

zwłaszcza z powagi rzeczy osądzonej, że określone osoby z określonego tytułu nie

podlegały ubezpieczeniu, brak zarówno wyroku sądu jak i decyzji w tym zakresie

nie pozwala uznać, że cel odwołania został osiągnięty, a żądaniu odwołania

uczyniono zadość. Uchylenie decyzji bynajmniej nie rozstrzyga kwestii czy

uczestnicy postępowania podlegali ubezpieczeniu, czy nie. Decyzje Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych niczego bowiem nie stwierdzają w sensie prawnym

(skoro są to decyzje uchylające), a ewentualna treść uzasadnienia tych decyzji nie

ma żadnego wiążącego znaczenia prawnego. W szczególności organ rentowy

miałby zatem dalej otwartą drogę do wydania dokładnie takich samych decyzji jak

te uprzednio uchylone.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Organ rentowy w trakcie trwającego postępowania odwoławczego przed

sądem ubezpieczeń społecznych uchylił decyzje, stanowiące przedmiot tego

postępowania (i zarazem przedmiot decyzji), powołując się na treść art. 83 ust. 6

ustawy z dnia 17 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.). Stosownie do tego

przepisu, jeżeli Zakład Ubezpieczeń Społecznych uzna odwołanie za słuszne,

zmienia lub uchyla decyzję niezwłocznie, nie później niż w terminie 30 dni od dnia

wniesienia odwołania. W tym wypadku odwołaniu nie nadaje się dalszego biegu.

Niewątpliwie

ten

przepis

nie

może

stanowić

podstawy

prawnej

decyzji

uchylających, bowiem ich uchylenie nastąpiło już po przekazaniu odwołania do

sądu. Nie oznacza to wszakże, że organ rentowy nie mógł uchylić zaskarżonych

decyzji w postępowaniu odwoławczym przed sądem.

Przepis art. 1 k.p.c. zawiera definicję sprawy cywilnej, która jest sprawą

wynikającą ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego

oraz z prawa pracy. W rozumieniu tego przepisu (formalnoprawnym znaczeniu)

sprawami cywilnymi są również sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, a więc

sprawy, w których wniesiono odwołanie od decyzji organów rentowych (art. 4779

k.p.c.), do których przepisy Kodeksu postępowania cywilnego stosuje się z mocy

ustaw szczególnych. Od momentu wniesienia odwołania do sądu rozpoznawana

sprawa staje się sprawą cywilną, podlegającą rozstrzygnięciu wedle reguł

właściwych dla tej kategorii, z odpowiednimi modyfikacjami wynikającymi z

przepisów

regulujących

odrębne

postępowanie

z

zakresu

ubezpieczeń

społecznych. Rozpoczyna się ono wniesieniem odwołania, które pełni rolę pozwu

(por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 czerwca 1998 r., II UKN 105/98,

OSNAPiUS 1999, nr 16, poz. 529 oraz postanowienie z dnia 29 maja 2006 r., I UK

314/05, OSNP 2007 nr 11-12, poz. 173). Odpowiednio zatem uznanie powództwa

polega

w

tym

postępowaniu

na

wydaniu

przez

organ

rentowy

(przed

rozstrzygnięciem sprawy przez sąd) decyzji uwzględniającej w całości lub w części

żądanie strony, co powoduje umorzenie postępowania w całości lub w części

(art. 47713 k.p.c.), nie prowadzi natomiast do wydania wyroku. Owo szczególne

uregulowanie dotyczące skutków tego specyficznego uznania powództwa jest

wynikiem właśnie odrębności postępowania z zakresu ubezpieczeń społecznych, w

których jedynie etap odwoławczy przenosi się na drogę postępowania przez sądem

powszechnym, a po jego zakończeniu, sprawa wraca do postępowania

administracyjnego. Skoro organ administracji publicznej załatwia sprawę przez

wydanie decyzji (art. 104 § 1 k.p.a.), konieczna jest decyzja wykonująca wyrok

sądu.

Stąd

odwoławczego,

też

wydana

decyzja

wcześniej,

uwzględniająca

przed

zakończeniem

żądanie

odwołania

postępowania

(przyznająca

świadczenie lub ustalająca brak zobowiązania) powoduje zbędność dalszego

postępowania odwoławczego, czego wyrazem jest unormowanie wynikające z

art. 47713 k.p.c. Skoro Kodeks postępowania cywilnego dopuszcza wydanie decyzji

w uwzględnieniu żądania odwołania, co odpowiada uznaniu powództwa, to

art. 47713 k.p.c. stanowi samodzielną podstawę uchylenia bądź zmiany decyzji (na

korzyść odwołującego się), obok przyczyn wskazanych w art. 83a ustawy o

systemie ubezpieczeń społecznych.

Co do zasady, decyzja uwzględniająca w całości lub w części żądanie stron

w rozumieniu art. 47713 k.p.c. to nie tylko decyzja zmieniająca, lecz każda forma

decyzji, byleby z niej w sposób jednoznaczny wynikało, że rozstrzyga o

materialnoprawnym stosunku, będącym przedmiotem wcześniejszej decyzji i to

zgodnie z żądaniem odwołania (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5

maja 2000 r., II UKN 191/00, OSNAPiUS 2002 nr 4, poz. 96 oraz z dnia 16 lipca

1998 r., II UKN 138/98, OSNAPiUS 1999 nr 13, poz. 440). Jeśli więc odwołujący się

żąda stwierdzenia, że zobowiązanie objęte decyzją nie istnieje, to jej uchylenie z

uzasadnieniem, że stwierdzone zobowiązanie nie istnieje, stanowi uznanie

powództwa w sposób przewidziany w art. 47713 k.p.c.

