II UK 227/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II UK 227/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 czerwca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krystyna Bednarczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Andrzej Wróbel

SSA Romualda Spyt

w sprawie z wniosku J. M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w S.

o rentę

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 26 czerwca 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w G.

z dnia 16 czerwca 2005 r., sygn. akt III AUa …/05,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 9 listopada 1999 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w S. odmówił przyznania wnioskodawcy J.M. prawa do renty z tytułu

niezdolności

do

pracy

wobec

braku

wymaganego

pięcioletniego

okresu

składkowego i nieskładkowego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed złożeniem

wniosku.

Odwołanie wnioskodawcy od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem

Sądu Okręgowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K. z dnia 25

września 2000 r. Na podstawie opinii biegłych lekarzy Sąd ustalił występowanie u

wnioskodawcy zaburzeń depresyjno-lękowych na podłożu organicznym, co czyni

go częściowo niezdolnym do pracy. Ponadto rozpoznano deformację stopy prawej,

które to schorzenie powodujące częściową niezdolność do pracy istnieje od

dzieciństwa i nie stwierdza się pogorszenia w okresie zatrudnienia. Występują

także inne zmiany chorobowe – zapalenie okołostawowe barku prawego, zespół

bólowy

kręgosłupa

przepuklina

rozworu

ze

zmianami

przełykowego

zwyrodnieniowymi,

i

zespół

nadciśnienie

psychoorganiczny

tętnicze,

otępienny.

Częściowa niezdolność do pracy istnieje od 29 listopada 1999 r. W okresie

ostatniego dziesięciolecia liczonego wstecz zarówno od daty zgłoszenia wniosku

(22 października 1999 r.) jak i od daty powstania niezdolności do pracy (29

listopada 1999 r.) okresy składkowe i nieskładkowe wnioskodawcy wynoszą łącznie

3 lata, 6 miesięcy i 20 dni. Do okresów tych nie wlicza się okresu prowadzenia

działalności gospodarczej od 1 lipca 1991 r. do 30 lipca 1994 r., gdyż za ten okres

wnioskodawca nie opłacał składek na ubezpieczenie społeczne. Wobec braku

wymaganego przepisem art. 58 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz.

1118 ze zm.) pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego w ostatnim

dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku lub powstaniem niezdolności do pracy

wnioskodawca nie spełnia warunków do przyznania renty.

Wyrok ten na skutek apelacji wnioskodawcy został uchylony przez Sąd

Apelacyjny w G. i sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w S. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Słupsku wyrokiem z dnia 30 grudnia 2004 r. oddalił

odwołanie. Sąd Okręgowy przeprowadził dowód z innego zespołu biegłych lekarzy,

którzy rozpoznali u wnioskodawcy nadciśnienie tętnicze chwiejne, podejrzenie

przepukliny rozworu przełykowego, bóle głowy pourazowe, zmiany zwyrodnieniowe

kręgosłupa lędźwiowo-krzyżowego bez cech uszkodzenia układu nerwowego

obwodowego z okresowym bólem, niedosłuch obustronny typu odbiorczego,

pourazową stopę szpotawą prawą i zespół neurasteniczno-pitiatyczny na podłożu

organicznym. Zdaniem biegłych stopień zaawansowania rozpoznanych schorzeń

nie powoduje niezdolności do pracy. W toku postępowania wystąpiły u

wnioskodawcy schorzenia kardiologiczne, wobec czego Sąd przeprowadził dowód

z biegłego lekarza kardiologa. Biegły ten rozpoznał stan po implantacji układu

stymulującego w maju 2003 r. i nadciśnienie tętnicze chwiejne. Uznał, że

wnioskodawca jest częściowo niezdolny do pracy od stycznia 2003 r., to jest od

czasu

wystąpienia

pierwszych

objawów

klinicznych

niewydolności

węzła

zatokowego. Biegły psychiatra stwierdził, że zaburzenia neurasteniczno-depresyjne

nie powodują częściowej niezdolności do pracy. Biegły tej specjalności wydający

poprzednią opinię zgodził się, że schorzenie to nie powoduje aktualnie niezdolności

do pracy. Ma ono jednak charakter dynamiczny i mogło ulec poprawie. Podtrzymał

opinię co do powstania niezdolności do pracy od listopada 1999 r., z tym, że

niezdolność ta mogła trwać dwa do trzech lat. Dokumentacja medyczna nie

pozwala na ustalenie wcześniejszej daty powstania niezdolności do pracy.

