II UK 186/07 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 17 kwietnia 2008 r.

II UK 186/07

Prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy przyznanej w warunkach

określonych w art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r.

Nr 39, poz. 353 ze zm.) ustaje, gdy ubezpieczony przestał być całkowicie niezdolny do pracy.

Przewodniczący SSN Zbigniew Hajn, Sędziowie SN: Jerzy Kwaśniewski,

Małgorzata Wrębiakowska-Marzec (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 kwietnia

2008 r. sprawy z wniosku Krystyny D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w W. o rentę z tytułu niezdolności do pracy, na skutek skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 28

grudnia 2006 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części przyznającej prawo do renty z tytułu

częściowej niezdolności do pracy od dnia 1 lutego 2005 r. do dnia 30 czerwca 2005

r. i oddalił w tym zakresie apelację wnioskodawczyni od wyroku Sądu OkręgowegoSądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 6 lipca 2005 r. [...].

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 6 lipca 2005 r. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych we Wrocławiu oddalił odwołanie Krystyny D. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w W. z dnia 17 marca 2004 r., którym odmówiono jej

prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. Podstawę rozstrzygnięcia stanowiły

następujące ustalenia faktyczne.

Wnioskodawczyni, urodzona w 1954 r., pracowała jako sprzedawca, pomoc

kuchenna i bufetowa. Lekarz orzecznik organu rentowego rozpoznał u niej zespół

korzeniowy szyjny z usztywnieniem kręgosłupa po przebytej w październiku 2003 r.

operacji dyskopatii C5 - C6, zawroty głowy, uszkodzenie naczyniowe mózgu oraz

zespół bólowy dolnego odcinka kręgosłupa z objawami korzeniowymi w przebiegu

zmian zwyrodnieniowych i dyskopatii wielopoziomowej i uznał, że jest ona całkowicie

niezdolna do pracy od 16 października 2003 r. Ponieważ wnioskodawczyni w ostatnim dziesięcioleciu od zachorowania i złożenia wniosku o świadczenie rentowe nie

udowodniła 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, organ rentowy odmówił jej

prawa do renty. Biegli sądowi z zakresu neurologii, chorób wewnętrznych i ortopedii

rozpoznali u wnioskodawczyni zmiany zwyrodnieniowe i dyskopatyczne kręgosłupa

szyjnego i krzyżowo-lędźwiowego, przebytą w dniu 24 października 2003 r. operację

usunięcia dysku kręgosłupa szyjnego C-5, C-6 z usztywnieniem, zespół bólowy kręgosłupa szyjnego i lędźwiowe-objawowe naczyniowe uszkodzenie mózgu bez objawów neurologicznych, stan po przebytym w 2004 r. wirusowym zapaleniu wątroby,

przepuklinę rozworu przełykowego, przewlekły stan zapalny żołądka i dwunastnicy,

chorobę wrzodową w wywiadzie i uznali, że wnioskodawczyni jest całkowicie niezdolna do pracy od 16 października 2003 r., natomiast od daty badania przez nich do

stycznia 2005 r. - częściowo niezdolna do pracy. Biegli stwierdzili również brak podstaw do uznania wnioskodawczynię za niezdolną do pracy przed dniem 11 września

1994 r.

Sąd Okręgowy uznał, że pomimo istnienia u wnioskodawczyni niezdolności do

pracy, nie spełnia ona wymogu określonego w art. 58 ust.1 w związku z art. 57 ust. 1

pkt 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), zwanej

dalej ustawą o emeryturach i rentach lub ustawą emerytalną.

Wyrokiem z dnia 28 grudnia 2006 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu zmienił powyższy wyrok i poprzedzającą go decyzję organu rentowego w ten sposób, że przyznał wnioskodawczyni prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy poczynając od dnia 1 listopada 2003 r. (to jest od miesiąca, w którym został złożony

wniosek o świadczenie) do dnia 31 stycznia 2005 r., a od dnia 1 lutego 2005 r. do

dnia 30 czerwca 2005 r. rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy.

Sąd Apelacyjny wskazał, że zgodnie z art. 57 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który spełnił łącznie warunki niezdolności do pracy (pkt 1), wymaganego okresu składkowego i

nieskładkowego (pkt 2) oraz powstania niezdolności do pracy w okresach wymienionych w pkt 3. W myśl art. 57 ust. 2, pkt 3 ustępu 1 tego artykułu nie stosuje się do

ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co

najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do

pracy. Przepis ten wyłącza nie tylko przesłanki do uzyskania świadczenia rentowego

określone w art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy, ale także wymóg posiadania okresów składkowych i nieskładkowych, o których stanowi art. 57 ust. 1 pkt 2. W tym zakresie Sąd

drugiej instancji powołał się na uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 23 marca 2006 r., I UZP 5/05 (OSNP 2006 nr 19-20, poz. 305), w której wyrażony został pogląd, że renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat

dla kobiety i co najmniej 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy

(art. 57 ust. 2 ustawy emerytalnej), bez potrzeby wykazywania przewidzianego w art.

