Supreme Court dismisses appeal; death after drunk employee's bank errand not work accident.

Sygn. akt II UK 194/05

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 13 czerwca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Beata Gudowska (przewodniczący)

SSN Krystyna Bednarczyk (sprawozdawca)

SSA Jolanta Strusińska-Żukowska

w sprawie z wniosku J. Z.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w S.

o jednorazowe odszkodowanie

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 13 czerwca 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w S.

z dnia 1 czerwca 2005 r., sygn. akt VII Ua …/05,

oddala skargę kasacyjną.

UZASADNIENIE

Decyzją z dnia 20 maja 2002 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w S. odmówił przyznania wnioskodawczyni J. Z. prawa do jednorazowego

odszkodowania z tytułu śmiertelnego wypadku jej męża J. Z. w drodze z pracy

wobec nieuznania zdarzenia za wypadek w drodze z pracy.

Odwołanie wnioskodawczyni od tej decyzji zostało oddalone wyrokiem

Sądu Rejonowego – Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S. z dnia 5

listopada 2003 r. X U …/02. Sąd ustalił, że mąż wnioskodawczyni opuścił zakład

pracy kilka minut przed godziną 15. W czasie pracy wypił znaczną ilość alkoholu.

Po opuszczeniu zakładu pracy udał się do banku celem podjęcia gotówki, ponieważ

w tym dniu przekazane zostały na konta osobiste wynagrodzenia za pracę. Po

podjęciu pieniędzy w kasie o godzinie 15.28 nie wyszedł z banku lecz wsiadł do

windy i wjechał na czwarte piętro, gdzie mieszczą się pomieszczenia magazynowe i

nie można tam dostać się schodami, gdyż drzwi na klatce schodowej zamknięte są

na klucz. O godzinie 15.57 pracownik banku wyłączył jak co dzień windę i mąż

wnioskodawczyni został pozbawiony możliwości opuszczenia budynku. Chcąc się

wydostać sforsował zamknięte drzwi do jednego z pomieszczeń i następnie przez

otwarte okno próbował zejść w dół trzymając się linki piorunochronu. W czasie

schodzenia w dół około godziny 16.30 spadł na dziedziniec banku doznając urazu

głowy, w konsekwencji czego zmarł. W chwili zgonu miał 2,9 promila alkoholu we

krwi. Oceniając ten stan faktyczny Sąd uznał, że śmiertelny wypadek męża

wnioskodawczyni nie nosi cech wypadku w drodze z pracy do domu w rozumieniu

art. 41 ust. 2 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków

przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze

zm.) i § 14 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz

Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej w sprawie zasad i trybu orzekania o

uszczerbku na zdrowiu oraz wypłacania świadczeń z tytułu wypadku przy pracy, w

drodze do pracy i z pracy oraz z tytułu chorób zawodowych (Dz. U. Nr 36, poz.

199). Ponieważ w chwili śmierci znajdował się w stanie nietrzeźwości, musiał

spożyć alkohol w godzinach pracy. Wprowadzenie się w stan nietrzeźwości w

godzinach pracy powoduje zerwanie związku z pracą, nawet jeżeli nietrzeźwy

pracownik faktycznie pracę świadczył, co przy uwzględnieniu stężenia alkoholu we

krwi wydaje się być wątpliwe. Pracą nie jest bowiem samo przebywanie na terenie

zakładu pracy ale pozostawanie w dyspozycji pracodawcy, czyli gotowość do

świadczenia pracy – zamiar i obiektywna możliwość jej wykonywania. Jeżeli

następuje zerwanie związku z pracą, późniejsza droga pracownika nie jest drogą z

pracy do domu w rozumieniu ustawy wypadkowej. Taki pogląd wyraził Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 1 grudnia 1998 r., II UKN 335/98 (OSNAP i US 2000 nr

2, poz. 69). Zdarzenie nie spełnia także innego wymogu niezbędnego do

przyznania świadczenia, a mianowicie droga z pracy do domu nie była najkrótsza i

została przerwana. Udanie się do banku celem uzyskania środków z rachunku

bankowego stanowiło uzasadnioną życiowo przerwę w drodze z pracy do domu.

Jednak po podjęciu pieniędzy mąż wnioskodawczyni nie opuścił banku tylko udał

się na górne kondygnacje chcąc spotkać się z dyrektorem. Zmarły nie był

umówiony z dyrektorem ani nie istniała pilna potrzeba przeprowadzenia z nim

rozmowy. Przerwa w drodze z pracy przekraczała granice potrzeby. Miał on

możliwość udania się do sekretariatu dyrektora w celu uzyskania odpowiednich

informacji.

Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy od tego wyroku Sąd Okręgowy

– Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w S. wyrokiem z dnia 1 czerwca 2005 r.