Niezależnie od tego, czy za datę powstania niezdolności do pracy przyjmie się

styczeń 2003 r., jak orzekł biegły kardiolog w ostatniej opinii, czy też 29 listopada

1999 r., jak orzekli biegli w pierwotnej opinii, warunek posiadania wymaganego

okresu zatrudnienia określony w art. 57 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998

r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst:

Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.) nie został spełniony. Wnioskodawca nie

ma bowiem pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego w ostatnim

dziesięcioleciu przed powstaniem niezdolności do pracy. Okres prowadzenia

działalności gospodarczej, w którym wnioskodawca nie opłacał składek na

ubezpieczenie społeczne nie jest okresem składkowym w rozumieniu art. 6 ust. 2

pkt 14 lit. a powołanej ustawy. Pięcioletni okres składkowy i nieskładkowy

wnioskodawca posiada w okresie od 31 grudnia 1978 r. do 31 grudnia 1988 r.

Zdaniem biegłych ani dokumentacja lekarska ani rozpoznane schorzenia nie dają

podstaw do uznania wcześniejszej daty powstania niezdolności do pracy.

Apelacja wnioskodawcy od tego wyroku została oddalona wyrokiem

Sądu Apelacyjnego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w G. z dnia 16

czerwca 2005 r.

Sąd Apelacyjny uznał za prawidłowe ustalenia Sądu pierwszej

instancji. Ustosunkowując się do zarzutu podniesionego w apelacji uznał, iż brak

jest podstaw do ustalenia, że wnioskodawca przed dniem 31 grudnia 1988 r. był

częściowo niezdolny do pracy. Biegli bardzo szczegółowo przeanalizowali

zgromadzoną dokumentację lekarską, przebieg schorzeń i ich zaawansowanie i

szeroko uzasadnili stanowisko co do braku możliwości uznania wnioskodawcy za

niezdolnego do pracy przed tą datą. Jedynie dokumentacja lekarska i zapisy w niej

dokonane mogą stanowić podstawę do przyjęcia daty powstania niezdolności do

pracy. Nie mogą podważyć tego ustalenia gołosłowne zarzuty wnioskodawcy,

niepoparte żadnym dowodem.

Od tego wyroku wnioskodawca wniósł skargę kasacyjną opartą na

podstawie naruszenia przepisów postępowania – art. 232, art. 233§ 1, art. 241 i art.

286 k.p.c. w związku z art. 382 i art. 391 § 1 k.p.c. polegającego na

nieprzeprowadzeniu niezbędnego dowodu objętego wcześniejszymi wytycznymi

tego samego Sądu Apelacyjnego oraz na braku oceny sprzecznych dowodów na

najważniejszą w sprawie okoliczność, to jest początku terminu niezdolności

wnioskodawcy do pracy, ponadto art. 5 k.p.c. w związku z art. 117 § 2 .p.c. w

związku z art. 391 § 1 k.p.c. polegającego na prowadzeniu postępowania pomimo

istnienia po stronie powoda ewidentnego i potwierdzonego opiniami biegłych

lekarzy znacznego ograniczenia zdolności psychicznych zarówno w sferze

świadomości jak i woli, skutkującą nieważność postępowania określoną w art. 379

pkt 5 k.p.c. W uzasadnieniu skargi podniósł, że w materiale dowodowym istnieją

sprzeczności i zadaniem Sądu Apelacyjnego było ich wyjaśnienie. Przede

wszystkim sprzecznie był określany początek terminu niezdolności do pracy. W

opinii biegłej D. S. z dnia 8 grudnia 2004 r. określającej powstanie niezdolności do

pracy w styczniu 2003 r. stwierdzono, że przed 1997 r. nie było adnotacji o istnieniu

u wnioskodawcy nadciśnienia tętniczego. Tymczasem w opinii biegłych z dnia 2

września 2003 r. stwierdza się, że wnioskodawca w 1990 r. był leczony z powodu

nadciśnienia tętniczego. Podobne wątpliwości pojawiają się w ocenie opinii

biegłego M. S. z dnia 30 grudnia 2004 r., w której określił on stan niezdolności do

pracy od listopada 1999 r., pomimo że wnioskodawca leczył się psychiatrycznie co

najmniej od 1996 r. a w 1998 r. przebywał z tego powodu w szpitalu. Nie wiadomo

też na jakiej podstawie biegły ten zakwestionował sporządzoną w 1996 r. w sprawie

U ../96 Sądu Okręgowego w K. opinię, zgodnie z którą niezdolność do pracy z

powodu zaburzeń psychicznych na podłożu organicznym pod postacią zespołu

lękowo-subdepresyjnego należy datować na 1993 r. Sąd Apelacyjny nie wziął pod

uwagę tych istotnych sprzeczności, które powinny go skłonić do konfrontacji

autorów wcześniejszych opinii oraz dopuszczenie dodatkowego dowodu z opinii

biegłego, który dokonałby całościowej oceny stanu zdrowia wnioskodawcy w

przekroju ostatnich kilkunastu lat. Brak takiej opinii był przyczyną, dla której Sąd

