Court rules that a family pension recipient must return all overpaid amounts retroactively without adjusting the pension for others.

Wyrok z dnia 2 marca 2010 r.

II UK 235/09

Osoba, która nienależnie pobrała część renty rodzinnej jest zobowiązana

do zwrotu całości wypłaconych świadczeń, bez możliwości wstecznego ustalenia nowej wysokości lub nowego podziału renty ze względu na zmianę liczby

osób uprawnionych za okresy przypadające przed miesiącem ujawnienia okoliczności uzasadniających ponowne ustalenie wysokości lub ponowny podział

renty rodzinnej (art. 74 ust. 2 w związku z art. 138 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

jednolity tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.).

Przewodniczący SSN Beata Gudowska, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka

(sprawozdawca), Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 2 marca

2010 r. sprawy z wniosku Bożeny D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w P. z udziałem ubezpieczonego Tomasza D. i zainteresowanej

Iwony D. o zwrot nienależnie pobranego świadczenia, na skutek skargi kasacyjnej

organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 13 marca

2009 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu w

Warszawie do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 13 marca 2009 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Warszawie oddalił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w P. od wyroku Sądu Okręgowego z dnia 19 listopada 2008 r., wydanego w

sprawie z odwołania Bożeny D., przy udziale Tomasza D. i Iwony D., zmieniającego

decyzje organu rentowego z dnia 6 sierpnia 2008 r. i z dnia 22 sierpnia 2008 r. w ten

sposób, że zwolnił Tomasza D. z obowiązku zwrotu nienależnie pobranej renty ro-

dzinnej za okres od 1 marca 2006 r. do 30 czerwca 2008 r. w kwocie 15.392,88 zł

oraz odsetek naliczonych od tej kwoty.

W sprawie tej ustalono, że decyzją z dnia 16 grudnia 1994 r. organ rentowy

przyznał Bożenie D. prawo do renty rodzinnej po zmarłym Zdzisławie D. na rzecz ich

dzieci: Tomasza i Iwony D., od dnia 23 października 1994 r. do ukończenia przez

nich 16 roku życia, tj. w przypadku Tomasza D. - do dnia 1 lipca 1999 r., a w przypadku Iwony D. - do dnia 1 stycznia 2002 r. Po ukończeniu przez uprawnionych 16

lat życia podstawą do przedłużenia prawa do renty rodzinnej były zaświadczenia o

kontynuowaniu przez nich nauki w szkole. Decyzją z dnia 4 listopada 2005 r. organ

rentowy przyznał prawo do renty rodzinnej Tomaszowi D. od 1 listopada 2005 r. do

30 czerwca 2008 r., a Iwonie D. - do 30 września 2008 r. Podstawą przyznania renty

rodzinnej Tomaszowi D. było zaświadczenie z Politechniki B. z dnia 28 października

2005 r., że jest on studentem I roku zaocznych studiów inżynierskich na Wydziale

Elektrycznym Politechniki B. na kierunku elektrotechniki, a planowany termin ukończenia tych studiów przypada na 28 lutego 2010 r. W związku z brakiem zaświadczenia potwierdzającego dalsze studia Tomasza D. po 1 lipca 2008 r. organ rentowy

decyzją z dnia 29 maja 2008 r. wstrzymał mu wypłatę renty rodzinnej i płacił tę rentę

wyłącznie na rzecz Iwony D. W dniu 5 czerwca 2008 r. organ rentowy zwrócił się do

Politechniki B. z prośbą o nadesłanie informacji dotyczącej okresu nauki Tomasza D.

w tej uczelni. W odpowiedzi z dnia 10 czerwca 2008 r. Politechnika B. poinformowała, że Tomasz D. rozpoczął studia 30 września 2005 r., ale został skreślony z listy

studentów już 24 lutego 2006 r. W konsekwencji decyzją z dnia 6 sierpnia 2008 r.

organ rentowy zobowiązał Tomasza D. do zwrotu nienależnie pobranej renty rodzinnej za okres od 1 marca 2006 r. do 30 czerwca 2008 r. w kwocie 17.318,72 zł wraz z

odsetkami od tej kwoty za okres od 11 marca 2006 r. do 6 sierpnia 2008 r. w wysokości 2.507,84 zł. Kolejną decyzją z dnia 22 sierpnia 2008 r. odmówił Bożenie D.

skorygowania wysokości ustalonej nadpłaty informując, że wysokość świadczenia

podlegająca zwrotowi ustalana jest w pełnej wypłaconej wysokości i że przepisy

prawa nie przewidują możliwości ustalenia nienależnie pobranego świadczenia w

wysokości różnicy 5% pomiędzy rentą wyliczoną na dwie osoby, a przysługującą

wyłącznie na jedną osobę uprawnioną (Iwonę D.).