VII Ua …/05 oddalił apelację. Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu pierwszej

instancji, że wobec spożycia przez męża wnioskodawczyni znacznej ilości alkoholu

w godzinach pracy nastąpiło zerwanie związku z pracą. Podzielił również pogląd,

że droga z pracy została przerwana. Udowodnione bowiem zostało i nie było

kwestionowane, że zmarły po odebraniu gotówki w kasie banku udał się w kierunku

windy, wsiadł do niej i jadąc na wyższe kondygnacje budynku w poszukiwaniu

gabinetu dyrektora dobrowolnie przerwał swoją drogę do domu. Biorąc pod uwagę

cel, w jakim chciał się spotkać z dyrektorem a także stan, w jakim się znajdował,

należało przyjąć, iż jego postępowanie było całkowicie życiowo nieuzasadnione.

Od tego wyroku wnioskodawczyni wniosła skargę kasacyjną opierając

ją na obu podstawach wymienionych w art. 398 3 § 1 k.p.c. Pierwszą podstawą jest

naruszenie przepisów postępowania „a mianowicie: art. 224 § 1 k.p.c. w zw. z art.

316 § 1 k.p.c. i 232 zd. 2 k.p.c. poprzez wydanie orzeczenia pomimo

niedostatecznego wyjaśnienia sprawy w szczególności takich okoliczności, jak stan

piorunochronu przed wypadkiem oraz rzeczywistego faktu i czasu, w którym Józef

Zabłocki spożywał alkohol, art. 382 k.p.c. w zw. z art. 378 k.p.c. poprzez pominięcie

w toku wyrokowania materiału zebranego w całym postępowaniu i niewyjaśnienie

faktów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy oraz wszystkich

zarzutów podniesionych przez wnioskodawczynię w apelacji”. Drugą podstawą jest

naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie

art. 41 ust. 2 w związku z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o

świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz § 14 ust. 1

rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i

Opieki Społecznej w sprawie zasad i trybu orzekania o uszczerbku na zdrowiu oraz

wypłacania świadczeń z tytułu wypadku przy pracy, w drodze do pracy i z pracy

oraz z tytułu chorób zawodowych. Uzasadnienie tej ostatniej podstawy kasacyjnej

jest następujące: „Pogląd zaprezentowany przez Sąd II instancji w zaskarżonym

wyroku, jakoby stan nietrzeźwości pracownika powodował, niejako automatycznie

zerwanie związku z pracą - nie jest zgodny z brzmieniem art. 8 ust. 2 ustawy

wypadkowej, a także z interpretacją tego przepisu przyjętą przez Sąd Najwyższy w

wyroku z dnia 5 marca 2003 r., II UK 194/02 (OSNP 2004/8/143). Ustawodawca nie

ustanowił przecież zasady, że każdy wypadek doznany przez będącego w stanie

nietrzeźwości pracownika nie jest wypadkiem przy pracy, lecz wręcz przeciwnie - z

brzmienia art. 8 ust. 2 ustawy wypadkowej wynika, że taki wypadek jest wypadkiem

przy pracy, jednakże istnieje możliwość pozbawienia świadczeń wypadkowych

nietrzeźwego pracownika jedynie wówczas, gdy przyczynił się w stopniu znacznym

do spowodowania wypadku. W ocenie Sądów orzekających w podobnych

sprawach – o tym czy spożywanie alkoholu przez pracownika powoduje zerwanie

związku z pracą powinny każdorazowo decydować okoliczności konkretnej sprawy.

I tak w okolicznościach niniejszej sprawy wprawdzie stwierdzono, że w chwili

śmierci J. Z. znajdował się w stanie nietrzeźwości, jednakże niemożliwym było

ustalenie kiedy i gdzie wprawił się w ten stan. A i zeznania świadków mających

bezpośredni kontakt ze zmarłym mężem wnioskodawczyni zarówno w miejscu

świadczenia pracy jak i w banku są całkowicie w tym zakresie niespójne, nawet co

do samego faktu pozostawania J. Z. w stanie nietrzeźwości. Jednak pomimo tych

rozbieżności i wątpliwości bezspornym niniejszej sprawie pozostaje fakt, że mąż

wnioskodawczyni, nawet gdyby spożywał alkohol w miejscu pracy, nie został przez

przełożonego od tej pracy odsunięty, wykonywał swoje obowiązki do końca dnia

pracy, a tym samym – był zdolny do kontynuowania pracy. A skoro tak, to nie został

przez samego pracownika zerwany związek z pracą, którą wykonał, a następnie

opuścił zakład pracy w konkretnym celu udania się do domu po wykonaniu

uzasadnionej życiowo czynności pobrania wynagrodzenia z kasy banku. Powyższe

oznacza, że stan nietrzeźwości poszkodowanego pracownika, który po wykonaniu

obowiązków pracowniczych odbywa drogę z pracy do domu nie przekreśla

automatycznie związku zdarzenia wypadkowego z

wykonywaniem pracy czy

pokonywaniem tej drogi. W judykaturze bowiem przyjmuje się, że związek taki jest

zerwany wówczas, gdy pracownik spożywa alkohol zamiast wykonywania

obowiązków pracowniczych lub pokonywania drogi z pracy do domu, co w tej

konkretnej sprawie absolutnie nie miało miejsca”

Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Bezzasadne są zarzuty

naruszenia przepisów postępowania. Uzasadnienie zarzutów naruszenia art. 224 §

1 i art. 316 § 1 k.p.c. nie koresponduje z treścią tych przepisów. Pierwszy z nich

jest przepisem porządkowym i określa okoliczności, w których następuje

zamknięcie rozprawy a drugi reguluje zasady wyrokowania. Wytknięcie wad w

postępowaniu dowodowym (niewyjaśnienie stanu piorunochronu i okoliczności

spożywania przez pracownika alkoholu) nie jest uzasadnieniem naruszenia tych

przepisów, gdyż nie dotyczą one postępowania dowodowego, które regulowane

jest innymi przepisami. Zarzut naruszenia art. 232 zdanie drugie k.p.c. nie został w

skardze kasacyjnej uzasadniony. Przepis ten stanowi, że sąd może dopuścić

dowód niewskazany przez strony. Skarżąca nie wskazuje dowodu, który sąd miał

obowiązek przeprowadzić z urzędu, stwierdza natomiast w uzasadnieniu skargi, że

niemożliwym było ustalenie kiedy i gdzie zmarły wprawił się w stan nietrzeźwości.

Kolejne zarzuty dotyczące naruszenia art. 382 w związku z art. 378 k.p.c. nie mogą

być w ogóle podstawą skargi kasacyjnej. Przepis art. 382 k.p.c. reguluje zasady

oceny dowodów przez sąd drugiej instancji. Natomiast zgodnie z art. 398 3 § 3 k.p.c.

podstawą skargi nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny

dowodów.

W

zakresie

naruszenia

prawa

materialnego

wskazane

przy

przytoczeniu podstaw kasacyjnych uchybienia dotyczą dwóch kwestii. Pierwszym

naruszeniem jest rozszerzająca interpretacja pojęcia wypadku w drodze z pracy

określonego w art. 41 ustawy wypadkowej i tylko ta kwestia została poruszona w

uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Drugim naruszeniem zasygnalizowanym przy

przytoczeniu

podstaw

kasacyjnych,

jest

błędna

wykładnia

§

ust.

rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych oraz Ministra Zdrowia i

Opieki Społecznej w sprawie zasad i trybu orzekania o uszczerbku na zdrowiu oraz

wypłacania świadczeń z tytułu wypadku przy pracy, w drodze do pracy i z pracy

oraz z tytułu chorób zawodowych, który to przepis określa okoliczności, w jakich

zdarzenie uznaje się za wypadek w drodze do pracy i z pracy.

Zarzutowi błędnej wykładni art. 41 ustawy wypadkowej nie można

odmówić słuszności. Na podstawie tego przepisu, określone świadczenia

wypadkowe przysługują pracownikowi, który uległ wypadkowi w drodze do pracy

lub z pracy (ust. 1) i członkom rodziny pracownika, który zmarł wskutek takiego

wypadku (ust. 2), przy czym świadczenia przysługują na warunkach określonych w

ustawie (ust. 3). Z tego ostatniego przepisu wynika, że ma odpowiednie

zastosowanie definicja wypadku przy pracy zawarta w art. 6 ust. 1 zwierająca trzy

elementy – nagłość zdarzenia, przyczynę zewnętrzną i związek zdarzenia z pracą.

W przypadku wypadku w drodze z pracy ten ostatni element występuje wówczas,

gdy pracownik bezpośrednio po zakończeniu pracy udaje się w drogę powrotną do

domu. Jeżeli pracownik po zakończeniu pracy pozostaje na terenie zakładu pracy

ale nie wykonuje pracy zajmując się innymi

czynnościami i dopiero po ich

zakończeniu udaje się do domu, uważa się że droga powrotna nie jest drogą z

pracy do domu, gdyż nastąpiło zerwanie związku z pracą. Ma to miejsce także

wówczas, gdy pracownik na terenie zakładu pracy po zakończeniu wykonywania

obowiązków lub zamiast ich wykonywania spożywa alkohol. Tak orzekł Sąd

Najwyższy w wyroku z dnia 23 maja 2000 r., II UKN 551/99 (OSNAP i US 2001 nr

22, poz. 672). W wyroku powołanym przez Sąd pierwszej instancji z dnia 1 grudnia

1998 r., II UKN 358/98 Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że wypadek, któremu uległ

pracownik w drodze do domu po wyjściu z pracy, gdzie wprowadził się w stan

nietrzeźwości, nie jest wypadkiem w drodze z pracy do domu w rozumieniu ustawy

wypadkowej. Teza ta może być uznana za słuszną w odniesieniu do stanu

faktycznego, w którym pracownik znajdował się w takim stanie upojenia

alkoholowego, że nie był zdolny do wykonywania jakichkolwiek czynności. W takiej

sytuacji związek z pracą zostaje zerwany w momencie wprowadzenia się w taki

stan a dalsze przebywanie w zakładzie pracy nie jest wykonywaniem pracy.