Apelacyjny w wyroku z dnia 26 marca 2002 r. uchylił wcześniejszy wyrok Sądu

Okręgowego w K. Wytyczne w tym zakresie nie zostały wykonane. Występowanie

w postępowaniu bez pełnomocnika nakłada na sąd stosowanie do art. 5 k.p.c.

obowiązek udzielania potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych. W

przedmiotowej sprawie Sąd Apelacyjny nie wskazał wnioskodawcy celowości

wystąpienia przed wydaniem wyroku w drugiej instancji z wnioskiem o ustanowienie

adwokata lub radcy prawnego z urzędu pomimo iż jego stan psychiczny w

oczywisty sposób przemawiał za celowością dokonania takiego pouczenia.

Ponadto biorąc pod uwagę stopień zaburzeń psychicznych wnioskodawcy należy

rozważyć, czy w przedmiotowej sprawie nie nastąpiło pozbawienie możności

obrony jego praw skutkujące nieważnością postępowania (art. 379 pkt 5 k.p.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Nie zachodzi zarzucana w

skardze kasacyjnej nieważność postępowania, o której mowa w art. 379 pkt 5 k.p.c.

Przepis ten stanowi, że nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została

pozbawiona możności obrony swych praw. Wnioskodawca nie był pozbawiony

możności obrony swych praw, gdyż był zawiadamiany o wszystkich czynnościach

sądowych i brał w nich udział. Nie jest prawdą, że stan zdrowia powoda

uniemożliwiał mu prawidłowe dokonywanie czynności procesowych, gdyż nie

stwierdzono u niego choroby psychicznej wyłączającej lub znacznie ograniczającej

świadomość. Jak stwierdzili zgodnie biegli psychiatrzy u wnioskodawcy występują

jedynie zaburzenia neurasteniczno-depresyjne, które w okresie objętym ponownym

postępowaniem przed Sądem pierwszej instancji do wydania wyroku przez Sąd

Apelacyjny nie ograniczały jego zdolności do pracy. Wnioskodawca zresztą bronił

swoich praw w sposób optymalny dokonując terminowo i prawidłowo czynności

zmierzających do uzyskania korzystnego dla siebie orzeczenia. Fakt, że czynności

te nie odniosły skutku, nie wynika z zaniedbań ze strony wnioskodawcy lecz z tego,

że jego żądania z przyczyn obiektywnych nie mogły zostać uwzględnione. Nie jest

także uzasadniony zarzut naruszenia art. 5 k.p.c. Na podstawie tego przepisu sąd

udziela stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych

wskazówek co do czynności procesowych. Ta powinność sądu odnosi się do

udzielania wskazówek dotyczących czynności procesowych niezbędnych dla

realizacji lub obrony swych praw, o których strona występująca bez adwokata może

nie wiedzieć. Chodzi tu o wskazanie powinności lub możliwości dokonania

czynności procesowych określonych w sposób ogólny przepisami postępowania, a

nie o wskazanie konkretnych czynności, jakie w danej sprawie leżałyby zdaniem

sądu w interesie strony. Sąd nie zastępuje bowiem strony działającej bez adwokata

a jedynie informuje ją o treści tych przepisów, które regulują jej prawa i obowiązki

procesowe w danej fazie postępowania. Sąd nie tylko nie ma powinności, ale nawet

nie ma możliwości wskazywania stronie środków, z jakich może ona skorzystać w

sytuacji, która jest znana tylko stronie a nie jest znana sądowi. Sąd nie ma więc

obowiązku pouczania każdej strony występującej bez adwokata o możliwości

ubiegania się o ustanowienie adwokata z urzędu, gdyż nie każdy ma prawo

skorzystać z tej możliwości. Zgodnie z art. 117 § 2 k.p.c. prawo do złożenia

wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu przysługuje stronie zwolnionej od

kosztów sądowych z mocy ustawy, jeżeli nie może ona bez uszczerbku dla

utrzymania swojego i rodziny ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy

prawnego. Uprawnienie dotyczy wąskiego kręgu osób legitymujących się

określonym statusem majątkowym, zatem obowiązek pouczenia może dotyczyć

tylko tej kategorii osób. W sprawie o skomplikowanym charakterze zwłaszcza

prawnym, sąd powinien pouczyć stronę o potrzebie skorzystania z pomocy

profesjonalnego pełnomocnika. Jeżeli z okoliczności sprawy (oświadczeń strony lub

dokumentów znajdujących się w aktach sprawy) wynika, że strona nie jest w stanie

ponieść kosztów pomocy prawnej, sąd powinien pouczyć ją o możliwości

zgłoszenia wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu. Takiej sytuacji dotyczy

teza sformułowana przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 września 1998 r. II