W odwołaniu od powyższych decyzji Bożena D., pobierająca w imieniu syna

Tomasza rentę rodzinną, utrzymywała, że nienależnie pobrana renta rodzinna nie

powinna być ustalona w kwocie odpowiadającej 1/2 świadczenia wypłacanego na

dwoje dzieci, ale w wysokości 5% różnicy pomiędzy kwotą renty rodzinnej przyznanej

na dwie osoby, a należnej tylko jednej. Organ rentowy wniósł o oddalenie odwołania,

argumentując, że renta rodzinna pobrana przez Tomasza D. w okresie od 1 marca

2006 r. do 30 czerwca 2008 r. była świadczeniem pobranym przezeń nienależnie w

całej przyznanej na niego połowie renty i jako taka podlega zwrotowi.

Sąd Apelacyjny po rozpoznaniu apelacji organu rentowego przyjął za własne

ustalenia faktyczne oraz podzielił ocenę prawną dokonaną przez Sąd pierwszej instancji. Wprawdzie Sąd ten błędnie uznał Tomasza D. za osobę zainteresowaną,

ponieważ to on jako osoba pełnoletnia był adresatem decyzji z dnia 6 sierpnia 2008

r., zobowiązującej go do zwrotu nienależnie pobranej renty rodzinnej, „którą zaskarżył do Sądu”; występował zatem w sprawie, obok matki Bożeny D., jako odwołujący

się od decyzji organu rentowego (wnioskodawca), a nie jako osoba zainteresowana.

Jednak ta okoliczność nie wpływała na prawidłowość orzeczenia. Sąd Apelacyjny

podzielił stanowisko, że celem art. 138 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r.

Nr 39 poz. 353 ze zm., zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach lub ustawą), jest

ochrona Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Dlatego też zwrot nienależnie pobranego świadczenia powinien odpowiadać wysokości kwoty, o którą ten Fundusz został

bezpodstawnie uszczuplony. Nie powinno to prowadzić do odzyskania kwot, których

wypłata i tak byłaby należna innemu uprawnionemu do renty rodzinnej. W rozpoznawanej sprawie organ rentowy, zgodnie z art. 73 ust. 1 pkt 2 ustawy o emeryturach i

rentach, wypłacał rentę rodzinną w wysokości 90% należnego świadczenia na dwie

uprawnione do niej osoby: Tomasza i Iwonę D. Tak ustalona renta rodzinna podlegała podziałowi na równe części pomiędzy uprawnionych na podstawie art. 74 ust. 2

tej ustawy, co wynikało z decyzji z dnia 16 lipca 1999 r. oraz z kolejnych decyzji rentowych. W decyzjach tych ustalano świadczenie w określonej wysokości, dzieląc je

na równe części pomiędzy uprawnione rodzeństwo. Od 1 lipca 2008 r. organ rentowy

wstrzymał Tomaszowi D. wypłatę przyznanej mu części renty rodzinnej i wypłacał ją

wyłącznie Iwonie D., która stała się jedyną osobą uprawnioną do pobierania renty

rodzinnej i otrzymywała to świadczenie już w wysokości 85% świadczenia, które

przysługiwałoby zmarłemu (art. 73 ust. 1 pkt 1 ustawy). Dokonanie ponownego podziału świadczenia, z uwagi na zmianę liczby osób uprawnionych do renty rodzinnej,

było adekwatne do treści art. 74 ust. 3 ustawy. Sąd Apelacyjny argumentował, że

Tomasz D. nie dopełnił wynikającego z art. 107a ustawy obowiązku powiadomienia

organu rentowego o utracie prawa do pobierania renty rodzinnej z uwagi na wykreślenie go z listy studentów. „Okoliczność powyższa nie miała jednak wpływu na rozstrzygnięcie sprawy, albowiem organ rentowy, bez względu na sytuację prawną Tomasza D., zobowiązany był do wypłaty renty rodzinnej Iwonie D., która kontynuowała

naukę i miała uprawnienie do jej otrzymywania w wysokości 85% świadczenia, które

przysługiwałoby zmarłemu”. Sąd Apelacyjny uznał, że Fundusz Ubezpieczeń Społecznych został bezpodstawnie uszczuplony o różnicę w wysokości 5% renty rodzinnej (tj. 1.925,84 zł) pomiędzy łączną rentą przyznaną na dwie osoby, w wysokości

90% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu, a kwotą należnej renty jednej

osobie uprawnionej w wysokości 85% tego świadczenia w okresie od 1 marca 2006

r. do 30 czerwca 2008 r. Tylko ta różnica była pobrana nienależnie i odpowiadającą

jej kwotę powinien zwrócić Tomasz D. wraz z odsetkami.