Zastrzec też trzeba, że odwołanie nie może wykraczać poza ramy tej decyzji.

Zgodnie bowiem z systemem orzekania w sprawach z zakresu ubezpieczeń

społecznych,

w postępowaniu

wywołanym odwołaniem do sądu

pracy i

ubezpieczeń społecznych sąd rozstrzyga o prawidłowości zaskarżonej decyzji

(art. 47714 § 2 i art. 47714a k.p.c.) w granicach jej treści i przedmiotu (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1999 r., II UZ 52/99, OSNAPiUS

2000, nr 15, poz. 601; wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 listopada 1999 r., II

UKN 204/99, OSNAPiUS 2001, nr 5, poz. 169, z dnia 9 kwietnia 2008 r., II UK

267/07, LEX nr 469168). Jest tak dlatego, że postępowanie sądowe ma na celu

kontrolę prawidłowości zaskarżonej decyzji, w związku z czym może je wszcząć

wyłącznie odwołanie od decyzji wydanej bądź w wyniku rozpoznania wniosku, bądź

z urzędu. Niedopuszczalne jest natomiast rozstrzyganie przez sąd, niejako w

zastępstwie organu rentowego, wniosków zgłoszonych w toku postępowania

odwoławczego, które nie były przedmiotem decyzji tego organu.

Zaskarżone w niniejszym postępowaniu decyzje Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych stwierdzające, że osoby w nich wskazane (zainteresowani) podlegają,

na podstawie art. 8 ust. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych,

obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym jako pracownicy z tytułu zatrudnienia

w „M.-S." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, dotyczyły wyłącznie

pracowniczego tytułu ubezpieczenia związanego z zatrudnieniem w odwołującej się

Spółce i pośrednio wskazywały tę Spółkę jako płatnika składek na to

ubezpieczenie. Oznacza to, że tylko te kwestie mogły być przedmiotem

rozpoznania w postępowaniu wszczętym odwołaniami od zaskarżonych decyzji.

Zweryfikowania

innych

tytułów

ubezpieczeniowych

zainteresowanych

zatrudnionych w Spółce skarżąca może się domagać dopiero wówczas, gdy organ

rentowy obarczy ją obowiązkiem opłacania składek za zainteresowanych z innego

tytułu podlegania ubezpieczeniom, co jest wykluczone bez uprzedniego wydania

stosownych

decyzji.

Natomiast

kwestia

niepodlegania

zainteresowanych

pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu uznania ich za pracowników

innego podmiotu nie dotyczy odwołującej się Spółki, bowiem to nie ona byłaby

stroną stosunku zobowiązaniowego między organem rentowym a płatnikiem

składek i nie miałaby w nim przymiotu zainteresowanego. W odwołaniu od tych

decyzji skarżąca mogła wprawdzie powoływać się na różne okoliczności

wyłączające jej obowiązek jako płatnika składek, np. na niepodleganie przez

zainteresowanych pracowniczym ubezpieczeniom społecznym z tytułu umów o

świadczenie usług czy podleganie innym ubezpieczeniom lub niepodleganie

żadnemu tytułowi ubezpieczeń, czy wreszcie wskazywać innego płatnika składek,

niemniej jednak rozstrzygnięcie Sądu nie mogłoby wykroczyć poza wskazany wyżej

zakres. Przyznanie w decyzjach uchylających, że zainteresowani nie są

pracownikami odwołującej się Spółki i nie podlegają z tego tytułu ubezpieczeniom

społecznym jako pracownicy ze względu na podzielenie wykładni art. 8 ust. 2a

przyjętej w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 2 września 2009 r., II UZP 6/09

(OSNP 2010 nr 3-4, poz. 46), kończyło spór pozytywnie dla odwołującej się Spółki

w sposób opisany w art. 47713 k.p.c. Przyjęcie założenia, że to pracodawca, którego

pracownik wykonuje na jego rzecz pracę w ramach umowy o świadczenie usług

zawartej z osobą trzecią, jest płatnikiem składek na ubezpieczenie emerytalne,

rentowe, chorobowe i wypadkowe z tytułu tej umowy, kończy spór bez potrzeby

roztrząsania dalszych okoliczności faktycznych, których znaczenie prawne

dotyczyłoby już innego podmiotu.

Jeśli zaś chodzi o kwestię nieprawomocności decyzji uchylających, co do

których skarżący jedynie zasygnalizował, że zostały one zaskarżone (wniesiono od

nich odwołanie), to wskazać należy, że w tym zakresie nie został sformułowany

odpowiedni zarzut, pozwalający na uwzględnienie skargi. Art. 477 13 k.p.c. nie

uzależnia umorzenia postępowania od prawomocności decyzji, więc nie ma

podstaw do stwierdzenia z tych przyczyn jego naruszenia. Jeśli natomiast chodzi o

dopuszczalność umorzenia postępowania w aspekcie prejudykatu uzyskanego w

wyniku zaskarżenia decyzji wydanej w trybie art. 47713 k.p.c. (w drodze odwołania

do sądu ubezpieczeń społecznych), to próba wzruszenia z tej przyczyny wyroku

wymagałaby powołania się na naruszenie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. w związku z

art. 391 § 1 k.p.c., czego w skardze nie uczyniono. Nie pozwala to na kontrolę

zaskarżonego wyroku w tej kwestii z uwagi na przepis art. 398 13 § 1 k.p.c.,

stosownie do którego Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę w granicach jej podstaw.

Mając na uwadze powyższe Sąd Najwyższy na mocy art. 398 14 k.p.c. orzekł

jak w sentencji.