Supreme Court dismissed pension claim for worker who failed medical re-evaluation after 10-year disability status.

Sygn. akt II UK 215/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 czerwca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Beata Gudowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Krystyna Bednarczyk

SSA Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku Z. G.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w K.

o rentę w związku z wypadkiem

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 czerwca 2006 r.,

skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 31 maja 2005 r., sygn. akt (...),

uchyla

zaskarżony

wyrok

i

przekazuje

sprawę

Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy – Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w K.

wyrokiem z dnia 10 grudnia 2004 r. oddalił odwołanie ubezpieczonego Z. G. od

decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w K. z dnia 1 września 2003 r.,

w przedmiocie odmowy ubezpieczonemu prawa do renty z tytułu częściowej

niezdolności do pracy w związku z wypadkiem. Decyzja została wydana na skutek

orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 26 sierpnia 2003 r., stwierdzającego

brak niezdolności do pracy, choć Z. G. był uznawany za inwalidę trzeciej grupy

nieprzerwanie od 1987 r. do dnia 1 września 2003 r., tj. daty wstrzymania prawa do

renty.

Sąd Okręgowy zweryfikował stanowisko lekarza orzecznika dopuszczając

dowód z opinii biegłych specjalistów w zakresie schorzeń wskazywanych przez

ubezpieczonego (chirurga-ortopedy i internisty), którzy zgodzili się z oceną, że stan

zdrowia ubezpieczonego nie powoduje istotnego ograniczenia jego zdolności do

pracy.

Sąd Okręgowy odwołanie oddalił, powołując się na art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy

z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy

pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 2002 r., Nr 199, poz. 1673 ze zm.) zgodnie z

którym renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje pracownikowi, który

wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej stał się niezdolny do pracy,

czyli – jak stanowi art. 12 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst - Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz.

353 ze zm.) – całkowicie lub częściowo utracił zdolność do pracy zarobkowej z

powodu naruszenia sprawności organizmu i nie rokuje odzyskania zdolności po

przekwalifikowaniu.

Apelację od powyższego wyroku wniósł ubezpieczony, domagając się

zmiany zaskarżonego wyroku oraz przyznania mu prawa do renty z tytułu

częściowej niezdolności do pracy.

Sąd Apelacyjny Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przyjął, że skoro

ubezpieczony był uznawany za inwalidę III grupy nieprzerwanie od sierpnia 1987 r.,

to przed dniem 1 września 1997 r. był osobą, której inwalidztwo trwało

nieprzerwanie

lat,

a więc

w stosunku

do niego

obowiązuje

zakaz

przeprowadzania badań kontrolnych, wynikający z § 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia

Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 5 sierpnia 1983 r. w sprawie składu

komisji lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, trybu postępowania, trybu

kierowania

na

badanie przez te komisje oraz szczegółowych zasad ustalania

inwalidztwa (Dz.U. Nr 47, poz. 214 ze zm.). Dlatego też skierowanie

ubezpieczonego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych na badania przez komisję

lekarską oraz poddawanie go ocenie biegłych lekarzy przez Sąd Okręgowy

naruszało ten przepis. Sąd Apelacyjny powołał się ponadto na utrwalone

orzecznictwo Sądu Najwyższego, zgodnie z którym, także w stanie prawnym

obowiązującym po dniu 1 września 1997 r., nie jest dopuszczalne kwestionowanie

przez organ rentowy niezdolności do pracy osoby, która była nieprzerwanie od 10

lat inwalidą i z tego tytułu pobierała rentę (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22

stycznia 2002 r., II UKN 747/00, OSNP 2003 nr 21, poz. 522). Mając to na uwadze

Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok oraz decyzję organu rentowego i

przywrócił ubezpieczonemu prawo do renty w związku z wypadkiem przy pracy z

tytułu częściowej niezdolności do pracy od dnia 1 września 2003 r.