W skardze kasacyjnej organ rentowy zarzucił naruszenie przepisów prawa

materialnego, w szczególności: 1) art. 73 ustawy o emeryturach i rentach, przez

uznanie, że Tomasz D. nie jest zobowiązany do zwrotu całej nienależnie pobranej

równej części renty rodzinnej za okres od 1 marca 2006 r. do 30 czerwca 2008 r. w

kwocie 15.392,88 zł wraz z odsetkami od tej kwoty, 2) art. 74 ust. 1, 2 i 3 oraz art.

107a ust. 1, 2, 3 i 4 tej ustawy przez ich pominięcie przy rozstrzyganiu. Okolicznością

uzasadniającą przyjęcie skargi do rozpoznania jest jej oczywiste uzasadnienie, ponieważ zaskarżony wyrok w sposób rażący narusza powołane w podstawie skargi

przepisy prawa materialnego. Ponadto w sprawie występują rozbieżności w orzecznictwie, ponieważ zaskarżony wyrok odbiega znacząco od wykładni dokonanej przez

Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyrokach: z dnia 26 czerwca 2007 r., III AUa 531/07,

z dnia 26 sierpnia 2008 r., III AUa 624/08 oraz z dnia 8 kwietnia 2009 r., III AUa

74/09, wydanych w tożsamych stanach faktycznych, w których Sąd Apelacyjny zastosował „analogiczną jak organ rentowy” interpretację przepisów dotyczących podziału renty i obowiązku zwrotu renty w przypadku ustania prawa do renty rodzinnej

jednej z osób uprawnionych.

Zdaniem skarżącego, przyjęta przez Sądy obu instancji wykładnia art. 73

ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uwzględnia zasady podziału renty pomiędzy wszystkich uprawnionych, o której mowa w art. 74 ust. 2 tej ustawy. Wskazywanie kwoty, o jaką został uszczuplony Fundusz Ubezpieczeń Społecznych nie ma

znaczenia w sytuacji, gdy prawo do renty rodzinnej ulega podziałowi na równe części

pomiędzy uprawnionych, co oznacza nabycie prawa przez każdego ubezpieczonego

do swojej części świadczenia. Równocześnie ustanie prawa do renty jednego z

uprawnionych uprawnia pozostałe osoby do wystąpienia z wnioskiem o dokonanie

nowego podziału renty rodzinnej. Niewystąpienie ze stosownym wnioskiem przez

osoby uprawnione powoduje, że osoba, której wypłacono nienależne świadczenie

wynikające z podziału renty, jest zobowiązana do zwrotu tej części nienależnie pobranego świadczenia, stosownie do wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia

13 grudnia 2007 r., III AUa 2497/06, w którym stwierdzono, że od momentu dokonania podziału renty rodzinnej na dwie części, każda z tych części żyje niejako własnym życiem, dlatego ustalenie, że jeden ze świadczeniobiorców pobierał nienależne

świadczenie nie prowadzi do automatycznego przeliczenia renty za ten sam okres

czasu na rzecz pozostałych świadczeniobiorców. W razie ujawnienia okoliczności

powodujących konieczność zmiany warunków dotychczasowego podziału renty, organ rentowy dokonuje nowego podziału tego świadczenia od miesiąca ujawnienia

tych okoliczności, stosując odpowiednio art. 129 ust. 1 i 2 ustawy. Także odesłanie

zawarte w art. 74 ust. 4 do odpowiedniego stosowania art. 133 ustawy, w razie ujawnienia okoliczności powodujących ustanie podziału renty rodzinnej, oznacza, że

świadczenie to wypłaca się w nowej wysokości należnej jednej osobie uprawnionej

poczynając dopiero od miesiąca, w którym powstało prawo do wyższej wysokości

renty, jednak nie wcześniej niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek o ponowne

rozpatrzenie sprawy lub wydano decyzję z urzędu. Również art. 107a ustawy przewiduje możliwość złożenia wniosku o wyłączenie jednej lub kilku osób z kręgu uprawnionych do renty rodzinnej. Prowadzi to do ponownego ustalenia prawa do renty rodzinnej dla pozostałych uprawnionych. Przepis ten „wpisuje się w ogólną zasadę

wnioskowości, fakultatywności, obowiązującą w prawie ubezpieczeń społecznych z

mocy art. 116, ograniczającą działanie organu rentowego z urzędu do przypadków

wyraźnie wskazanych w ustawie”. W konsekwencji jedynie złożenie odpowiedniego

wniosku może prowadzić do ponownego ustalenia innego kręgu osób uprawnionych

do renty rodzinnej oraz do ponownego jej podziału. W rozpoznawanej sprawie nie

było wniosku o wyłączenie Tomasza D. z kręgu uprawnionych do renty rodzinnej.

