II UK 221/03 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 28 stycznia 2004 r.

II UK 221/03

Okres korzystania z urlopu wychowawczego bez prawa do zasiłku przez

matkę dziecka wymagającego stałej opieki z przyczyn wskazanych w § 1 ust. 3

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do

wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149 ze zm.) może być uznany za okres niemożności kontynuowania zatrudnienia w rozumieniu § 1 ust. 1 tego rozporządzenia.

Przewodniczący SSN Krystyna Bednarczyk, Sędziowie SN: Beata Gudowska,

Maria Tyszel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 stycznia 2004 r.,

sprawy z wniosku Heleny C. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S. o wcześniejszą emeryturę, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 27 listopada 2002 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Apelacyjnemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach do ponownego rozstrzygnięcia

przy uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyrokiem z dnia 27 listopada 2002 r. [...] oddalił apelację Heleny C. od wyroku Sądu

Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Częstochowie z dnia 20

czerwca 2002 r. [...] oddalającego jej odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziału w S. z 12 lutego 2002 r., odmawiającej przyznania wnioskodawczyni emerytury dla pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej

opieki. Sąd pierwszej instancji swe rozstrzygnięcie oparł na następujących ustaleniach: wnioskodawczyni pobierała rentę inwalidzką od 1 sierpnia 1989 r. według trze-

ciej grupy, a od 1 marca 1997 r. według drugiej grupy inwalidów, jej syn Artur został

wprawdzie uznany za całkowicie niezdolnego do pracy, lecz niezdolność ta powstała

po ukończeniu 18 lat życia. Sąd uznał, że w tym stanie faktycznym wnioskodawczyni

nie spełniła warunków do przyznania prawa do wcześniejszej emerytury przewidzianych w rozporządzeniu Rady Ministrów z 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do

wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej

opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149 ze zm.) w związku z art. 186 ust. 3 ustawy z 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr

162, poz. 1118 ze zm.).

Oddalając apelację wnioskodawczyni Sąd Apelacyjny uznał, że zaskarżony

wyrok mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu bowiem „zdaniem Sądu Apelacyjnego wbrew zarzutom ubezpieczonej w niniejszym stanie faktycznym sprawy nie

zachodzi w ogóle potrzeba ustalenia czy syn ubezpieczonej Artur był całkowicie niezdolny do pracy przed ukończeniem 18 roku życia, tj. przed 26.07.1985 r. Ubezpieczona bowiem od 1 sierpnia 1989 r. pobierała rentę inwalidzką trzeciej grupy a od

dnia 1 marca 1997 r. rentę inwalidzką drugiej grupy inwalidów do dnia 31 sierpnia

2001 r. Zatem ubezpieczona na dzień 31.12.1998 r. nie mogła kontynuować zatrudnienia nie z powodu opieki nad synem Arturem, ale z powodu swojego stanu zdrowia, co wynika z orzeczenia o uznaniu ubezpieczonej za osobę całkowicie niezdolną

do pracy. Mając powyższe na uwadze wyrok Sądu I instancji mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu, gdyż ubezpieczona nie spełnia warunku do przyznania

prawa do wcześniejszej emerytury na podstawie w/w przepisów”.

W kasacji od tego wyroku pełnomocnik wnioskodawczyni wniosła o jego

uchylenie w całości oraz uchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji, przytaczając

jako jej podstawę naruszenia prawa materialnego, „w szczególności § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15.05.1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki

przez błędną wykładnię tego przepisu polegającą na wyrażeniu przez Sąd Apelacyjny poglądu, że pobieranie przez matkę dziecka renty inwalidzkiej III lub II grupy przesądza o tym, że nie może ona kontynuować zatrudnienia ze względu na stanu zdrowia a w konsekwencji wyklucza możliwość przyjęcia, że zatrudnienie w takiej sytuacji

nie może być kontynuowane ze względu na stan zdrowia dziecka” oraz „art. 186 ust.

3 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że przepis ten stosuje się

jedynie do osób, które określone w nim warunki spełniły w dniu 31.12.1998 r. (tj. w

ostatnim dniu przed dniem wejścia w życie przepisu mimo, iż w treści przepisu wynika, że warunki te powinny być spełnione do dnia wejścia w życie przepisu”. Wskazała też, że „w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne oraz potrzeba wykładni przepisów prawa budzących poważne wątpliwości, a to: przepisu § 1 ust. 1 pkt 1

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do

wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej

opieki poprzez wyjaśnienie znaczenia użytego w tym przepisie zwrotu „nie może

kontynuować zatrudnienia” oraz przepisu art. 186 ust. 3 ustawy z 17.12.1998 r. o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez wyjaśnienie w

jakim czasie spełnione muszą być warunki do nabycia prawa do świadczeń o których

mowa w tym przepisie”.