Skarga kasacyjna Zakładu Ubezpieczeń Społecznych została oparta na

naruszeniu prawa materialnego przez zastosowanie § 29 ust. 1 pkt 2

rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 5 sierpnia 1983 r. w

sprawie w sprawie składu komisji lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia

oraz niezastosowanie art. 107 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i art. 32 ust. 1 Konstytucji

Rzeczpospolitej Polskiej. Organ rentowy wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego

wyroku i oddalenie apelacji ubezpieczonego lub jego uchylenie i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd

drugiej

instancji

trafnie

spostrzegł,

że

na

tle

stosowania

obowiązującego do dnia 31 sierpnia 1997 r. przepisu § 29 ust. 1 pkt 2

rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 5 sierpnia 1983 r. w

sprawie składu komisji lekarskich do spraw inwalidztwa i zatrudnienia w judykaturze

Sądu Najwyższego ugruntował się pogląd o zakazie weryfikacji świadczeń

przyznanych i wypłacanych ze względu na dziesięcioletni okres wypłacania,

niezależnie od aktualnego stanu zdrowia (por. wyroki z dnia 23 listopada 1987 r., II

URN 259/87, OSNCP 1989 nr 9, poz. 143, z dnia 7 kwietnia 1994 r., II URN 8/94,

OSNAPiUS 1994 nr 1, poz. 130, z dnia 21 września 1995 r., II URN 28/95,

OSNAPiUS 1996 nr 7, poz. 105, z dnia 17 lipca 1996 r., II URN 13/96, OSANPiUS

1997 nr 4, poz. 54). Stanowisko to Sąd Najwyższy potwierdził w stanie prawnym

obowiązującym po wejściu w życie ustawy z dnia 28 czerwca 1996 r. o zmianie

niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i ubezpieczeniu społecznym (Dz. U.

Nr 100, poz. 461), uznając za niedopuszczalne kwestionowanie przez organ

rentowy niezdolności do pracy osoby, która przed dniem 1 września 1997 r. była

nieprzerwanie od dziesięciu lat inwalidą i z tego tytułu pobierała rentę (por. wyrok z

dnia 6 września 2000 r., II UKN 693/99, OSNAPiUS 2002 nr 5, poz. 125 oraz z dnia

22 stycznia 2002 r. II UKN 747/00, OSNAPiUS 2003 nr 21, poz. 522).

Był jednak także, choć w mniejszości, prezentowany pogląd odmienny. W

wyroku z dnia 26 maja 1999 r., II UKN 664/98 (OSNAPiUS 2000 nr 15, poz. 596)

Sąd Najwyższy stwierdził, że przepis § 29 ust. 1 rozporządzenia nie jest

przeszkodą do poddania rencisty badaniu kontrolnemu w przypadku zaniechania

badań kontrolnych po stwierdzeniu czasowego inwalidztwa, natomiast w wyroku z

dnia 11 maja 2005 r., III UK 29/05 (OSNP 2005 nr 23, poz. 381) uznał interpretację

art. 107 ustawy wykluczającą dopuszczalność aktualizacji prawa do świadczeń

rentowych z tytułu niezdolności do pracy nabytych przed dniem wejścia w życie

ustawy o emeryturach i rentach za niezgodną z konstytucyjną zasadą równości,

wobec obowiązywania zasady związania prawa do świadczeń z utrzymywaniem się

wszystkich warunków wymaganych do uzyskania tego prawa (art. 101 pkt 1). Z

kolei w wyroku z dnia 5 maja 2005 r., III UK 9/05 (OSNP 2006 nr 3-4, poz. 56),

powołując się na uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 7

września 2004 r., SK 30/03 (OTK-A 2004 nr 8, poz. 82), Sąd Najwyższy stwierdził,

że przepis § 29 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z dnia 5 sierpnia 1983 r. nie przewiduje

domniemania trwałości inwalidztwa osób, po 10 latach utrzymywania się

inwalidztwa. W związku z tym ustalenie faktu zdolności lub niezdolności do pracy w

celu stwierdzenia zachowania warunku uprawniającego do renty jest obowiązkiem

organu rentowego. W kolejnym wyroku – z dnia 11 maja 2005 r., III UK 29/05

(OSNP 2005 nr 23, poz. 381) – Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że dopuszczalne

jest kwestionowanie przez organ rentowy niezdolności do pracy osoby, która przed

1 września 1997 r. była nieprzerwanie od dziesięciu lat inwalidą. Pogląd ten został

uzasadniony głównie zmianą stanu prawnego po 1 września 1997 r. i związaną z

nią potrzebą aktualizacji prawa do świadczeń uzależnionych od niezdolności do

pracy.