Oznaczało to, że ustalona na nowo wysokość renty rodzinnej przysługiwała jednej

osobie uprawnionej, nie wcześniej niż od miesiąca zgłoszenia wniosku albo - tak jak

w rozpoznawanej sprawie - wydania decyzji z urzędu. Dlatego, wobec braku stosownego wniosku o wyłączenie Tomasza D. z kręgu uprawnionych do renty rodzinnej,

świadczeniem mu nienależnym była połowa renty rodzinnej wypłaconej w okresie od

1 marca 2006 r. do 30 czerwca 2008 r., ponieważ zgodnie z art. 74 ust. 2 ustawy

Tomasz D. był uprawniony do 1/2 części renty rodzinnej na skutek jej podziału pomiędzy dwoje uprawnionych. Tak wypłacona mu renta rodzinna w wysokości określonej w zaskarżonej decyzji jest świadczeniem nienależnie wypłaconym (art. 138

ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach). W konsekwencji ścisła wykładnia art. 107a i

art. 138 tej ustawy przemawia za obciążeniem Tomasza D. obowiązkiem zwrotu pobranej przez niego nienależnie całej części renty rodzinnej. Równocześnie brak było

podstaw do zwiększenia w tym samym okresie renty rodzinnej należnej jego siostrze

wobec braku adekwatnego wniosku zgłoszonego w stosownym czasie. W konsekwencji skarżący wniósł o uchylenie i zmianę w całości zaskarżonego wyroku oraz

poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i oddalenie odwołania od decyzji

skarżącego z dnia 6 sierpnia 2008 r. oraz z dnia 22 sierpnia 2008 r.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Bożena D. wniosła o odmowę przyjęcia

skargi do rozpoznania, a w razie jej przyjęcia - o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Z materiału dowodowego dostępnego w sprawie wynika, że renta rodzinna

była ustalona na dwie osoby uprawnione - rodzeństwo Iwonę i Tomasza D., podlegała podziałowi na dwie równe części oraz była wypłacana ich matce Bożenie D.,

którą organ rentowy zobowiązywał do przekazania treści decyzji i pouczeń osobom

uprawnionym. Na podstawie pkt X.1 pouczenia dołączanego do wydawanych decyzji,

każda z osób uprawnionych do równej części renty rodzinnej miała obowiązek powiadomienia organu rentowego o okolicznościach powodujących „zawieszenie prawa

do renty rodzinnej lub do części renty rodzinnej” - w przypadku zaprzestania uczęszczania do szkoły przez osobę powyżej 16 lat, a także o korzystaniu z urlopu dziekańskiego. Osoby uprawnione znały te zasady także dlatego, że decyzje rentowe były

okresowo wydawane na jedną osobę uprawnioną w związku ze „zmniejszeniem

liczby osób uprawnionych do renty” z powodu zakończenia nauki przez drugą osobę

uprawnioną do renty rodzinnej. W przypadku ponownego podjęcia nauki przez taką

osobę organ rentowy zobowiązywał osobę uprawnioną do przedłożenia „zaświadczeń szkolnych potwierdzających tę okoliczność” i po ich uzyskaniu wydawał ponowne decyzje o przyznaniu renty rodzinnej na wszystkie osoby uprawnione, która podlegała wyraźnemu podziałowi na równe części. Po uzyskaniu pełnoletności osoby

uprawnione były powiadamiane, że przysługuje im wypłata należnych im równych

części renty rodzinnej. Przysługująca osobie uprawnionej pełnoletniej równa część

renty rodzinnej mogła być - na jej wniosek - wypłacana osobie, która sprawowała

opiekę nad osobą uprawnioną przed osiągnięciem przez nią pełnoletności. W rozpoznawanej sprawie renta rodzinna, do której uprawnieni byli w równych częściach