58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub

przed dniem powstania niezdolności do pracy.

Bezsporne jest, że wnioskodawczyni posiada 20 lat okresów składkowych i

nieskładkowych oraz była całkowicie niezdolna do pracy od 16 października 2003 r.

Oznacza to, że ze wskazaną datą spełniła ona wszystkie warunki niezbędne do przyznania jej świadczenia rentowego. Zgodnie z art. 129 ust. 1 ustawy o emeryturach i

rentach świadczenia wypłaca się poczynając od dnia powstania prawa do tych

świadczeń, nie wcześniej jednak niż od miesiąca, w którym zgłoszono wniosek lub

wydano decyzję z urzędu. Dalsze zmiany zakresu niezdolności do pracy pozostają

bez znaczenia dla istnienia prawa do renty, gdyż w myśl art. 107 ustawy, prawo do

świadczeń uzależnionych od niezdolności do pracy oraz wysokość tych świadczeń

ulega zmianie, jeżeli w wyniku badania lekarskiego, przeprowadzonego na wniosek

lub z urzędu, ustalono zmianę stopnia niezdolności do pracy, brak tej niezdolności

lub jej ponowne powstanie. Tym samym poprawa stanu zdrowia wnioskodawczyni,

prowadząca do uznania jej za częściowo niezdolną do pracy, będzie miała wpływ wyłącznie na wysokość przyznanej jej renty. Z tych względów renta z tytułu całkowitej

niezdolności do pracy powinna być jedynie zmieniona od dnia 1 lutego 2005 r. na

rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku organ rentowy zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędne zastosowanie wykładni przepisów art. 57 ust. 2

w związku z art. 58 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach dokonanej przez Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 23 marca 2006 r., I UZP 5/05 i

przyznanie wnioskodawczyni prawa do renty okresowej z tytułu częściowej niezdolności do pracy po okresie, w którym przysługiwało jej prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy.

Wskazując na powyższy zarzut skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w części obejmującej prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do

pracy od 1 lutego do 30 czerwca 2005 r. i oddalenie w tym zakresie apelacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu pierwszej instancji.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że istnienie w ustawie emerytalnej art. 57 ust. 1 pkt 1 - 3 i jego stosowanie do ubezpieczonych, którzy stali się

częściowo niezdolni do pracy, nie zostało podważone w powołanej wyżej uchwale z

dnia 23 marca 2006 r. Brak jest również podstaw do przyjęcia, że art. 107 ustawy nie

stanowi podstawy ustania prawa do renty w razie utraty przez ubezpieczonego zdolności do jakiejkolwiek pracy po okresie pobierania świadczenia, a ma wpływać jedynie na jego wysokość.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 57 ust. 1 pkt 1-3 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych określa warunki nabycia przez ubezpieczonego prawa do renty, ustanawiając wymóg ich łącznego spełnienia. Warunkami tymi są: 1) niezdolność ubezpieczonego do pracy (całkowita lub częściowa); 2)

posiadanie wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego w rozumieniu art. 58

ust. 1-3 ustawy; 3) powstanie niezdolności do pracy w enumeratywnie wymienionych

okresach, albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ich ustania. Przepis art. 57

ustawy emerytalnej określa w ust. 1 przesłanki prawa do renty w ogólności, w odróżnieniu od ust. 2 tego artykułu, który wyodrębnia spośród osób niezdolnych do pracy

tych ubezpieczonych, którzy nie spełniają określonego w art. 58 ust. 2 tej ustawy warunku posiadania 5-letniego okresu zatrudnienia w ciągu ostatniego dziesięciolecia

przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do

pracy, a także ustanowionego w art. 57 ust. 1 pkt 3 warunku powstania niezdolności

do pracy w określonych w nim okresach, albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od

ustania tych okresów (por. powołaną wyżej uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 22 marca 2006 r., I UZP 5/06). Pomimo niespełnienia wskazanych przesłanek, osoby te nabywają prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy po

spełnieniu dwóch warunków, po pierwsze - legitymowania się co najmniej 20-letnim

okresem zatrudnienia dla kobiet i 25-letnim okresem zatrudnienia dla mężczyzn i po

drugie - istnienia całkowitej niezdolności do pracy. Oznacza to, że w przypadku tych

ubezpieczonych do nabycia prawa do renty nie jest wystarczające spełnienie wymogu niezdolności do pracy w ogóle, lecz wymagane jest spełnienie przesłanki kwalifikowanej, a mianowicie istnienie całkowitej niezdolności do pracy. Oznacza to również, że warunki prawa do renty dla tych osób nie są określone w art. 57 ust. 1, ale w

art. 57 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach. Taka wykładnia została także dokonana w powołanej przez Sąd drugiej instancji oraz skarżącego uchwale składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., I UZP 5/05, w uzasadnieniu

której stwierdzono, że art. 57 ustawy emerytalnej składa się z dwóch części nie tylko

w znaczeniu formalnym, ale również merytorycznym. Przepis ust. 2 tego artykułu w

sposób szczególny w porównaniu do przesłanek (warunków) przewidzianych w ust. 1

określa przesłanki prawa do renty. Otwarcie drogi do uzyskania tego prawa dla nowej

kategorii osób nie powoduje niebezpieczeństwa naruszenia dotychczasowego systemu ubezpieczenia rentowego ze względu na surowe warunki uzyskania prawa do

renty, którymi są długi staż pracy, równy wymaganiom uzyskania prawa do emerytury oraz wymóg istnienia u ubezpieczonego całkowitej niezdolności do pracy. Sąd