Rozpoznając sprawę w granicach zaskarżenia Sąd Najwyższy wziął pod

uwagę, co następuje:

Przytoczona podstawa kasacyjna jest usprawiedliwiona. Przede wszystkim

zasadny jest zarzut błędnej wykładni powołanego wyżej art. 186 ust. 3 ustawy z 17

grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych,

zwanej dalej ustawą o FUS. Zgodnie z nim do wniosków osób urodzonych przed

dniem 1 stycznia 1949 r., które do dnia wejścia w życie ustawy nie zgłosiły wniosku o

emeryturę, mimo że spełniły warunki do nabycia tego świadczenia - stosuje się przepisy ustaw wymienionych w art. 195 ustawy o FUS dotyczące warunków nabycia

prawa do emerytury. W rozpatrywanej sprawie oznacza to, że do wniosku ubezpieczonej o emeryturę i warunków nabycia do niej prawa stosuje się przepisy ustawy z

14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr

40, poz. 267 ze zm.), zwanej ustawą o z.e.p. Przedmiotem wniosku ubezpieczonej

jest prawo do emerytury wcześniejszej przewidziane w § 1 wyżej powołanego rozporządzenia Rady Ministrów z 15 maja 1989 r. w związku z art. 27 ust. 2a ustawy o

z.e.p. Słusznie podniesiono w kasacji, że w świetle art. 186 ust. 3 ustawy o FUS,

przepis ten do nabycia prawa do emerytury wymaga, aby warunki do jej przyznania

były spełnione do dnia 31 grudnia 1998 r., a nie „na ten" dzień. Sformułowanie zarówno omawianego art. 186 ust. 3, jak i całego tego przepisu, a także jego usytuowanie w przepisach przejściowych, niewątpliwie oznacza, że dotyczy on takiej sytua-

cji prawnej wymienionych w nim osób, jaka istniała przed dniem wejścia w życie

ustawy o FUS, czyli przed dniem 1 stycznia 1999 r. Błędny jest więc pogląd Sądu

Apelacyjnego, że ubezpieczona nie nabyła prawa do tej emerytury, ponieważ „na

dzień 31 grudnia 1998 r." nie spełniała jednego z warunków rozporządzenia. Sąd

Najwyższy przypomina, że stosownie do art. 76 ustawy o z.e.p, jeśli pracownik ubiegający się emeryturę lub rentę inwalidzką nie pobierał zasiłku chorobowego, to prawo

do tego świadczenia powstawało, z dniem spełnienia się wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa, a decyzja o przyznaniu świadczenia nie miała

charakteru konstytutywnego, lecz tylko deklaratoryjny. Aktualnie, tę zasadę powtarza, z modyfikacją nieistotną w rozpoznawanej sprawie, art. 100 ustawy o FUS.

Ponieważ wniesiona kasacja nie została oparta na podstawie naruszenia

przepisów postępowania Sąd Najwyższy (zgodnie z art. 39311 § 2 k.p.c.) jest związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego wyroku. Stosując

wadliwą wykładnię art. 186 ust. 3 ustawy o FUS, Sąd Apelacyjny uznał wyrok Sądu

pierwszej instancji za prawidłowy, lecz błędnie uzasadniony i pominął ustalenia stanowiące jego podstawę faktyczną ale nie poczynił własnych ustaleń co do przesłanek

wskazanych w § 1 rozporządzenia z 15 maja 1989 r., warunkujących powstanie

prawa wnioskodawczyni do wcześniejszej emerytury poza wskazaniem przyczyny

zaprzestania przez nią pracy. Uwzględnienie zasadności omawianego zarzutu jest

odpowiedzią na jedno z przedstawionych zagadnień.

Nieusprawiedliwiony jest natomiast zarzut błędnej wykładni § 1 ust. 1 rozporządzenia. Skład orzekający podziela pogląd wyrażany już w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, że pobieranie renty z tytułu własnej niezdolności do pracy w dacie wystąpienia u dziecka stanu chorobowego, powodującego konieczność sprawowania

nad nim stałej opieki, wyłącza możliwość uzyskania emerytury wcześniejszej przewidzianej w omawianym rozporządzeniu (por. wyroki Sądu Najwyższego z 10 maja

2000 r., II UKN 531/99 - OSNAPiUS 2000 nr 2, poz. 647 i z 7 maja 2003 r., II UK

261/02 - OSNP 2004 nr 1, poz. 10), jednakże jego zastosowanie w sprawie może

nastąpić dopiero po dokonaniu stosownych ustaleń.

Związanie Sądu Najwyższego podstawą faktyczną przyjętą w zaskarżonym

wyroku, wobec jej istotnych braków, uniemożliwia mu wydanie orzeczenia merytorycznego. Nie rozpoznając sprawy poza granicami przytoczonej podstawy kasacyjnej

Sąd Najwyższy zwraca jednak uwagę na co najmniej kontrowersyjne stanowisko

Sądu Apelacyjnego, że nie zachodzi potrzeba ustalenia, czy syn ubezpieczonej

przed ukończeniem 18 lat życia był całkowicie niezdolny do pracy, ponieważ przyczyną niemożności kontynuowania zatrudnienia przez ubezpieczoną było uzyskanie

przez nią renty inwalidzkiej. Jest bowiem poza sporem, że Artur C. 18 lat ukończył 26 lipca 1985 r., a prawo do renty inwalidzkiej ubezpieczona uzyskała dopiero od 1

sierpnia 1989 r. Z zaświadczenia znajdującego się na karcie 15 akt rentowych wynika, że w okresie od 1 kwietnia 1985 r. do 17 stycznia 1990 r. korzystała ona z urlopu

wychowawczego bez prawa do zasiłku. Okres korzystania z urlopu wychowawczego

bez prawa do zasiłku może być uznany za niemożność kontynuowania zatrudnienia

w rozumieniu § 1 ust. 1 rozporządzenia, jeśli został udzielony w związku ze sprawowaniem opieki nad dzieckiem spełniającym warunki z ust. 1 pkt 2 i ust. 3 tego paragrafu.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39313 k.p.c. Sąd Najwyższy

orzekł jak w sentencji wyroku.