Iwona i Tomasz D., w wydawanych decyzjach zawsze była wyraźnie dzielona pomiędzy uprawnionych na dwie równe części i wypłacana w całości ich opiekunowi matce Bożenie D. Wszystkie te osoby były pouczone o okolicznościach prowadzących do ustania prawa do renty rodzinnej, w szczególności w razie przerwania dalszej nauki w szkole lub studiów. W rozpoznawanej sprawie Tomasz D. utracił prawo

do przysługującej mu równej części renty rodzinnej w związku z przerwaniem studiów w dniu 24 lutego 2006 r. na Politechnice B. Po powzięciu wiadomości o tej okoliczności, prowadzącej do ustania prawa do renty rodzinnej Tomasza D., organ rentowy decyzją z dnia 29 maja 2008 r. - wedle ustaleń Sądów - „wstrzymał wypłatę

renty rodzinnej dla Tomasza D. i płacił tę rentę wyłącznie na rzecz Iwony D.”, a następnie zażądał zwrotu nienależnie pobranej renty rodzinnej przez Tomasza D. także

za miesiąc czerwiec 2008 r., przypadający już po miesiącu wydania decyzji z maja

2008 r. o wstrzymaniu wypłaty spornego świadczenia. Organ rentowy po ujawnieniu

z urzędu zmiany warunków dotychczasowego podziału renty rodzinnej powinien od

miesiąca ujawnienia takich okoliczności ustalić i wypłacać rentę rodzinną przysługującej jednej osobie uprawnionej - Iwonie D. w wysokości 85% świadczenia, które

przysługiwały zmarłemu (art. 73 ust. 1 pkt 1 w związku z art. 74 ust. 3, z art. 129 ust.

1 i art. 131 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach).

Adresatem decyzji o obowiązku zwrotu nienależnie pobranych części renty

rodzinnej był wyłącznie pełnoletni Tomasz D., który decyzją z dnia 6 sierpnia 2008 r.

został zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranych części renty rodzinnej za okres

od 1 marca 2006 r. do 30 czerwca 2008 r. Z materiału zebranego w sprawie nie wynika, wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, że decyzja ta została przez Tomasza D.

zaskarżona do Sądu Okręgowego, ponieważ odwołanie od tej decyzji wniosła wyłącznie jego matka - Bożena D., która nie była adresatem wydanej decyzji. Wymaga

to sprawdzenia, czy w związku z uprawnieniem Bożeny D. ograniczonym do odbioru

renty rodzinnej przyznanej jej dzieciom, przysługiwał jej procesowy status strony zainteresowanej w rozumieniu art. 47711 § 1 in fine k.p.c., zważywszy że Bożena D. nie

odwoływała się od tej zaskarżonej decyzji w imieniu syna Tomasza zobowiązanego

zaskarżoną decyzją do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, ani w imieniu córki

Iwony, która - wskutek pobrania nienależnie części renty rodzinnej przez jej brata

Tomasza - była okresowo pozbawiona możliwości uzyskiwania tego świadczenia w

wyższej ustawowo określonej wysokości dla jednej osoby uprawnionej (art. 73 ust. 1

pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy należy

sprawdzić, czy od osądu odwołania od zaskarżonej decyzji z dnia 6 sierpnia wydanej

w stosunku do Tomasza D. zależały jakiejkolwiek prawa lub obowiązki jego matki Bożeny D., a w konsekwencji, czy była ona uprawniona do zaskarżenia tej konkretnej

decyzji, od której zależały bezpośrednio prawa lub obowiązki ubezpieczonego w rozumieniu art. 47711 § 1 in principio k.p.c., tj. Tomasza D. oraz niewątpliwie prawa lub

obowiązki zainteresowanej w rozumieniu art. 47711 § 1 in fine k.p.c. - Iwony D., którzy

pobierali rentę rodzinną w równych częściach, wypłacaną ich matce jako osobie

sprawującej opiekę nad tymi osobami (synem i córką) przed osiągnięciem przez nich

pełnoletności. W każdym razie z powodu potencjalnie wadliwego oznaczenia stron

postępowania (nie było odwołania ubezpieczonego Tomasza D. od zaskarżonej decyzji) nie zachodziła nieważność postępowania z art. 397 pkt 2 k.p.c., ponieważ Tomasz oraz Iwona D. zostali wezwani z urzędu przez Sąd pierwszej instancji do

udziału w sprawie w charakterze stron, chociaż pomimo kierowanych do nich wezwań, informacji o terminach posiedzeń oraz wydawanych orzeczeń - nie brali w

sprawie udziału.

