II UK 229/06 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 22 czerwca 2007 r.

II UK 229/06

Rezygnacja uprawnionego z egzekwowania przyznanych alimentów nie

usuwa obowiązku rodziców i nie powoduje powstania w jego miejsce prawa do

renty rodzinnej po dziadku (art. 69 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z

2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.).

Przewodniczący SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN: Józef

Iwulski, Jolanta Strusińska-Żukowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 czerwca

2007 r. sprawy z wniosku Piotra H. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń SpołecznychOddziałowi w G.W. o przyznanie renty rodzinnej, na skutek skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 4 lipca 2006 r. [...]

o d d a l i ł skargę.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 8 marca 2006 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Gorzowie Wielkopolskim oddalił odwołanie Piotra H. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w G.W. z dnia 12 października 2005 r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa do renty rodzinnej po zmarłym dziadku po stwierdzeniu, że żyjący rodzice mogli mu zapewnić utrzymanie. Ustalił, że zostali oni zobowiązani do płacenia na rzecz syna alimentów; ojciec na podstawie ugody sądowej z dnia

3 października 2002 r. po 500 zł miesięcznie, a matka na podstawie wyroku z dnia 6

maja 2004 r. po 300 zł miesięcznie, lecz żadne z nich tego obowiązku nie wykonuje,

syn zaś nie dochodzi należnych mu świadczeń w postępowaniu egzekucyjnym. Obydwoje rodzice wyjechali za granicę w celach zarobkowych, więc - w ocenie Sądu istnieje obiektywnej możliwość utrzymania wnioskodawcy przez rodziców.

Wyrokiem z dnia 4 lipca 2006 r. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Szczecinie oddalił apelację wnioskodawcy, uznając za prawidłowe

przyjęcie jako przesłanki wyłączającej prawo do renty rodzinnej po dalszych wstępnych, obiektywną możliwość zapewnienia dziecku utrzymania przez jego rodziców,

analizując subiektywne okoliczności dotyczące ich aktualnych możliwości finansowych. Podzielił też stanowisko Sądu pierwszej instancji, że skarżący może egzekwować alimenty od każdego z rodziców, skoro żadne z nich nie wniosło o uchylenie

obowiązku alimentacyjnego względem syna.

Skarga kasacyjna ubezpieczonego, zawierająca wniosek o uchylenie wyroku

Sądu drugiej instancji oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji, została oparta na podstawie naruszenia art. 68 i 69 ustawy z dnia 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), przez błędną ich wykładnię polegającą na uznaniu, że wnioskodawca ma obiektywną możliwość uzyskania środków utrzymania od swoich rodziców, podczas gdy rodzice nie interesują się jego losem i nie przekazują żadnych środków na jego utrzymanie. W uzasadnieniu skargi

podniósł, że negatywnej przesłanki uzyskania przez niego renty rodzinnej nie można

utożsamiać z obiektywną możliwością uzyskiwania środków utrzymania od rodziców,

oraz że niepodjęcie kroków prawnych w celu egzekucji należnych mu od rodziców

świadczeń alimentacyjnych nie może być przeszkodą w przyznaniu renty.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

W myśl art. 69 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z

Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wnuki, które zostały przyjęte na wychowanie i

utrzymanie co najmniej na rok przed śmiercią ubezpieczonego (emeryta lub rencisty)

nabywają prawo do renty po nim, jeżeli - poza spełnieniem warunków określonych w

art. 68 - nie mają prawa do renty po zmarłych rodzicach, a gdy rodzice żyją, jeżeli nie

mogą zapewnić im utrzymania. Warunki wymagane od dzieci nie będących dziećmi

własnymi pracownika, nad którymi przejął pieczę, odpowiadające powyższym przesłankom, kształtowane były w prawie ubezpieczeń społecznych stopniowo. W art.