UKN 214/98 (OSNAP i US 1999 r. nr 18, poz.593), iż sąd ma obowiązek

poinformowania strony o możliwości złożenia wniosku o ustanowienie adwokata z

urzędu wówczas, gdy sprawa jest skomplikowana pod względem faktycznym lub

prawnym, w stopniu przekraczającym umiejętności i możliwości obrony swych praw

przez stronę. Z samej tezy wynika obowiązek pouczenia tylko w szczególnych

okolicznościach, zatem nie można mówić o istnieniu takiego obowiązku w każdej

sprawie. Sprawa tocząca się na skutek odwołania od decyzji organu rentowego

odmawiającej przyznania prawa do renty nie jest skomplikowana ani pod względem

faktycznym ani prawnym, zwłaszcza że dowody konieczne do rozpoznania takiej

sprawy sąd przeprowadza z urzędu (art. 232 k.p.c.), co miało miejsce także w

niniejszej sprawie. Samo zgłoszenie wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy

nie świadczy o trudnej sytuacji materialnej ubiegającego się o to świadczenie, gdyż

przysługuje ono każdemu, kto spełnia określone warunki niezależnie od osiąganych

dochodów. Wymagane do złożenia wraz z takim wnioskiem dokumenty nie dotyczą

ani stanu majątkowego, ani sytuacji rodzinnej ani też aktualnych dochodów. W

takiej sprawie nie ma materiału, który wskazywałby sądowi, że odwołujący się od

decyzji należy do kręgu osób, które mogą ubiegać się o ustanowienie adwokata z

urzędu. Sąd nie ma zatem obowiązku udzielenia mu wskazówek co do takiej

czynności procesowej.

Nie są również uzasadnione pozostałe zarzuty naruszenia przepisów

postępowania. Nie jest prawdą, że wytyczne Sądu Apelacyjnego zawarte w wyroku

uchylającym wyrok Sądu Okręgowego w K. nie zostały przy ponownym

rozpoznaniu sprawy wykonane. Został dopuszczony dowód z nowego zespołu

biegłych, którzy szczegółowo ocenili wszystkie występujące u wnioskodawcy

zmiany chorobowe zarówno pod kątem istnienia niezdolności do pracy jak i daty jej

powstania. Opinie obu zespołów biegłych nie są ze sobą w istotnych kwestiach

sprzeczne a różnice w ocenie wynikają stąd, że badania lekarskie były

przeprowadzane w znacznych odstępach czasu przy zmieniającym się stanie

występujących schorzeń. Różnice te wyjaśnili zresztą sami biegli. Istotnym dla

rozstrzygnięcia sprawy było ustalenie, czy niezdolność wnioskodawcy do pracy

powstała przed dniem 31 grudnia 1988 r., gdyż tylko przy takim ustaleniu

wnioskodawca spełniałby określony w art. 58 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 ustawy o

emeryturach i rentach warunek posiadania pięcioletniego okresu składkowego i

nieskładkowego w ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem niezdolności do

pracy. Żaden z biegłych nie znalazł ani w dokumentacji lekarskiej ani w wynikach

badań jakichkolwiek podstaw do uznania, że wnioskodawca był niezdolny do pracy

przed dniem 31 grudnia 1988 r. Podstaw takich nie wskazuje także sam

wnioskodawca, gdyż w skardze kasacyjnej powołuje się na wystąpienie

nadciśnienia tętniczego dopiero w 1990 r. i stanu depresyjnego w 1993 r. Nie

wskazuje natomiast żadnego schorzenia występującego wcześniej. Niezależnie od

tego samo ujawnienie zmian chorobowych i związane z tym okresowe leczenie nie

świadczy o niezdolności do pracy w rozumieniu art. 12 powołanej ustawy.

Zasadnicza kwestia braku niezdolności do pracy przed wskazaną datą została

opiniami biegłych wyjaśniona i nie było potrzeby przeprowadzania z urzędu

dodatkowego dowodu z opinii biegłego. Nie można zatem mówić o naruszeniu art.

232 i art. 286 k.p.c. Wskazany w skardze kasacyjnej przepis art. 241 k.p.c. dotyczy

powtórzenia dowodu przeprowadzonego przez inny sąd (sąd wezwany) i nie miał

zastosowania w niniejszej sprawie. Naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. nie może być

podstawą skargi kasacyjnej stosownie do treści art. 398 3 § 3 k.p.c., który stanowi,

że podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub

oceny dowodów.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił

skargę kasacyjną.