Równocześnie i bez wątpliwości Bożena D. odwołała się także od decyzji z

dnia 22 sierpnia 2008 r., w której organ rentowy odmówił jej skorygowania wysokości

nienależnie pobranych w całości części renty rodzinnej przez Tomasza D. przez

ograniczenie żądania zwrotu jedynie do 5% zwiększenia renty rodzinnej w przypadku

ustania jej przysługiwania na dwie osoby, gdy do renty pozostała jedna osoba

uprawniona. Należy podkreślić, że w tej decyzji organ rentowy nie odniósł się do całości wniosku Bożeny D. z dnia 13 sierpnia 2008 r., w którym powoływała się ona na

szczególne okoliczności zobowiązujące organ rentowy do rozpoznania wniosku w

trybie art. 138 ust. 6 ustawy o emeryturach i rentach, tj. także jako wniosku o odstąpienie od żądania zwrotu kwot nienależnie pobranych części renty rodzinnej w całości lub w części, o zmniejszenie wysokości potrąceń lub okresowe zawieszenie ich

dokonywania. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Apelacyjny powinien zająć

własne stanowisko, czy i z jakiego tytułu prawnego Bożenie D. przysługiwał status

procesowy strony zainteresowanej w tej sprawie w rozumieniu art. 477 11 § 2 k.p.c.,

co jest uzależnione od ustalenia, czy od rozstrzygnięcia odwołań od decyzji z dnia 6 i

22 sierpnia 2008 r. zależą jej prawa lub obowiązki. To, że jej pełnoletni syn Tomasz

D., zobowiązany decyzją z dnia 6 sierpnia 2008 r. do zwrotu w całości nienależnie

pobranych części renty rodzinnej, nie pracuje wcale nie oznacza, że jego matka Bożena D. „będzie musiała spłacić nienależnie pobraną kwotę” w naprawieniu „jego

błędu”, w który także ją wprowadził, zapewniając, że „uczęszcza na uczelnię” i „brał

pieniądze”, skoro odwołująca się nie musi wywiązać się z żadnych własnych „zobowiązań wobec ZUS”.

Przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania zobowiązywało skład orzekający

Sądu Najwyższego do wykładni podstaw skargi kasacyjnej, tj. art. 73 i 74 w związku

z art. 138 ustawy o emeryturach i rentach, które istotnie budzą poważne wątpliwości,

a przede wszystkim wywołują rozbieżności w orzecznictwie sądów powszechnych. W

judykaturze Sądów Apelacyjnych pojawiają się bowiem zdecydowanie odmienne interpretacje dotyczące zakresu obowiązku zwrotu nienależnie pobranych rent rodzinnych przez osoby, które utraciły te uprawnienia. Z jednej strony wyrażane jest stanowisko, podzielone w odpowiedzi na skargę kasacyjną, że skoro wszystkim uprawnionym przysługuje jedna łączna renta rodzinna, to zwrot nienależnie pobranego świadczenia powinien odpowiadać wysokości kwoty, o którą został bezpodstawnie uszczuplony Fundusz Ubezpieczeń Społecznych, co jednak nie może pogarszać sytuacji

pozostałych uprawnionych do renty rodzinnej (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 19 stycznia 2005 r., III AUa 2791/03, Prawo Pracy 2006 nr 3, s. 36;

wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 12 czerwca 2007 r., III AUa 407/07,

OSAB 2008 nr 1, poz. 60 lub wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20

czerwca 2007 r., III AUa 478/07, OSA 2008 nr 12, poz. 38).). W tej koncepcji, opartej

na wykładni gramatycznej i celowościowej art. 73 i 74 w związku z art. 138 ustawy o

emeryturach i rentach, argumentuje się, że celem tych regulacji jest ochrona Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i odzyskanie kwot nienależnie pobranych świadczeń,

które zostały wypłacone niezgodnie z prawem, ale jedynie w wysokości różnicy „pomiędzy kwotą renty rodzinnej przysługującej dwóm osobom a kwotą tej renty przysługującej jednej osobie”, tak aby nie została pogorszona sytuacja osoby nadal

uprawnionej do renty rodzinnej „w następstwie egzekucji kwoty sztucznie podzielonego po 1/2 świadczenia”. Takie stanowiska wyrażają myśl, że żądanie zwrotu nienależnie pobranej części renty rodzinnej przez osobę, która utraciła to prawo w okolicznościach powodujących ustanie, zawieszenie lub wstrzymanie wypłaty części

tego świadczenia, nie może naruszać praw pozostałych uprawnionych do otrzymywania renty rodzinnej w ustawowo gwarantowanych wielkościach procentowych

świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu. Regulacjom zawartym w art. 73 ust. 1

ustawy o emeryturach i rentach, który stanowi, że renta rodzinna wynosi: 1) dla jednej osoby uprawnionej - 85% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu; 2) dla

dwóch osób uprawnionych - 90% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu; 3)

dla trzech lub więcej osób uprawnionych - 95% świadczenia, które przysługiwałoby

zmarłemu, przyznaje się podstawowy, szczególny i nienaruszalny charakter gwarancji ustawowych, co w każdej sytuacji wyklucza obniżenie renty rodzinnej przysługującej pozostałym osobom nadal uprawnionym do tego świadczenia, które przysługuje

w ustawowo określonych (sztywnych) wielkościach procentowych świadczenia, które

przysługiwałoby zmarłemu. Te ustawowo gwarantowane wielkości nie mogą być obniżone wskutek ujawnienia okoliczności pobrania w sposób nienależny części tego