146 i 161 ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 51,

poz. 396 ze zm.) uprawienie do renty sierocej przyznawano wnukom przybranym i

utrzymywanym przez osobę zmarłą przynajmniej na rok przed powstaniem prawa do

renty bez dotyczącego dzieci obcych zastrzeżenia nieprzysługiwania tego prawa gdy

przynajmniej jedno z rodziców żyło i mogło im zapewnić utrzymanie. W art. 29 pkt 2

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 listopada 1927 r. o ubezpieczeniu pracowników umysłowych (Dz.U. Nr 106, poz. 911 ze zm.) dodano jednak

zastrzeżenie, aby dzieciom nie przysługiwało prawo do renty rodzinnej po ojcu lub

matce. Dekret z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97) w art. 50

uznawał za uprawnione do renty rodzinnej po zmarłym (pracowniku, emerycie lub

renciście) dzieci obce, wnuki i rodzeństwo pod kumulatywnymi warunkami braku po

ich stronie prawa do renty rodzinnej po własnych rodzicach, wzięcia na wychowanie i

utrzymanie co najmniej na rok przed śmiercią pracownika oraz sieroctwa naturalnego

lub niemożności zapewnienia im utrzymania przez rodziców. Te warunki powtórzone

zostały w art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 3, poz. 6 ze zm.), z tym tylko, że warunek

braku możliwości zapewnienia utrzymania został uzupełniony alternatywnym warunkiem, by pracownik (rencista) był ustanowiony przez sąd opiekunem tych dzieci,

wnuków lub rodzeństwa. Ostatecznie, skumulowane w art. 40 ustawy z dnia 14

grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40,

poz. 267 ze zm.) wymagania wobec dzieci obcych sprowadzały się do spełnienia

warunku wieku określonego w art. 39 oraz przyjęcia ich na wychowanie i utrzymanie

co najmniej na rok przed śmiercią pracownika (emeryta lub rencisty), chyba że

śmierć była następstwem wypadku, a także braku prawa do renty po zmarłych rodzicach. Warunek ten uważany był za spełniony, jeżeli żyjący rodzice nie mogli zapewnić im utrzymania albo jeżeli pracownik (emeryt lub rencista) lub jego małżonek był

opiekunem dzieci, ustanowionym przez sąd.

Wynika stąd, że źródłem uprawnienia dzieci do renty rodzinnej jest utrata żywiciela, którym zwykle nie są dziadkowie, lecz rodzice, toteż należy uznać za oczywiste, iż prawo do renty rodzinnej po dalszych krewnych mogą nabyć wówczas, gdy

znalazły się poza własną rodziną i nie mogą od tej rodziny uzyskać środków utrzymania i wychowania, a ponadto, gdy nie jest to sytuacja krótkotrwała i przemijająca.

Istotą i celem renty rodzinnej jest bowiem zapewnienie członkom rodziny zmarłego

ubezpieczonego środków utrzymania, przy założeniu, że wskutek jego śmierci sytuacja materialna członków jego rodziny ulega pogorszeniu. Sytuacja życiowa wnuka

pozostającego na utrzymaniu dziadka nie pogarsza się, gdy żyjący rodzice mogą

zapewnić mu utrzymanie w tych nowych warunkach. Przyznanie renty rodzinnej po

dziadku nie spełniałoby wówczas funkcji kompensacyjnej.

Przepisy o ubezpieczeniu społecznym nie określają jednak, jak należy rozumieć to, że żyjący rodzice „nie mogą zapewnić dziecku utrzymania”. O rozstrzygnięciu tej kwestii powinien decydować całokształt okoliczności, w których ocenie należy

uwzględnić z jednakową wagą dobro dziecka i przeznaczenie prawa do renty rodzinnej. Przy takim ujęciu sprawy wymaga rozważenia, czy uzasadnione jest przyznanie

prawa do świadczenia z ubezpieczenia społecznego wówczas, gdy potrzeby dziecka

potencjalnie mogą zaspokoić żyjący rodzice, których obowiązek alimentacyjny trwa i

odżywa po śmierci opiekującego się nim dziadka. Rozważył to ustawodawca, który

dodatkowy warunek prawa do renty rodzinnej po dziadku, czyli niemożność zapewnienia dziecku utrzymania przez rodziców, usuwa w art. 69 pkt 2b w stosunku do

dziecka, dla którego dalszy wstępny został ustanowiony opiekunem przez sąd. Powierzenie dziecka przez sąd opiekuńczy opiekunowi wiąże się bowiem z przekazaniem mu władzy rodzicielskiej, a w razie zgonu opiekuna z utratą osoby zaspokajającej bieżące potrzeby dziecka w zakresie jego utrzymania.

Inaczej jest, gdy umiera dziadek opiekujący się dzieckiem z powodu faktycznego zaniedbywania obowiązków rodzicielskich przez żyjących rodziców dziecka.