Jednakże w niniejszej sprawie Sądy nie oparły się na takim domniemaniu, lecz

ustaliły jedynie, że poszkodowany pracownik w czasie pracy spożywał alkohol.

Zacytowana teza została potraktowana jako zasada, że wprowadzenie się w stan

nietrzeźwości w czasie pracy wyłącza związek z pracą. Tymczasem ustawa

wypadkowa uważa za wypadek przy pracy zdarzenie, które spowodował sam

pracownik także wówczas, gdy wykonywał pracę będąc w stanie nietrzeźwości.

Przepis art. 8 wyłącza prawo do świadczeń pracownika, który sam spowodował

wypadek przy pracy (ust. 1) lub będąc w stanie nietrzeźwości przyczynił się w

znacznym stopniu do wypadku przy pracy (ust. 2). Wyłączenie to odnosi się tylko

do pracownika i nie dotyczy członków jego rodziny. Przepis używa określenia

„wypadek przy pracy”, co oznacza, że wypadek, któremu uległ pracownik będący w

stanie nietrzeźwym odpowiada definicji wypadku przy pracy zawartej w art. 6 ust. 1,

jeżeli zdarzenie nastąpiło podczas lub w związku z wykonywaniem czynności

wymienionych w trzech punktach tego przepisu, między innymi zwykłych czynności

pracowniczych.

Jeżeli

pracownik

bezpośrednio

po

wykonaniu

czynności

pracowniczych, nawet jeżeli wykonywał je będąc w stanie nietrzeźwym, udaje się

do domu, zdarzenie, które wystąpiło w trakcie pokonywania tej drogi uważa się za

wypadek w drodze z pracy. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w powołanym w

skardze kasacyjnej wyroku z dnia 5 marca 2003 r., II UK 194/02 . Gdyby jedyną

podstawą nieuwzględnienia żądania odszkodowania było uznanie, że zdarzenie

nastąpiło po zerwaniu związku z pracą, można byłoby przyjąć, że rozstrzygnięcie

nastąpiło z naruszeniem prawa materialnego.

Wystąpiła jednak druga podstawa uzasadniająca odmowę uznania

zdarzenia za wypadek w drodze z pracy nawet przy przyjęciu, że mąż powódki udał

się w drodze do domu bezpośrednio po zakończeniu pracy bez zerwania związku z

pracą. Sąd Okręgowy przyjął bowiem, że zdarzenie nie może być uznane za

wypadek w drodze z pracy w rozumieniu § 14 powołanego rozporządzenia.

Zgodnie z ust. 1 tego przepisu uważa się, że wypadek nastąpił w drodze do pracy

lub z pracy, jeżeli droga do pracy lub z pracy była najkrótszą i nie została

przerwana. Na podstawie ust. 2 uważa się, że wypadek nastąpił w drodze do pracy

lub z pracy, jeżeli przerwa była życiowo uzasadniona i jej czas nie przekraczał

granic potrzeby. Zdarzenie jest więc uważane za wypadek w drodze do pracy lub z

pracy, jeżeli nastąpiło w czasie przerwy w pokonywaniu drogi, w której pracownik

wykonywał uzasadnione życiowo czynności. Natomiast zdarzenie, które wystąpiło

po wykonaniu czynności uzasadniających przerwę w drodze z pracy do domu, nie

jest wypadkiem w drodze z pracy, jeżeli pracownik udał się w innym kierunku niż

bezpośrednia droga prowadząca do domu. Mąż wnioskodawczyni nie udał się

prosto do domu po przerwie potrzebnej na podjęcie pieniędzy, lecz bez żadnej

potrzeby zwiedzał nieprzeznaczone dla klientów kondygnacje banku. Wypadek,

któremu uległ wychodząc przez okno banku, nie był wypadkiem w drodze z pracy.

Rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego znajduje więc podstawę w treści §

14 ust.1 i 2 powołanego rozporządzenie i jest prawidłowe nawet przy przyjęciu, że

druga podstawa odmowy uznania zdarzenia za wypadek w drodze z pracy została

przez ten Sąd przytoczona błędnie. Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie

art. 39814 k.p.c. oddalił skargę kasacyjną.