Supreme Court dismissed pension claim for work in special conditions not listed in Ministry regulations.

Sygn. akt II UK 188/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 23 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Hajn (przewodniczący)

SSN Bogusław Cudowski

SSN Beata Gudowska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Piotra M.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w L.

o emeryturę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy, Ubezpieczeń

Społecznych i Spraw Publicznych w dniu 23 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 stycznia 2009 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 15 stycznia 2009 r. Sąd Apelacyjny – Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w W. oddalił apelację Piotra M. od wyroku Sądu

Okręgowego w L. z dnia 17 września 2008 r., oddającego jego odwołanie od

decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie odmowy prawa do

emerytury z tytułu wykonywania pracy w szczególnych warunkach. Sąd drugiej

instancji przejął ustalenia Sądu Okręgowego, że ubezpieczony wykonywał pracę w

szczególnych warunkach tylko w niespornym okresie 5 lat 4 miesięcy i 28 dni, od

dnia 1 czerwca 1991 r. do dnia 31 grudnia 1996 r., kiedy pracował na stanowisku

ślusarza-spawacza w KGHM „Polska Miedź" S.A. Oddział Huta Miedzi „G.”.

Stwierdził, że wskazywana przez skarżącego praca, wykonywana w tych samych

warunkach, lecz po reorganizacji pracodawcy - od dnia 1 stycznia 1997 r. do dnia

29 stycznia 2004 r. w Przedsiębiorstwie Remontowo Budowlanym "R." spółka z o.

o. w G., od dnia 30 stycznia 2004 r. do dnia 28 kwietnia 2004 r. w

Przedsiębiorstwie Remontowo-Montażowym „U.” spółka z o. o. w G., a od 29

kwietnia 2004 r. po zmianie nazwy, nadal w „R." spółka z o.o. na stanowiskach

ślusarz-spawacz i monter-spawacz nie została wymieniona w dziale IV wykazu B

załącznika do Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku w

sprawie

wieku

emerytalnego

pracowników zatrudnionych

w szczególnych

warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.).

Wprawdzie skarżący powoływał się na zarządzenie nr 28 Ministra Przemysłu z

dnia 8 grudnia 1988 r. zmieniające zarządzenie Ministra Hutnictwa i Przemysłu

Maszynowego z dnia 30 marca 1985 r. przez dodanie po pozycji 27 słów „prace

wykonywane bezpośrednio przy produkcji miedzi w zakładach Huta Miedzi „G." i

Huta

Miedzi

„L."

oraz

dodaniu

pozycji

wymieniającej

„pracowników

zatrudnionych stale i bezpośrednio przy produkcji miedzi", lecz Sąd Apelacyjny,

uwzględniając stan faktyczny niewadliwie ustalony przez Sąd pierwszej instancji,

stwierdził, że skarżący nie wykonywał żadnych czynności bezpośrednio przy

produkcji miedzi, a jedynie wykonywał prace remontowe związane z tą produkcją.

Skarga kasacyjna ubezpieczonego obejmująca wyrok Sądu Apelacyjnego w

całości i zawierająca wniosek o uchylenie tego wyroku oraz wyroku Sądu

Okręgowego w L. i przekazanie sprawy temu Sądowi do rozpoznania, została

oparta na obydwu podstawach kasacyjnych. Skarżący zarzucił naruszenie art. 32

ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych

przez pominięcie go przy rozstrzyganiu sprawy, „błędną wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie” § 1 ust. 2 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub

szczególnym charakterze przez uznanie, że w spółce „R.", która powstała w

wyniku reorganizacji i wyodrębnienia wydziałów remontowych KGHM Polska

Miedź S.A., Oddział Huta Miedzi G. nie mogą być stosowane wykazy stanowisk

pracy sporządzone na podstawie zarządzenia Nr 3 Ministra Hutnictwa i Przemysłu

Maszynowego w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są prace w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach pracy