świadczenia przez osobę, której prawo do renty rodzinnej ustało. W tej koncepcji,

ochrona Funduszu Ubezpieczeń Społecznych zostaje zachowana przez zobowiązanie do zwrotu kwot, o które fundusz ten został bezpodstawnie uszczuplony, gdyż nie

może on być „wzbogacony” żądaniem zwrotu kwot wyższych niż kwoty sztywne renty

rodzinnej przysługującej ze względu na pozostałą ustawowo wskazaną liczbę uprawnionych (art. 71 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach), którzy nie powinni być pokrzywdzeni jako osoby nadal uprawnione do renty rodzinnej.

Z odmiennej wykładni, którą podzielił Sąd Najwyższy, wynika, że ujawnienie

pobrania przez jedną z osób uprawnionych do części renty rodzinnej nienależnego

świadczenia nie prowadzi „automatycznie” do ponownego podziału renty rodzinnej za

ten sam okres pomiędzy pozostałych uprawnionych (por. wyrok Sądu Apelacyjnego

w Katowicach z dnia 8 wrzenia 2006 r., III AUa 983,/05, LEX nr 310429, i z dnia 13

grudnia 2007 r., III AUa 2497/06, LEX nr 447177 lub wyroki Sądu Apelacyjnego w

Warszawie: z dnia 26 czerwca 2007 r., III AUa 531/07; z dnia 26 sierpnia 2008 r., III

AUa 624/08 i z dnia 8 kwietnia 2009 r., III AUa 74/09, niepublikowane). W tych orzeczeniach trafnie zwraca się uwagę, że renta rodzinna, tak jak wszystkie inne świadczenia z ubezpieczenia społecznego, są przyznawane, zmieniane lub ponownie

ustalane w zasadzie na wniosek osób uprawnionych, a z urzędu tylko w razie uzyskania przez organ rentowy wiadomości o okolicznościach powodujących konieczność zmiany dotychczasowego podziału renty rodzinnej. W odniesieniu do renty rodzinnej potwierdzają to wyraźnie unormowania zawarte w art. 74 ust. 3 ustawy o

emeryturach i rentach, który stanowi, że w razie ujawnienia okoliczności powodujących konieczność podziału renty rodzinnej po raz pierwszy lub zmiany warunków

dotychczasowego podziału renty ze względu na zmianę liczby osób uprawnionych

organ rentowy dokonuje podziału świadczenia od miesiąca ujawnienia tych okoliczności. Zasada, że wszystkim uprawnionym członkom rodziny przysługuje jedna

łączna renta rodzinna, oznacza, iż wystarczające jest zgłoszenie wniosku o to świadczenie przez jedną osobę uprawnioną do przyznania tego świadczenia. Osoba ta nie

może i nie powinna zatajać informacji o innych członkach rodziny współuprawnionych do renty rodzinnej. Jeżeli organ rentowy przy rozpoznawaniu wniosku o rentę

rodzinną poweźmie wiadomość, że po zmarłym ubezpieczonym pozostali także inni

uprawnieni, to zobowiązany jest ich zawiadomić i rozpoznać także ich prawa do jednej łącznej renty rodzinnej (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego 1988 r.,

III UZP 1/88, OSNCP 1989 r. nr 11, poz. 172). Tylko w takim sensie renta rodzinna

jest jednym łącznym świadczeniem z ubezpieczenia społecznego przysługującym

uprawnionym członkom rodziny zmarłego.

Obowiązek podziału jednej łącznej renty rodzinnej na równe części między

uprawnionych członków rodziny, o którym mowa w art. 74 ust. 2, nie ma znaczenia

technicznego, ale istotne znaczenie normatywne określające prawo każdej osoby

uprawnionej do równej części renty rodzinnej już dlatego, że przychody uzyskiwane z

tytułu przysługujących im podzielonych części rent rodzinnych podlegają podatkowi

dochodowemu od osób fizycznych. Ponadto podział renty rodzinnej jest wyraźnie

dokonywany w równych częściach pomiędzy wszystkich uprawnionych do tego jednego łącznego świadczenia w wydawanych decyzjach rentowych. W decyzjach tych

zawarte są dokładne pouczenia, między innymi o okolicznościach prowadzących do

ustania prawa do renty rodzinnej, do jej zawieszenia oraz dotyczące konieczności

dokonania podziału renty rodzinnej po raz pierwszy lub ponownie w razie zmiany

warunków dotychczasowego podziału ze względu na liczbę osób uprawnionych, co

zawsze następuje od miesiąca ujawnienia tych okoliczności (art. 74 ust. 3 ustawy).