Najwyższy zwrócił przy tym uwagę, iż ust. 2 został dodany do art. 57 ustawy emerytalnej ustawą z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U. Nr 135, poz. 1268

ze zm.), a intencją ustawodawcy było przeniesienie sytuacji osób z długim stażem

ubezpieczeniowym i całkowicie niezdolnych do pracy ze statusu ubiegających się o

świadczenia przyznawane w drodze wyjątku, w oparciu o uznanie Prezesa Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych, do statusu osób mających prawo podmiotowe do renty.

W uzasadnieniu projektu ustawy o rencie socjalnej stwierdzono przy tym, że poszerzenie kręgu osób uprawnionych do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy „w

istocie nie zwiększy wydatków z budżetu państwa”.

Przy rozumieniu całkowitej niezdolności do pracy jako określonego w art. 57

ust. 2 ustawy emerytalnej warunku, od spełnienia którego zależy nabycie prawa do

renty, a nie jedynie jako stopnia niezdolności do pracy (stanowiącej wymóg prawa do

renty określony art. 57 ust. 1 pkt 1 tej ustawy), którego zmiana powoduje tylko

zmianę wysokości świadczenia na podstawie art. 107 tej ustawy, oczywiste się staje,

że ustanie tego warunku oznacza ustanie prawa do świadczenia rentowego z mocy

art. 101 pkt 1 ustawy. Zgodnie bowiem z tym przepisem prawo do świadczeń ustaje,

gdy ustanie którykolwiek z warunków wymaganych do uzyskania tego prawa. Jeżeli

więc prawo do renty powstało przy spełnieniu szczególnych wymogów określonych w

art. 57 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach, w tym wymogu istnienia całkowitej niezdolności do pracy, to ustanie tego warunku wskutek zmiany stopnia niezdolności do

pracy z całkowitej na częściową powoduje ustanie prawa do świadczenia rentowego.

Odpada bowiem jeden z warunków, od spełnienia którego prawo to jest uzależnione.

Zgodnie z art. 59 ustawy o emeryturach i rentach, osobie, której niezdolność

do pracy jest trwała - przysługuje renta stała (ust. 1 pkt 1), zaś osobie której niezdolność do pracy jest okresowa - przysługuje renta okresowa (ust. 1 pkt 2). Prawo do

renty stałej lub okresowej może ustać w warunkach określonych w art. 101 pkt 1 w

związku z art. 107 ustawy z powodu odzyskania zdolności do pracy, a w przypadku

renty, do której prawo powstało w warunkach określonych w art. 57 ust. 2 - również w

przypadku zmiany stopnia niezdolności do pracy z całkowitej na częściową. Ponadto

prawo uzależnione od okresowej niezdolności do pracy ustaje z upływem okresu, na

jaki to świadczenie przyznano (art. 102 ust. 1). Jeżeli więc po upływie okresu na jaki

przyznano świadczenie rentowe przy spełnieniu przesłanek z art. 57 ust. 2 ustawy

emerytalnej doszło do zmiany stopnia niezdolności do pracy z całkowitej na częściową, to brak jest podstaw do przyznania tego świadczenia na kolejny okres. Prawo do

renty utracone wskutek odzyskania zdolności do pracy lub zmiany stopnia niezdolności do pracy z całkowitej na częściową będzie podlegało przywróceniu na podstawie

art. 61 ustawy, jeżeli ubezpieczony ponownie stanie się trwale lub okresowo całkowicie niezdolny do pracy w ciągu 18 miesięcy od ustania prawa do renty.

Sąd drugiej instancji przyjął, że prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy stanowiło kontynuację przysługującego wnioskodawczyni prawa do

renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Kierując się normą zawartą w art. 107

ustawy emerytalnej Sąd ten uznał, że zmiana stopnia niezdolności do pracy powoduje jedynie zmianę wysokości świadczenia, gdyż nie ustały warunki określone w art.

57 ust. 1 tej ustawy. Tymczasem - przy uwzględnieniu niekwestionowanego w skardze kasacyjnej stanowiska Sądu Apelacyjnego odnośnie do kontynuacji renty norma art. 107 ustawy o emeryturach i rentach winna być rozpatrywana przy

uwzględnieniu wymogów ustanowionych w art. 57 ust. 2 tej ustawy, których - wobec

odpadnięcia przesłanki całkowitej niezdolności do pracy - wnioskodawczyni nie spełnia.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w wyroku na podstawie

art. 39816 zdanie pierwsze k.p.c.