resortu hutnictwa i przemysłu maszynowego, zmienionego Zarządzeniem Nr 28

Ministra Przemysłu z dnia 8 grudnia 1988 r., § 2 ust. 2 tego rozporządzenia przez

nieuznanie okresów pracy potwierdzonych przez pracodawcę na podstawie

obowiązującego w Spółce „R." wykazu stanowisk pracy w szczególnym

charakterze, § 8 rozporządzenia przez uznanie, że w wieku 55 lat nie spełnił

warunków emerytalnych. Skarżący wskazał także na

naruszenie art. 2 i 32

Konstytucji oraz art. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez ich

nieuwzględnienie.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej skarżący podniósł naruszenie art.

233 § 1 w związku z art. 328 § 2 k.p.c. w zakresie swobodnej oceny dowodów

przez nieuwzględnienie dowodów z zeznań świadków, charakterystyki stanowiska

pracy i wykazu prac w szczególnych warunkach obowiązującego w spółce „R.".

W uzasadnieniu podstawy naruszenia prawa materialnego skarżący

wskazał na sprzeczność zaskarżonego wyroku z orzeczeniem Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 14 czerwca 2004 r. (P 17/03, OTK-A Nr 6, poz. 57) oraz

uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 13 lutego 2002 r. (III ZP 30/01, OSNAPUS

2002 nr 10, poz. 243). Podniósł, że dla oceny charakteru zatrudnienia w spornym

okresie nie ma znaczenia status i forma podmiotu zatrudniającego, tym bardziej że

zmiana pracodawców była wynikiem zmian struktury organizacyjnej pracodawcy i

wyodrębnienia z niej nowych jednostek. Powołał się na obowiązujący w spółce „R."

wykaz stanowisk pracy w warunkach szczególnych ustalony na podstawie

dotychczasowych przepisów, w którym zostały ujęte stanowiska ślusarz-spawacz

oraz monter-spawacz i podniósł, że Sąd nietrafnie uznał, iż zarządzenia resortowe

i wykazy zakładowe stanowisk pracy w szczególnych warunkach nie mogą

wykraczać poza wykazy prac wykonywanych w szczególnych warunkach

wymienione w załącznikach A i B do rozporządzenia Rady Ministrów. Podkreślił,

że nie jest istotna nazwa stanowiska, lecz rodzaj pracy wykonywanej ze znaczną

szkodliwością dla zdrowia i wskazał, że stale i w pełnym wymiarze wykonywał

prace

remontowe

w

warunkach

szkodliwych

na

wydziałach

związanej

bezpośrednio z produkcją miedzi w Hucie Miedzi G. I i II. Zwrócił przy tym uwagę

na sprzeczność między odmową uznania za pracę w warunkach szczególnych

pracy ślusarza-spawacza świadczonej po dniu 1 stycznia 1997 r. i uznaniem takiej

samej w Hucie Miedzi „G.”, ponieważ takie stanowiska także nie występują w

dziale III Wykazu B załącznika do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r.

Skarżący wskazał, że w uchwale z 10 marca 1984 r. (III UZP 6/84) Sąd

Najwyższy stwierdził, iż okresy zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze mogą być ustalane w postępowaniu odwoławczym także

innymi środkami dowodowymi niż dowód z zaświadczenia zakładu pracy,

tymczasem sądy obydwu instancji pominęły dowody z zeznań świadków oraz

dokumentów wystawionych powodowi, potwierdzających pracę w warunkach

szczególnych.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Zarzuty skargi kasacyjnej sformułowane w ramach drugiej podstawy należy

a limine pominąć w zakresie, w którym odnoszą się do „przekroczenia granic

swobodnej oceny dowodów”. Oparcie skargi kasacyjnej na takich zarzutach jest

niedopuszczalne (art. 3983 § 3 k.p.c.). Bezprzedmiotowe natomiast jest

powoływanie się na w uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 10 marca 1984 r. (III UZP