Takie zasady potwierdza regulacja z art. 107a ust. 1 ustawy, z którego wynika, że

jeżeli do renty rodzinnej jest uprawniona więcej niż jedna osoba i jedna lub kilka z

tych osób zgłosi wniosek o wyłączenie z kręgu osób uprawnionych do renty, prawo

do renty rodzinnej ulega ponownemu ustaleniu z pominięciem tej osoby (osób).

Wniosek taki jest okolicznością powodującą ustanie prawa do renty rodzinnej osób

wymienionych w ust. 1. Ponowne ustalenie wysokości renty rodzinnej dla pozosta-

łych osób uprawnionych do renty następuje od miesiąca, od którego wstrzymano wypłatę renty osobie, o której mowa w ust. 1, nie wcześniej niż od miesiąca zgłoszenia

wniosku (ust. 3 i 4). Te zasady ponownego ustalania prawa do renty rodzinnej lub ich

wysokości potwierdza art. 133 ustawy o emeryturach i rentach, do którego odpowiedniego stosowania odsyła art. 74 ust. 4 tej ustawy. Te kategoryczne regulacje

prawne wykluczają dokonanie z mocą wsteczną ponownego podziału pomiędzy

osoby uprawnione renty rodzinnej za okresy, w których jedna lub niektóre z osób

uprawnionych nienależnie pobrały przypadające na nie równe części renty rodzinnej.

Przyznanie za okres 3 lat, poprzedzających ujawnienie okoliczności prowadzących

do zmiany warunków dotychczasowego podziału renty rodzinnej ze względu na

zmianę liczby osób uprawnionych, prawa do wyrównania tego świadczenia do wysokości określonej w art. 73 i do jego podziału w myśl art. 74 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach byłoby możliwe wyłącznie w przypadku, gdyby odmowa lub przyznanie

niższych świadczeń (równych części renty rodzinnej) było następstwem błędu organu

rentowego lub organu odwoławczego (art. 74 ust. 4 w związku z art. 133 ust. 1 pkt 2

lub ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach). Skoro organ ten wypłacał Tomaszowi D.

nienależnie przyznane mu równe części renty rodzinnej po skreśleniu go z listy studentów i utracie prawa do tych nienależnie pobranych części renty rodzinnej, o czym

ubezpieczony nie powiadomił organu rentowego, to wyłącznie Tomasza D. obarcza

odpowiedzialność z tytułu pobrania całych nienależnych mu części renty rodzinnej.

Uprawniona do renty rodzinnej siostra Iwona D. może dochodzić od brata na zasadach ogólnych wyrównania jej szkody polegającej na nieuzyskaniu z winy sprawcy

szkody (brata Tomasza) renty rodzinnej do wysokości przysługującej jej w myśl art.

73 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach. Powyższe rozważania prowadziły do

wyrażenia poglądu, że osoba, która nienależnie pobierała nieprzysługujące jej równe

części renty rodzinnej jest zobowiązana do zwrotu całości nienależnie pobranych

części renty rodzinnej (art. 74 ust. 2 w związku z art. 138 ust. 1 pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach), bez możliwości wstecznego ustalenia nowej wysokości lub nowego podziału tego świadczenia na pozostałych uprawnionych, ze względu na zmianę

liczby osób uprawnionych za okresy przypadające przed miesiącem ujawnienia okoliczności uzasadniających ponowne ustalenie wysokości i ponowny podział renty rodzinnej. Oznacza to, że zobowiązanie do zwrotu całości nienależnie pobranych części renty rodzinnej przez osobę, która utraciła prawo do tego świadczenia, nie prowadzi do ponownego ustalenia wysokości lub podziału renty rodzinnej przysługującej

pozostałym osobom uprawnionym do tego świadczenia za okresy, które przypadały

przed miesiącem ujawnienia okoliczności powodujących konieczność dokonania ponownego ustalenia wysokości lub podziału renty rodzinnej. Jedynie w przypadkach,

w których zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności organ rentowy może

odstąpić od żądania zwrotu takich kwot, zmniejszyć wysokość potrąceń z tego tytułu

lub zawiesić ich dokonywanie na okres nie dłuższy niż 12 miesięcy (art. 138 ust. 6

ustawy o emeryturach i rentach).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy wyrokował jak w sentencji na

podstawie art. 39815 k.p.c.