Rozbieżność stanowisk została usunięta uchwałą składu siedmiu sędziów z

dnia 26 stycznia 2006 r., III UZP 2/05 (dotychczas niepublikowaną), stanowiącą, że

osoba, która przed dniem 1 września 1997 r. była nieprzerwanie od 10 lat inwalidą i

z tego tytułu pobierała rentę, może być skierowana przez organ rentowy na badania

lekarskie w celu ustalenia jej niezdolności do pracy jako przesłanki prawa do renty

(art. 107 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach). W uchwale tej

Sąd Najwyższy poddał krytyce zapatrywanie o dopuszczalności wypłacania rent

niezależnie od trwania lub ustania niezdolności do pracy, wywodząc, że przepisy

nie gwarantowały w takim wypadku prawa do świadczeń, mimo dziesięcioletniego

okresu ich wypłacania. Jeżeliby nawet gwarancji tej upatrywać w instrukcyjnej

wskazówce dla komisji lekarskich ujętej w § 29 ust 1 pkt 2 rozporządzenia z dnia 5

sierpnia 1983 r., to postępowanie wszczęte po dniu 1 września 1997 r. musiało się

toczyć według obowiązujących od tej daty przepisów rozporządzenia Ministra Pracy

i Polityki Socjalnej z dnia 8 sierpnia 1997 r. w sprawie orzekania o niezdolności do

pracy do celów rentowych (Dz.U. Nr 99, poz. 612), nie zawierającego regulacji

podobnej do § 29 poprzedniego rozporządzenia. Z wejściem w życie ustawy z dnia

28 czerwca 1996 r. o zmianie niektórych ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym i o

ubezpieczeniu społecznym (Dz.U. Nr 100, poz. 461) znaczenie przypisywane w

orzecznictwie „zakazowi” kierowania na badania lekarskie utraciło wszelki walor

wobec zróżnicowania prawa do renty w zależności od trwałości niezdolności do

pracy i ustaniu prawa do renty okresowej po czasie, na który została ustalona.

Sąd Najwyższy uznał, że zaniechania kontroli niezdolności do pracy nie

można pogodzić z obowiązującym obecnie art. 101 pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia

1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity

tekst: Dz.U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353), przewidującym ustanie prawa do świadczeń

z ustaniem któregokolwiek z warunków wymaganych do uzyskania tego prawa,

oraz z art. 107 tej ustawy, zgodnie z którym prawo do świadczeń uzależnionych od

niezdolności do pracy oraz wysokość tych świadczeń ulega zmianie, jeżeli w

wyniku badania lekarskiego, przeprowadzonego na wniosek lub z urzędu, ustalono

zmianę stopnia niezdolności do pracy, brak tej niezdolności lub jej ponowne

powstanie. Prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, którą stała się każda

renta inwalidzka przysługuje dopóty, dopóki spełniane są warunki, od których

ustawodawca uzależnia prawo do tego świadczenia. Uprawniony musi więc

wykazywać, że spełnia je nadal, między innymi poddając się badaniom lekarskim.

Podzielane przez skład orzekający stanowisko składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 26 stycznia 2006 r. zachowuje znaczenie w nowym stanie

prawnym, w którym badania kontrolne rencistów prowadzone są według zasad

rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 14 grudnia 2004 r. w sprawie

orzekania o niezdolności do pracy (Dz. U. Nr 273, poz. 2711), wydanego na

podstawie art. 14 ust. 6 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. Stwierdzenie w

orzeczeniu lekarza orzecznika wydanym w trybie § 3 tego rozporządzenia braku

niezdolności do pracy (odzyskania zdolności do pracy przez osobę poprzednio

niezdolną do pracy) zobowiązuje organ rentowy do wydania decyzji o zmianie w

prawie do świadczeń uzależnionych od niezdolności do pracy. Nie ma podstawy

prawnej do zachowania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy przez osobę,

która tej niezdolności nie wykazała. W szczególności osoba mająca ustalone prawo

do renty na podstawie przepisów obowiązujących do dnia 1 września 1997 r. nie

może powoływać się skutecznie na przepis § 29 ust. 1 pkt 2 nieobowiązującego

rozporządzenia z dnia 5 sierpnia 1983 r.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 398 15 § 1

k.p.c.).