Powstaje wówczas konkurencja źródeł dostarczenia dziecku środków utrzymania,

która - z woli ustawodawcy - powoduje wykluczenie prawa do renty po osobie zastępującej rodziców w opiece nad dzieckiem bez tytułu prawnego na rzecz realizacji

obowiązku alimentacyjnego ze strony rodziców, istniejącego tak długo, jak długo

dziecko, niezależnie od osiągniętego wieku, nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie (art. 133 § 1 k.r.o.). Obowiązek alimentacyjny w relacji ze świadczeniami

wynikającymi z ubezpieczenia społecznego zasadniczo kształtuje się jako wtórny.

Emerytury i renty przysługujące uprawnionym do alimentów traktuje się jako ich własne środki utrzymania, jednak w tym konkretnym wypadku, prawa do renty rodzinnej

dzieci „obcych”, relacja ta ulega odwróceniu. Renta rodzinna przysługuje, jeżeli rodzice nie mogą wywiązać się z obowiązku alimentacyjnego. Przepis art. 69 pkt. 2b

ustawy o emeryturach i rentach, zgodnie z którym dziecku przysługuje prawo do

renty rodzinnej, mimo tego że żyjący rodzice mogą zapewnić mu utrzymanie, jeżeli

zmarł jego opiekun ustanowiony przez sąd, nawiązuje do czasowej subsydiarności

świadczeń ze strony osoby niezobowiązanej do alimentacji lub zobowiązanej tylko

dlatego, że uzyskanie alimentów od osoby zobowiązanej w bliższej kolejności byłoby

dla uprawnionego niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 140 §

1 k.r.o.). W takiej - nieuregulowanej prawem sytuacji - nie powstaje po stronie instytucji ubezpieczeń społecznych obowiązek wypłaty renty rodzinnej; ustawodawca

przenosi ciężar dostarczania środków utrzymania dziecku na rodziców, którzy mają

taką możliwość.

Uwzględnienie negatywnej przesłanki renty rodzinnej po faktycznym opiekunie

dziecka w postaci „możliwości zapewnienia dziecku utrzymania” przez rodziców wyraźnie nawiązuje do ustawowego określenia „możliwości zarobkowych i majątkowych

rodziców”, o których mowa w art. 135 § 1 k.r.o. W utrwalonej judykaturze Sądu Najwyższego możliwości te należy oceniać nie tylko jako zarobki i dochody rzeczywiście

uzyskiwane, lecz zarobki i dochody, które osoba zobowiązana może i powinna uzyskiwać przy dołożeniu należytej staranności, stosownie do swych sił umysłowych i

fizycznych (por. np. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 1959 r., 3 CR

212/59, OSPiKA 1960, poz. 41 i uchwałę Pełnego Składu Sądu Najwyższego - Izby

Cywilnej i Administracyjnej z dnia 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86, OSNCP 1988 nr

4, poz. 42). Niemożność zapewnienia dziecku utrzymania przez rodziców zachodzi

wówczas, gdy ze względu na szczególne warunki materialne, osobiste i rodzinne, z

przyczyn od siebie niezależnych nie mogą zapewnić dziecku utrzymania (por. wyrok

Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 stycznia 1971 r., III TR 1303/70,

Praca i Zabezpieczenie Społeczne 1972 nr 10-11, s. 121). Trafnie więc Sąd drugiej

instancji przyjął te kryteria jako świadczące o możliwości zapewnienia dziecku utrzymania przez rodziców. W sprawie niniejszej okoliczności te były także rozważane

przez sąd rodzinny, który zobowiązał ojca ubezpieczonego do opłacania rat alimentacyjnych na jego rzecz w kwocie odpowiedniej do jego możliwości zarobkowych i do

potrzeb dziecka, a matka zobowiązała się do tych świadczeń w ugodzie sądowej.

Niewystąpienie przez żadnego z rodziców o uchylenie obowiązku alimentacyjnego

świadczy o zachowaniu tych możliwości w znaczeniu, jakie nadaje im art. 69 pkt 2a

ustawy o emeryturach i rentach. Rezygnacja uprawnionego z egzekwowania przyznanych alimentów nie usuwa obowiązku rodziców i nie powoduje powstania w jego

miejsce prawa do renty rodzinnej po dziadku.

Mając to na względzie, Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 39814

k.p.c.).