6/84, niepublikowana) i wyrażony w niej pogląd, że okresy zatrudnienia w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze mogą być ustalane w

postępowaniu odwoławczym także innymi środkami dowodowymi niż dowód z

zaświadczenia zakładu pracy, skoro skarżący przedstawił zaświadczenie „R.”,

spółki z o.o. z dnia 20 października i 12 listopada 2007 r. przewidziane w § 2 ust. 2

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43 ze zm.). Z poświadczenia w tym

dokumencie faktu wykonywania od dnia 1 stycznia 1997 r. pracy na stanowiskach

ślusarza-spawacza i montera-spawacza i określenia ich jako prac wykonywanych

w szczególnych warunkach, z powołaniem się na wymienienie tych stanowisk w

załączniku nr 2, wykazie B do zarządzenia Ministra Przemysłu z dnia 8 grudnia

1988 r. zmieniającego zarządzenie Ministra Hutnictwa i Przemysłu Maszynowego z

dnia 30 marca 1985 r. w sprawie stanowisk pracy, na których wykonywane są

prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w zakładach

pracy resortu hutnictwa i przemysłu maszynowego (Dz.Urz. MHiPM nr 1-3, poz. 1),

skarżący nie może jednak wywodzić żadnych skutków prawnych.

Wymienienie przytoczonych stanowisk pracy wyłącznie w tym akcie

resortowym, bez jakiegokolwiek odniesienia do stanowisk pracy wykonywanej w

szczególnych warunkach ujętych w jednym z działów wykazu B - załącznika do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze, oznacza, że prace te nie są pracami, o których mowa w

art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach. W art. 32 ust. 1 ustawy przewidziano

prawo do emerytury w odpowiednio niższym wieku dla osób urodzonych przed

dniem 1 stycznia 1949 r., które legitymują się odpowiednim stażem pracy w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, a w ust. 4 postanowiono,

że ich wiek emerytalny, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki emerytalne

ustalane są na podstawie przepisów dotychczasowych.

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 13 lutego 2002 r., III ZP 30/01 (OSNP

2002 nr 10, poz. 243), wskazał jako nadal stosowane „przepisy dotychczasowe”

tylko niektóre przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w

sprawie

wieku

emerytalnego

pracowników

zatrudnionych

w

szczególnych

warunkach, wyłączając dalsze obowiązywanie tych, które zawierały upoważnienie

dla

ministrów,

kierowników

urzędów

centralnych

i

centralnych

związków

spółdzielczych do ustalenia wykazu stanowisk pracy w podległych im zakładach

pracy. Stwierdził, że odesłanie do wykazów obejmujących świadczenie pracy w

warunkach szczególnych nie obejmuje przepisów kompetencyjnych § 1 ust. 2-3

rozporządzenia. To pozwala na wniosek, że ustanowione przed dniem wejścia w

życie ustawy o emeryturach i rentach przepisy o których mowa w odesłaniu, to

tylko przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., a wśród nich

§ 2 ust. 1 stanowiący, iż okresami pracy uzasadniającymi prawo do świadczeń na

zasadach określonych w rozporządzeniu są okresy, w których praca w

szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze jest wykonywana stale i

w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku pracy, § 48a określające wiek emerytalny i staż wymagany od pracowników wykonujących

prace

wyszczególnione

w wykazach

A i B

stanowiących

załącznik do

rozporządzenia oraz właśnie te wykazy. Nasuwa się zatem wniosek, że upadek

kompetencji do tworzenia wykazów obejmujących stanowiska, na których

świadczona jest praca w szczególnych warunkach, pozbawił mocy akty niższego

rzędu, wydane na poziomie resortowym, zawierające wykazy prac w szczególnych

warunkach wykonywanych w poszczególnych zakładach.

Określenie rodzajów prac lub stanowisk pracy oraz warunków, na podstawie

których przysługuje prawo do emerytury w wieku niższym niż powszechny,

powierzone zostało w art. 55 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) Radzie

Ministrów, z czego wypływa wniosek, że upoważnienie wynikające z § 2 ust. 2 tego

rozporządzenia

nie

stwarzało

podstawy

prawnej

do

wydawania

aktów

wykraczających poza regulację rozporządzenia, lecz obejmowało tylko ustalenie

przez właściwych ministrów, kierowników urzędów centralnych oraz centralnych

związków spółdzielczych (w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac i Spraw

Socjalnych) w podległych i nadzorowanych zakładach pracy stanowisk pracy, na

których są wykonywane prace w szczególnych warunkach. Tylko w granicach i na

podstawie rozporządzenia wymienione podmioty mogły wskazać, na których

stanowiskach

w

podległych

im

zakładach

pracy

wykonywane

są

prace

wyszczególnione w wykazach – załącznikach do rozporządzenia jako prace w

szczególnych warunkach, nigdy zaś ustanawiać wykazy nowych stanowisk pracy

jako pracy wykonywanej w szczególnych warunkach.

Tak więc wymienienie prac spawalniczych przy konserwacji i remontach

pieców hutniczych – mimo że są niewątpliwie pracami o znacznej szkodliwości dla

zdrowia oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagającymi wysokiej

sprawności psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia

wyłącznie w akcie niższego rzędu (zarządzeniu Ministra), którego treść wykracza

poza upoważnienie i pozostaje bez związku z jego przepisami, traktowanymi jako

„przepisy dotychczasowe” – nie wywołuje skutków przewidzianych w art. 32 ust. 1

ustawy, zastrzeżonych dla rozporządzenia (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia

24 kwietnia 2004 r., II UK 337/03, OSNP 2004 nr 22, poz. 392, z dnia 23 listopada

2004 r., I UK 15/04, OSNP 2005 nr 11, poz. 161, z dnia 13 listopada 2008 r., II UK

88/08 i z dnia 10 lutego 2009 r., II UK 199/08, niepublikowane).

W konsekwencji bezzasadny jest wniosek skarżącego sprowadzony do tezy,

że wykonywanie pracy na stanowiskach niewymienionych w załącznikach do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., a tylko w wykazach

resortowych, jest wykonywaniem pracy w szczególnych warunkach, o którym mowa

w art. 32 ustawy. Wytknięcie naruszenia art. 382 k.p.c. jest nietrafne, gdyż

ewentualna obraza tego przepisu nie miała i nie mogła mieć wpływu na wynik

sprawy.

Oczywiście trafny jest natomiast pogląd, że dla oceny zatrudnienia w

spornym okresie, jako pracy w szczególnych warunkach, nie ma znaczenia status i

forma organizacyjna podmiotu zatrudniającego; zastrzeżenie, że za pracę w

szczególnych warunkach uznaje się pracę wykonywaną „w podmiotach, w których

obowiązują

wykazy

stanowisk

ustalone

na

podstawie

przepisów

dotychczasowych”, zostało pozbawione mocy prawnej wyrokiem Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 14 czerwca 2004 r., P 17/03 (OTK-A 2004 nr 6, poz. 57 i

Dz.U. Nr 144, poz. 1530), którym jednak jednocześnie uznany za niezgodny z art.

2 i 32 Konstytucji i derogowany został art. 32 ust. 4a ustawy o emeryturach i

rentach, wprowadzony ustawą z dnia 27 marca 2003 r. o zmianie ustawy o

emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz niektórych

innych ustaw (Dz.U. Nr 56, poz. 498), uwzględniający szczególną sytuację

skarżącego, który wykonywał taką samą pracę, w tym samym miejscu, lecz u

różnych pracodawców zmieniających się tyko wskutek zmian ich struktury

organizacyjnej i wyodrębnienia z niej nowych jednostek.

Uwzględniając te okoliczności, Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną (art.

k.p.c.).